Oblys ortalyǵyndaǵy mańdaıymyzǵa bitken jalǵyz saıabaqty jóndeýge kiriskeli segiz jyl ótti. Tórt márte jobalaý-smetalyq qujattary qaıta jasaldy. Jóndeýge bólingen aqsha jetimsiz degen jeleýmen qyrýar qarjy eseleı kóbeıtildi. Áıtse de qala turǵyndary taǵatsyzdana kútken aqjarylqap sát týatyn emes.
Aldymen saıabaqtyń tarıhy týraly aıta ketelik. Erterekte bul tóńirek «Kottedjder qalashyǵy» nemese «Hasenov qalashyǵy» dep atalatyn. Qalanyń ońtústik kúnshyǵys betkeıindegi mádenı-demalys saıabaǵy zamanynda dúıim elge aty shyqqan oryn edi dep aıtsań, búgingi surqyna qarap eshkim senbes edi. Keıingi jyldary saıabaqtyń kireberisinde jeldiń ótinen tozǵan qaqpanyń mańdaıynda «Mádenı-demalys parki» degen jazý kóneniń kózindeı bolyp kólbeńdep turatyn. Zamanynda bal kúlkili balalardyń alańsyz oınaıtyn, eresekterdiń kókiregin kere erkin demalatyn saıabaǵy ishimdiktiń bosaǵan bótelkesine, ártúrli qoqysqa tolyp ketti. Basynan baǵy taımaı turǵanda aıalaǵan alaqannyń ystyq tabymen kóktegen, kóktem shyǵa kún nurymen jadyrap, japyraq jaıǵan san alýan násildi aǵash kóshetteri otyrǵyzylǵan bolatyn. Kók torǵyn shymyldyq ysyrylyp, jaınap jaz kelgende bir-birimen qanattasa, qaptaldasa ósken myń san gúldiń hosh ıisi tóńirekti sharlap keter edi. Bozaryp tań atqanda bulbul Kókshege án taratyp, qyzyldy-jasyldy dúnıeniń kóńil arbaıtyn tıtimdeı bir ulaǵat úlgisi retinde kórinýshi edi. Salaqtyqtyń saldarynan saltanatty saıabaqtyń qur súlderi, azyp-tozǵan qańqasy ǵana qaldy.
Sonaý 1969-1970 jyldary №2 Kókshetaý selolyq qurylys tresiniń ıeliginde bolypty. Trest basshylary saıabaqtyń ishin abattandyryp, jaıaý júrginshiler júretin soqpaq jol salyp, gúlzarlarǵa gúl ekken. Kóshetter kútimge alynyp, ýaqtyly sýarylyp, tyńaıtylyp otyrǵan. Osyndaı yjdahatty eńbektiń arqasynda saıabaq az ǵana ýaqyttyń ishinde qala turǵyndarynyń demalyp, serýendeıtin súıikti oryndaryna aınalǵan. Baǵy janǵan kez, joǵaryda biz aıtqan «Hasenovter qalashyǵy» degen ataýǵa ıe bolý sebebi selolyq treske kókshetaýlyq azamat Asqar Hasenovtyń basshylyq jasaǵan tusy. Ol tusta kóp adamǵa tańsyq 64 kottedj salynǵan. Sándi saıabaq kottedjder qalashyǵynyń quramdas bóligine aınalǵan. Osy ýaqytta torkózdi symmen toqylǵan, ádemi qańyltyrlarmen órnektelgen qorshaý ornatylypty. Asa qymbat, bizdiń óńirde sırek kezdesetin aǵash kóshetteri otyrǵyzylǵan. Burynǵy at saýyryndaı jerdi alyp jatqan gúlzarlar keńeıtilip, qaıtadan ajarlanǵan. Fýtbol, voleıbol, tennıs alańdary salynǵan.
–80-jyldardyń basy bolýy kerek, barlyq tehnologııalyq erejeler muqııat saqtala otyryp, saıabaqtyń ishinde aınalma sheńber pishindes balalar temirjoly tartyldy. Ortada perronnyń birneshe ese kishireıtilgen úlgisi turdy. Temirjol men kishkentaı vagondardy tirkegen parovoz júrip turǵan. Balalyq shaqtyń baqytyn tıep alǵa súıregen vagondardyń jolaýshylary kishkentaı balalar boldy, – deıdi qalanyń baıyrǵy turǵyny Esentaı Qappasov. – Baǵdarshamdar, jol belgileri, jol júrý erejesi jazylǵan taqtaıshalar, jolaýshylardy shaqyratyn qońyraý, bılet kassasy, anyqtama bólimi, barlyǵy naq bir kádimgi temirjoldaǵydan aınymaıtyn.
Indete izdegende el umytqan keıbir derekterdi de taptyq. Balalar temirjolynyń uzyndyǵy 1,9 shaqyrym bolypty. Jyldamdyǵy saǵatyna 15 shaqyrym, sostav tórt vagonnan turǵan eken. Saıabaqtyń ortasynda revolıýsııa jaýyngerlerine arnalǵan eskertkish ornatylǵan. Jalpaq kirpishten qalanǵan eskertkishtiń bıiktigi shamamen 12 metrge jýyq. 1993 jyly el ıgiligine aınalǵan saıabaqtyń quldyraý kezeńi bastaldy. Áýeli temirjoldyń shpaldary sógilip alyndy. Paıda tabýdy kóksegen pysyqaılar shashylyp jatqan relsterdi metall synyqtaryn qabyldaıtyn orynǵa ótkizdi. Nesin aıtasyz, zaty temirden jasalǵan zattyń bári typ-tıpyl boldy. Keıin saıabaqty ishindegi aq baltyr qaıyńdar shabylyp, irgedegi bazarda káýap pisiretinderdiń otyny boldy.
Qala turǵyndary osy saıabaqty retke keltirý týraly san márte másele kóterdi. Burynǵy ataýy ózgerip, «Alash arystary» degen mándi de maǵynaly, ajarly da aıbyndy ataý berildi. Jóndeımiz degeli attaı segiz jyl ótti. Joba tórt ret túzetýden ótkizildi. Áýel basta jergilikti bılik saǵy synǵan saıabaqty saltanatty pishinge keltirgen kezde segiz attraksıon, órmeleý alańy, shyǵys saıabaǵy, akvapark jáne ózge de tolyp jatqan oıyn-saýyq alańdary ornalastyrylady degen aýzyńnyń sýy qurıtyn ádemi ýádelerdi toǵytqan bolatyn. Segiz jyldan keıin sport jáne oıyn alańdary, birneshe oryndyq, shańǵy roller joly jáne qyzmettik-turmystyq ǵımarat paıdalanýǵa berildi. Kókshetaý qalasynyń ákimi Baýyrjan Ǵaısa esep berý jıynynda saǵyzdaı sozylǵan saqaldy qurylys aıaqtalyp, qalanyń 200 jyldyǵyna oraı tapsyrylady dep ýáde bergen bolatyn. Sál sheginis jasaıyq, saıabaqty jóndeý 2013 jyly bastaldy. Sol kezde barlyq joba quny 1 mıllıard 204 mıllıon teńge bolatyn. Qarjy tapshylyǵyna baılanysty qurylys jumysy kesheýildedi. 2015 jyly 1 mıllıard 672 mıllıon teńge qajet degen túzetý engizildi. Bul qarjy shaǵyn qalanyń tapshylaý bıýdjeti úshin bes batpan júk bolatyn. Joba qymbat bolǵan soń qala ákimshiligi taǵy bir túzetý jasady.
– 2018 jyly dızaın ózgertilip, jańa ınvestısııalyq jobalar qarastyryldy. Qurylys jumystary 905 mıllıon teńgege arzandady. 2021 jyly qurylys materıaldardyń qymbattap ketýine baılanysty taǵy bir túzetý júrgizildi. Bul joly amfıteatr, stella, akvapark, toǵan alynyp tastaldy, – deıdi qala ákiminiń orynbasary Dáýlet Júnisov.
Qala ákiminiń orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda, ashyq aspan astyndaǵy ashana jáne teatr salynýy týraly sheshim qabyldanǵan. Barlyq túzetýlerden keıin sharýany atqarý úshin 2 mıllıard teńge qajet bolǵan. Áıtse de qalada budan ózge de problema shashetekten bolatyn. Búginde saqaldy qurylysqa 819 mıllıon teńge qarajat jumsalǵan. Biraq atqarylǵan jumysqa kóńil toımaıdy. Endi qalǵany nebári 20 mıllıon teńge.
– Qalǵan qarajatqa biz kógaldandyrý men abattandyrý jumystaryn júrgizbekpiz, – deıdi qala ákiminiń orynbasary. – Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen habarlasyp, qandaı aǵash pen ósimdikter álemin egýge bolatyndyǵyn kelisýdemiz. Saıabaq ishindegi jaıaý júrginshiler joly men tutastaı jaryqtandyrýdy retke keltiremiz.
Qala ákiminiń orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda, saqaldy qurylystyń máselesin sheshýge bıznes ókilderi de atsalyspaq. Negizinde bul jerde haıýanattar baǵyn, sport keshenin salý, dámhana ornalastyrý ıdeıasy bar. Ol úshin jeke bıznesti tartýǵa bolady. Túptiń túbinde qarjy tapshylyǵyna baılanysty saıabaqtyń baǵyn jandyratyn jekemenshik ıeleri bolýy ábden múmkin. Endi turǵyndar arasynda birshama kelispeýshilik týdyryp otyrǵan bir mándi másele týraly aıta ketelik. Ol – ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary osy saıabaqtyń ishinde qyzyl bolshevıkterdiń jerlenýi sebepti ornatylǵan eskertkishtiń jaıy. Búginde kútimsizdikten, jel men jańbyrdyń áserinen kóne eskertkishtiń ábden tozyǵy jetken. Ári ıdeologııalyq turǵydan eskirgen eskertkishti alyp, onyń ornyna Alash qaıratkerlerine kórikti monýment ornatý ıdeıasy da aıtylyp júr. Bizdiń taraptan bul máseleniń ábden oryndy ekenin aıtsaq, aǵattyǵy bolmas. Biraq keıbir orynsyz pikirlerge alańdaǵan jergilikti basshylyq áli de baıaý qozǵalyp otyr. Ýáji – jańa monýmenttiń tym qymbatqa túsetindigi. Ekinshiden, qylyshynan qan tamǵan bolshevıkterdiń múrdesi saıabaqtyń qaı jerinde jerlengendigin tap basyp eshkim aıta almaıdy. Aldymen ol jerdi anyqtaý qajet eken. Ári Alash qaıratkerleri monýmentin basqa jerge ornatsaq pa degen oı da aıtylady. Saıabaqqa osy kıeli ataý berilgen soń keri sheginetin nesi bar?
Kórikti saıabaq qala turǵyndarynyń súıikti ornyna aınalǵan kezde eńkeıgen káriden eńbektegen balaǵa deıin osy jerde jınalmaı ma? Sol sátte Alash úshin jan qıǵan esil erlerdiń máńgi ólmes rýhy ár kókirekke quıylyp, alpys eki tamyryndaǵy el men jerge degen móldir mahabbattyń otyn tutatyp tursa, tuǵyrymyz bekı túspes pe edi?
Kókshetaý qalasy