Bıyl ataqty «Mamanııa» mektebiniń ashylǵanyna – 125 jyl. Áýeli shaǵyn medrese bolyp irgesi qalanyp, keıin aıtýly bilim ordasyna aınalǵan Qaraǵashtaǵy qarashańyraqtyń búginde qıqymy ǵana qalǵan. О́kinishti-aq. Keńes ıdeologııasyna ýlanǵan býyn ony qajet etpedi. Degenmen tarıhtyń aty – tarıh, talaı ult zııalylaryn tárbıelegen rýhanı meken kimge de bolsa ystyq. Ony urpaqtyń umytpaǵany abzal.
Qaıran Jetisý, qazaqtyń kózin ashqan aıaýly topyraqtyń biri sen ediń?! Áıtpese aty dúr «Aıqap» gazetine Sabyrjan Ǵabbasov: «Qazaqtarda bir Mamanovtar mektebinen basqa mektep, medrese joq. Tipti, oqytý úshin qaıǵyrýshy bir adam joq», dep jaza ma? Maman baıdyń záýzaty zar zamannyń shoǵyna kúıgen býyndy zar ıletpeı bir shańyraq astyna jınap, ilim quıǵany ulttyń ıgiligine baǵyttalǵan múdde edi. Oǵan murnyn shúıirgen keraýyzdardyń tilin taýyp, tikenin tazalap, tamyryna nár quıǵan Maman quttyń úlken uly Turysbek qajy qarashany izgilikke baýlydy. Qaraǵashty qalashyq qylýǵa talpyndy. Ondaǵy maqsat qazaqty órkenıet kóshine ilestirý. Shárige aınalý úshin sáýletti úıler turǵyzyp, gúlzar baq jasap, aǵash otyrǵyzady. Semeıden qyzyl kirpish, Omby, Kerekýden esik-tereze, Namanǵan, Ándijannan baǵbandar aldyrdy.
Derekter boıynsha, Qaraǵashta 1899 jyly Turysbek qajynyń alqaýymen úsh jyldyq jadıt medresesi men meshiti qalanǵan. Onyń ataýyna eshqandaı «ııa» jalǵaýy qosylmaı, balalary ákesiniń esimimen «Maman» jadıt medresesi dep aıdar taqqan. Onda din-sharıǵat, áptıek súrelerin ımam Ýálıuly Hasen molda men meshit azanshysy Omar degen mázin oqytypty. Sol moldalardan Bilál Súleev, Ilııas Jansúgirov, Ǵalı Ormanov din, quran dáristerin oqyp, «Shárotsala» kitabynan namaz jaıyn biledi. Qulager aqyn Súttigende moldadan bir aı jarym ǵana dáris alady. Úıi men kúıi bolmaı, jıi aýyrǵan soń oqýdy jalǵastyrmaıdy. Jalpy, ol 3 jyldyq medresede 102 shákirt qanattanady.
«Mamanııa» jańa ádisti mektebiniń qurylysy Vernyıdaǵy elıtaly mektep úlgisimen salynady. Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesiniń oqytý nusqaýlyǵyndaı oqý jospary jasalady. Ataýyna da sol maqsatta «ııa» jalǵaýyn qosady. Mekteptiń dárejesin «Ǵalııa» medresesiniń deńgeıine jetkizýge kún-túni eńbektenedi. Esenqul bastaǵan top «Ǵalııa» medresesiniń júıe úlgisin, oqý josparyn, qandaı pánder oqytylatyny jóninde derek alyp keledi. Sabaq kestesi de soǵan uqsas jasalady. Eń ǵajaby, jańa ádisti bilim ordasynda qazaq, orys tilderi, ádebıet, esep, fızıka, jaǵrapııa, zoologııa, ıslam dini, paıǵambar ósıetteri, hadısteri, tatar, qazaq tarıhtary, ıman-shart, quran pánderi oqytylady. Tipti, munda orys tilin eresekterge úıretetin keshkilik kýrs ta ashylady. Bul buryn-sońdy qazaq dalasynda bolmaǵan ózgeshe kep edi.
Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly 1913 jyly 15 tamyzda «Qazaq» gazetiniń №26 sanynda: «Maman urpaqtary medreselerden talapty jastardy iriktep alyp, bilikti orys jáne musylman gımnazııa, semınarııalarynda oqytýda. Sol jumystarǵa 300 rýbl qarajattaryn da aıamaýda», dep jazady.
«Mamanııa» jańa ádisti mektebi týraly arhıv qujattarynda: «Mektep 1909 jyly rızashylyqpen ashylyp, jumys istep, tórt klastyq boldy. 1912 jyly arnaıy ashylýǵa ruqsat berildi. Mektep segiz klastyq bolyp ashyldy. 1911 jyldyń kúzinen bastap mektepti Kaır ýnıversıtetin bitirgen ǵalym, aǵartýshy Ǵabdolǵazız Musaǵalıuly basqardy. Jylyna tórt myń som aqshany Qudaıbergen Turysbekov bólip berip otyrdy», dep jazylǵan. Ol kóregen Barlybek Syrtanovtyń arnaıy shaqyrtýymen Aqsý ólkesindegi «Qapal» jańa mektebine muǵalimdik qyzmetke keledi. «Mamanııa» mektebiniń oqý baǵdarlamasyn ózi jasaıdy.
Qarańyzshy, Maman quttyń uldary Turysbek, Seıitbattal, Esenqul qajylar men Turysbektiń uldary Qudaıbergen, Táńirbergen, Soltanqul mektepke kóziniń qarashyǵyndaı qaraǵan. Oqýshylar men ustazdarǵa qosymsha qarajat bólip, turǵyn úı men tamaqtan taryltpaǵan. Iаkı olardy tek bilimge ǵana baǵyttap, qalǵan dúnıáýı máseleni ózderi sheshken. «Aıqap» pen «Qazaq» gazetine habarlandyrýlar berip, mektepke ámise bilikti, tanymdy muǵalimderdi jan-jaqtan shaqyrtqan. Ol ol ma úlken konkýrs jarııalanyp, alty pedagogty suryptap qyzmetke alady. Olarǵa jylyna 2500 rýbl jalaqy tólenip, jatyn oryny men tamaǵyn tegin bergen.
Seıitbattal qajy kedeı balalaryn oqytý úshin jylda qomaqty stıpendııa taǵaıyndaıdy. Qaraǵashta mektep oqýshylaryna arnap óz qarajatyna meshit salady. Jańa mekteptiń qurylysyna 7 myń som beredi. Oǵan qosa jyl saıyn oqýshylarǵa 1,5 myń som úzbeı berip turady. Eń mańyzdysy, Ýfa qalasynan arnaıy muǵalıma Fatıma Esengeldınany aldyryp, qyzdardy da oqytýdy qolǵa alady. Sol maqsatta 1913 jyly qysta jańa tártippen qyzdarǵa arnalǵan oqý ornyn «Mamanııa» mektebiniń janynan ashady. Onda 30 qyz bala oqıdy.
Al Esenqul qajy qazaqtyń ulttyq ádebıetin órkendetýge atsalysady. «Qazaq» gazetiniń 1914 jyly 28 aqpanyndaǵy №52 sanynda qazaq romanyna 2 myń som báıge jarııalaıdy. 1914 jyly «Aıqap» jýrnalynda Mamanuly Esenquldyń «Romanǵa báıge tigemin» degen ashyq haty beriledi. Atalǵan ashyq hat qazaqtyń kózi ashyq, kókiregi oıaý qaýymyn dúr silkindiredi. «Qazaq» gazeti, №117, Muhamedjan Seralın: «Bizdiń qazaq arasyndaǵy ǵylymnyń qadyryn bilýshi, dáýletin ǵylym jolyna jumsaýshy baılarymyz bar eken. Alfred Nobel jolymen Esenqul Mamanov júrip otyr. Roman jazǵan adamǵa aqshalaı báıge tigip otyr», dep jazady. Gazettiń sol nómirinde Álıhan Bókeıhan: «Mádenıetti, órkendi elderde osyndaı báıge taǵaıyndalǵan. Bizder de sol qatarǵa jetýdemiz», dep shattanady.
Qazaqtyń ulttyq-rýhanı kósemderi Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly Esenqul Mamanulynyń ıgi isin quptap, jaqsy lebizderin baspasózde jetkizedi. «Qazaq» gazetiniń 1914 jyly 24 mamyrdaǵy №24 sanynda, «Ashyq hat azamattarǵa» degen habarlamasynda Mamanuly Esenqul qajy: «Báıgege túsken romandarǵa synshylyqqa Álıhan Bókeıhanuly, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Muhametjan Seralın, Raıymjan Marsekov, Shahkerim Qudaıberdıev, Iаqup Aqbaev, Narmambet Ormanbetov, Nurǵalı Quljanov degen ardaqty azamattardy laıyqtaımyn», dep jazady. Dodada Spandııar Kóbeev, Muhametjan Seralın, Sultanmahmut Toraıǵyrovtan ózge alty elge tanymal qalamgerlerdiń shyǵarmalary saralanady. 1914 jyly jaz aıynda Semeı oblysyna qarasty Qoıandy jármeńkesinde «Kim jazyqty?» óleńmen jazylǵan Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń jáne Taıyr Jomartbaevtyń «Qyz kórelik» romandary jeńimpaz atanady.
Biz bul málimetterdi sol mektepti zerttep júrgen jandardan jınap aldyq. Joǵaryda usynǵan dáıekter sonyń bir parasy ǵana. Keıin aqtar men qyzyldardyń bekinisine aınalǵan bilim ordasy talaı azapty basyna ótkeredi. 1959 jyly Aqsý ózeniniń bergi jaǵynan jańa mektep ǵımaraty salynyp, arǵy betindegi qazaq orta mektebin soǵan qosyp, endi 280 oryndyqty mektep-ınternatqa aınalady. 1963 jyly úsh qabatty 640 oryndyqty bilim ordasy qalanyp, Ybyraı Altynsarın esimimen atalady. 1964 jyly mektep dırektory bolyp Beısebek Qorǵanbaev taǵaıyndalady. Ol keler jyly Aqsýdaǵy Iýrıı Gagarın mektebiniń oqýshylarymen biriktirip, balalar sanyn ulǵaıtady. Baqsaq, aıaýly shańyraqty 1935 jyldan 1964 jylǵa deıin 29 adam basqarypty. Elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin 1998 jyly Y.Altynsarın atyndaǵy orta mektebi sol tustaǵy oblys ákimi Zamanbek Nurqadilovtiń sheshimimen tarıhı ataýyna qaıta oralady. Sóıtip, Aqsý óńirindegi burynǵy «Mamanııa» mektebiniń jalǵasy retinde túleıdi.
О́kinishke qaraı, qazir Qaraǵashta burynǵy «Mamanııa» mektebiniń irgetasy ǵana qalǵan. 1999 jyly urpaqtary ornatqan eskertkish belgi tur. Al Maman qut tusynda general Kolpakovskııdiń ulaǵatymen Syrtan (Dúısenbi) batyr otyrǵyzǵan kóshet qaraǵashtary áli jaıqalyp ósip tur. Degenmen sol meken jaıylym jerge aınalǵan. Qaraýsyz, jetimniń úıindeı. Janǵa batatyny – sol.
Jetisý oblysy