Qoǵamdy ishinen iritetin, adamgershilikke jat qylyqtardy aqtaýdy kózdeıtin kez kelgen áreketke jáne quqyqtyq nıgılızmge tutas el bolyp tosqaýyl qoıý, zańsyzdyq pen qatygezdikke batyl qarsy turý, normalar men erejelerdiń, jalpy adamzatqa ortaq qundylyqtardyń aıaqasty bolýyn qatań aıyptap, onymen birlese kúresý máselelerin Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetindegi suhbatynda erekshe atap ótti.
Qazaqstanda júrgizilip jatqan irgeli reformalar eldi saıası jańǵyrtýǵa, demokratııany odan ári damytýǵa, onyń ishinde azamattardyń memlekettik basqarý úderisine qatysýyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Tolyqqandy reformalaýdyń bir baǵyty – sot bıligin jańǵyrtýǵa, adam quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne zańnyń ústemdigine baǵyttalǵan demokratııalyq reformalar.
Sot júıesinde júrgizilip jatqan reforma mindetteriniń biri – sot tóreligin sapaly iske asyrý, sottar men sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý, sýdıalar korpýsyna joǵary bilikti zańgerler tartý, sondaı-aq sot úderisine azamattar men bıznes quqyqtarynyń kepildikterin kúsheıtý.
Memleket basshysy 2023 jylǵy 28 naýryzda «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna qol qoıdy. Zańǵa sáıkes, sýdıalar táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qosymsha kepildikter engizildi. Máselen, sýdıalarǵa qatysty jedel izdestirý sharalaryn qoldanýǵa sanksııa berýge Bas prokýrorǵa ǵana quqyly. Sondaı-aq sottarǵa degen senimdi nyǵaıtý jáne sot júıesin demokratııalandyrý, sot tóreligin iske asyrý rásimine azamattyq qoǵamnyń qatysýyn jandandyrý maqsatynda alqabıler sotynyń ınstıtýty zańnamalyq deńgeıde damyp kele jatqanyn atap ótken jón.
Elimizde sot isin júrgizý alqabılerdiń qatysýymen 16 jyldan astam ýaqyt júzege asyrylyp keledi (2007 jyldyń 1 qańtarynan bastap engizilgen). Osy kezeńde eki ret (2015 jáne 2019 jyldary) alqabılerdiń qatysýymen sotta qaralatyn asa aýyr qylmystar quramy keńeıtildi.
2023 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen 2019 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy zańda alqabılerdiń qatysýymen asa aýyr qylmystardyń barlyǵy derlik qaralyp keledi. Bul 30 qylmys quramyn qamtıdy. 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap jalpy alǵanda 40-tan astam qylmys quramy, onyń ishinde 30-dan astamy – asa aýyr, 13 – aýyr jáne aýyrlyǵy ortasha qylmys alqabılerdiń qatysýymen qaralýǵa jatady. Atap aıtqanda, azaptaý, reıderlik, brakonerlik, mas kúıinde jol-qozǵalys erejelerin buzý jáne basqa da kóp azamattyń múddelerin qozǵaıtyn nemese qoǵamdyq rezonans týdyratyn qylmystyq ister. Alqabılerdiń qatysýymen qaralatyn qylmystardyń quramyn keńeıtý sot júıesin jetildirýge jáne sot tóreligin iske asyrýdyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Sot júıesin odan ári reformalaý – bul ýaqyt talaby, óıtkeni bul bizdiń búkil sot júıesiniń tıimdi qyzmetine berik jáne dáıekti túrde qol jetkizýge baǵyt alǵanymyzdy kórsetedi.
Memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Konstıtýsııada adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń eń joǵary qundylyqtary bolyp jarııalanǵan. Eldiń Negizgi zańyna sáıkes, adamnyń quqyqtary men bostandyqtary týǵannan bastap barlyǵyna tıesili, absolıýtti jáne bólinbeıtin dep tanylady, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýyn anyqtaıdy.
2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformany iske asyrý aıasynda Parlament adam quqyqtaryn qorǵaý júıesin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy konstıtýsııalyq zańdy qabyldady. Onyń ishinde, atap ótetin bolsaq, Memleket basshysy 2022 jylǵy 5 qarashada qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebe berilgen Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý júıesindegi mańyzdy tetikke aınaldy. Búgingi kúni Adam quqyqtary jónindegi ýákil qyzmeti azamattardyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýge jáne olardy ilgeriletýge septigin tıgizip keledi. Ýákildiń óńirlik ókildikteriniń ashylýy halyqtyń osy ınstıtýtqa degen senimin arttyryp otyr.
Ár azamat quqy men bostandyǵy buzylǵan jaǵdaıda Adam quqyqtary jónindegi ýákilge júginýge haqyly. Balalardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń kepildikterin qamtamasyz etý, sondaı-aq olardyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirý maqsatynda memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttarmen ózara birlese 2016 jyldan bastap Bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty quryldy.
Balalarǵa qarsy qylmystardyń aldyn alý júıesin odan ári damytý, olardy jasaǵany úshin jazany qatańdatý úshin Bala quqyqtary jónindegi ýákil men múddeli memlekettik organdar balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi zań jobasyn ázirlep, Májiliske jiberdi. Halyqtyń áleýmettik osal sanattarynyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń kepildikterin qamtamasyz etý maqsatynda 2023 jylǵy maýsymnan bastap Prezıdent janynda Halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal sanattarynyń quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty engizildi. Instıtýttyń engizilýi memlekettiń barlyq adam úshin múmkindikter teńdigi men ádildikti qamtamasyz etedi. Qoǵamdyq ıgilikterdiń joǵary deńgeıine jáne halyqtyń áleýmettik osal sanattaryn, onyń ishinde erekshe qajettilikteri bar azamattardy qoldaýǵa kepildik beriledi.
Qazaqstan jańarý jáne jańǵyrtý jolynda el damýynyń uzaqmerzimdi perspektıvasyna baǵdarlanǵan qaıta qurý úderisiniń tereń áleýmettik jáne saıası transformasııasyn júrgizip keledi. Osylaısha, prezıdenttik bastamalardy iske asyrý Memleket basshysynyń bılik ınstıtýttarymen ózara qarym-qatynasynyń neǵurlym tıimdi modelin qalyptastyrýǵa, sondaı-aq respýblıkadaǵy jeke adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń quqyqtyq kepildikterin kúsheıtýge múmkindik beredi.
Qazaqstan damýdyń jańartylǵan jolymen júrip keledi, keri jol bolmaýǵa tıis. О́ıtkeni halyq eski jolmen ómir súre almaıdy, el damýyndaǵy jańa tásilder onyń turaqtylyǵy men órkendeýin qamtamasyz etedi.
Murat QADYRBEK,
Senat depýtaty