Memlekettik keńesshi Erlan Qarın Almatyǵa jumys sapary aıasynda Prezıdent arhıvinde baspasóz ókilderimen kezdesip, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııa jumysynyń qorytyndysymen tanysty.
Memlekettik keńesshiniń aıtýynsha, Prezıdent arhıvinde osy ýaqytqa deıin jınalǵan qor 700 myń isten tursa, úsh jyldyń ishinde Bas prokýratýra, UQK, IIM-degi jabyq qorlardaǵy 2 mıllıonnan asa qujat qupııasyzdandyryldy. Onyń ishinde is materıaldarynan bólek kartoteka sııaqty dúnıeler de bar. Osy arqyly arhıvke taǵy 600 myńnan astam is qujaty berildi. Iаǵnı bir ǵasyrda jınalǵan materıaldardyń kólemine para-par materıaldar úsh jyldyń ishinde toptastyryldy. Bul – 600 myń paraq emes, 600 myń is qaǵazy. Bir istiń ózi birneshe tomnan quralýy múmkin. Máselen, arhıvte 43 tomnan turatyn bir qylmystyq is bar. Jalpy, bir istiń ózi 500 paraqqa deıin jetedi. Bul arhıvke de salmaq. Atalǵan qujattar 1920-1950 jyldar aralyǵyn qamtıdy.
Ár materıaldy saqtaýdyń ózindik tártibi bar. Birinshi, zalalsyzdandyrý. О́ıtkeni kógerip, sańyraýqulaqtanyp ketken qaǵazdar bar. Oǵan arnaıy apparattar kómekke keledi. Keıbir materıaldardyń quramynda zattaı dálel-aıǵaqtar bar. Onyń quramynda tipti ýly zattar bolýy yqtımal. Sondyqtan bárin zalalsyzdandyrý kerek. Odan keıin restavrasııalyq óńdeý jumystary júrgizilip, sıfrlandyrylady. Sondyqtan Memlekettik komıssııa óziniń jumysyn aıaqtaǵanymen alda kem degende 5-10 jylǵa jetetin aýqymdy jumys kútip tur. Mundaı kólemdi jumys postkeńestik elder keńistiginde esh elde júrgizilgen joq. Iаǵnı bir ýaqytta barlyq jabyq qorlardaǵy materıaldardy qupııasyzdandyryp, qoljetimdi qylý baǵytyndaǵy jumys júrgizilgen emes.
– Komıssııa jumysynyń qorytyndysy aıasynda buryn belgisiz bolǵan kóptegen materıal tabyldy. Mysaly, ár oblystan kem degende eki-úshten saıası repressııa qurbandary atylǵan, jerlengen júzge jýyq oryn, tarıhqa beımálim bolǵan kóterilister, buryn belgisiz bolǵan lagerler anyqtalyp, jańa qujattar tabyldy. Sondaı qujattardyń biri – Álıhan Bókeıhannyń Semeıdegi ortalyqqa jibergen haty, Júsipbek Aımaýytulynyń buryn jarııalanbaǵan óleńi. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty ǵalymdarynan quralǵan jumys toby óleńge lıngvıstıkalyq turǵydan taldaý jasap, shyǵarmanyń Júsipbek Aımaýytulynyń abaqtyda jazǵan sońǵy shyǵarmasy degen toqtamǵa keldi. Bes-alty paraqtan turatyn bul shyǵarmany anyqtaýdyń ózine toǵyz aı jumsaldy, – dedi Erlan Qarın.
Endi osy ispetti qujattardyń bári ǵylym nysanasyna aınalady. Buryn bul qujattar salany zertteıtin ǵalymdardyń da qolyna túse bermeıtin qupııa materıaldar sanatynda boldy. Sol sebepti 600 myń is materıaly zertteýshilerge qoljetimdi bolmaq. Degenmen qujattardy tolyq aınalymǵa túsirýge áli ýaqyt kerek.
Prezıdent Arhıviniń dırektory Álııa Mustafına zerthanadaǵy qujattardyń restavrasııalyq óńdeý, qalpyna keltirý, saqtaý jumystarymen tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý ortalyǵynda 20 qyzmetker eńbek etedi. Olar barlyq qujatqa sıpattama men ǵylymı anyqtama beredi, jańa shıfrler qoıyp, paraqtardy nómirleıdi.
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary tarıhyna qoǵam tarapynan qyzyǵýshylyq erekshe. Sol sebepti bizge olardyń týystary, urpaqtary, qoǵam qaıratkerleri tarapynan suranys kóp túsedi. Arhıvtiń óz tártibi bar. Sondyqtan ǵylymı-aqparattyq anyqtamalyq jasaımyz. Qyzmetkerlerimiz ár isti qarap negizgi bazaǵa engizedi. Jabyq qorlarda bul jumystar júrgizilmeıdi. Tipti talaptarǵa sáıkes saqtalmaǵan. Aýa temperatýrasy, ylǵaldylyq, shań-tozań bolǵandyqtan jabyq qorlardyń materıaldarymen jumys isteý mamandar úshin óte qaýipti. Sondyqtan saqtyq sharalaryn saqtaı otyryp, jumysty júrgizip jatyrmyz. Bir jylda 600 myń istiń 40 myńyna ǵana sıpattama jasap úlgerdik, – deıdi Álııa Qusaıynqyzy.
Almaty