Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń keń kólemdi suhbaty qoǵamdyq oıǵa qozǵaý salyp, qyzý talqyǵa túskenin áleýmettik jeliden de baıqap otyrmyz. Qoǵamǵa túsiniksizdeý kóringen kóp jaıttyń beti ashyldy. Qańtar oqıǵasynyń sebep-saldaryn burmalap kórsetýdiń qajeti joqtyǵy, oǵan «halyq kóterilisi» dep baǵa bergisi keletinder qylmystyq áreketterdi aqtaý úshin ǵana aıtylǵany belgili boldy. Memleket basshysy kúrdeli kezeńde múddeli toptar «eki kabınettiń ortasynda» júgirip júrip, esebin túgeldep alǵysy kelgender týraly pikirin bildirdi.
Prezıdent aıtyp ótkendeı, «Qalaı desek te, qoǵamda úlken jáne kishi prezıdent degen bolmaýy kerek. «Kettiń be – qaıyrylma!» degen ustanym bolashaqta el tizginin ustaıtyn azamattar osy jaǵdaıdan sabaq alyp, mundaı nárseden qashyq bolýǵa jáne tek qana memlekettiń múddesi men qoǵamnyń bereke-birligin oılaýǵa tıis» degen qaǵıda – búginge de, erteńge de sabaq dep sanaımyz.
Mundaı ustanymnyń ashyq aıtylýy qoǵam men bıliktiń arasyn jaqyndatady.
Osyǵan deıin de qoǵamdyq sanany jańa satyǵa kóterýge baǵyttaıtyn memlekettik sheshimder qabyldanǵanyna kýá bolǵanbyz. Ekonomıkamyz naryqtyq damýdan ózge zańmen, olıgarhtardyń ózderi kesip-piship alǵan zańymen júrip kelgeni, bul damýǵa kedergi bolǵany Memleket basshysynyń osyǵan deıingi Joldaýlarynda da aıtylǵan. Búgin Prezıdent pármeniniń qalaı oryndalyp jatqanyna nazar aýdarǵymyz keledi. Táýelsiz sarapshylar Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýlarynyń júzege asyrylýyn qadaǵalaıtyn quzyrly oryndar bolýy kerek degen pikirdi jıi aıtady. Buryn bul mindet Prezıdent Ákimshiliginiń quzyretinde edi. Olar mınıstrlerdiń orynbasarlarymen tikeleı baılanysqa shyǵyp, istiń barysyn qadaǵalap otyrýǵa quzyretti edi.
Naryq zańy masyldyqty kótermeıdi. Biz mundaı kózqarastyń jersinip ketkenin, tipti munyń memlekettik deńgeıde qalyptasyp qalǵanyn kórip-bilip otyrmyz. Memlekettik saıasat 30 jyl boıy bızneske túrli jeńildik arqyly jaǵdaı jasady, memleket quraýshy kompanııalar degen jeleýmen ekinshi deńgeıli bankterge, iri kompanııalarǵa demeý qarjy bólindi. Tipti túrli deńgeıdegi moratorıı arqyly óz betinshe damýǵa, naryq zańyna beıimdelýge múmkindik berildi. Mundaı sheshimder – bızneste masyldyq kózqarastyń qalyptasýyna sebepker. Qazir tabysyn jasyrý, múmkindik bolsa, «kóleńkege ketý» bıznes úshin qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Muny halyqaralyq qarjy ınstıtýttary da jıi eskertip júr. Salyq zańyn halyqaralyq talaptarmen úılestirý týraly másele memlekettik deńgeıde kóterilgeli beri ártúrli toptyń qarsylyǵy ár-ár jerden estilip jatyr.
Bızneske salyq mádenıetine moıynsunatyn, óziniń áleýmettik jaýapkershiligin sezinetin kez keldi. Endigi jerde áleýmettik nysandardyń, jataqhanalardyń jobasyna bıznesti jumyldyrý kerek. Olar bar tapqanyn baýyryna basyp emes, jan-jaǵymen bólisip otyrýdy úırený kerek.
Memleket basshysy azyq-túlik qaýipsizdigin agrofırmalardyń kómegi arqyly sheshýge bolady degen usynysty jıi aıtady. Bizde agrofırma degende, menshiginde 4-5 myń maly, 500 gektar jaıylymy bar irilendirilgen sharýashylyqtarǵa nazar aýdarylady. Búginge deıin saıasat solardyń jaǵdaıyn kóterýge baǵyttalyp keldi. Biraq olardyń azyq-túlikpen qamtamasyz etý tárizdi kúrdeli mindetti oryndaı almaǵanyn kórip otyrmyz. Qazaqstandaǵy iri maldyń 90 paıyzy jekeniń qorasynda baılaýly tur. Jaıylymdyq jerlerdiń azdyǵynan aýyldaǵy aǵaıyn malyn qorada baılap baǵýǵa májbúr bolǵany aıtylyp ta, jazylyp ta tur. Al jekemenshiktegi nemese ıgerilmeı jatqan jerler anyqtaldy, memleket menshigine qaıtaryldy degen Úkimet tarapynan jıi aıtylady. Biraq qaıtarylǵan jerdiń kimge beriletini týraly másele kóterilgen emes. Endeshe, aýdan, aýyl ákimdikteri arqyly memleketke qaıtarylǵan jer kólemin naqtylap, ony mal ósirýge nemese egin egýge nıettenip otyrǵan aýyldastarǵa uzaq jylǵa jalǵa berý máselesin qaıta kóterý kerek.
Memleket basshysy keshegi suhbatta azamattarymyzdyń qaryzǵa belsheden batqanyna qatty alańdaıtynyn aıtty. Bul másele bizdiń qoǵam úshin Ahılestiń ókshesimen birdeı bolyp tur. 2019 jyly Prezıdent retinde qol qoıǵan alǵashqy qujattyń biri – qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattardyń boryshyn azaıtý týraly Jarlyq boıynsha 500 myń adamnyń kepilsiz alǵan nesıesi keshirildi. 2023 jyly jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań kúshine endi. EDB ókilderi halyqtyń qaryzǵa batýynan eshqandaı qaýip tónbeıtinin jıi aıtady. Al biz álemde birde-bir memleket joǵarǵy paıyzy arqyly óz halqyn tonaýyna jol bergen emes degendi aıtar edik. Bankter jaǵdaıynyń qandaı ekenin jyldyń alǵashqy jartysyndaǵy tabysy kórsetip tur.
Jaqynda Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov 56 paıyzdyq nesıe qandaı kórsetkishterge súıenip zańdastyrylǵanyn ashyp aıtty. Qazir UB nemese QNDRA tarapynan ony 40 paıyzǵa deıin tómendetý týraly usynystar tek talqylaný deńgeıinde ǵana. Eger EDB quryltaıshylarynyń ǵana emes, iri-iri kompanııalardyń quryltaıshylarynyń jaýapkershiligi týraly máseleni naqtylasaq, bank nesıesi paıyzyn tómendetýge de, bıznes arqyly naryq zańyn qalyptastyrýǵa da múmkindik týady.
Qoryta aıtsaq, Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń 2019 jyldan bergi Joldaýlary men suhbattarynan bir-birimen sabaqtasyp jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası reformalardyń jelisin kóremiz.
Prezıdent pármeniniń aıtylǵan jerde qalmaýy Úkimettegi tulǵalardyń biliktiligine baılanysty. Demek «is tetigin maman sheshedi» degen baıyrǵy qaǵıdat qazir de ózektiligin joıǵan joq. Bizde barlyq salada qyraǵylyq qajet.
Atamurat Shámenov,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor