Aq patsha taqtan taıǵan Aqpan tóńkerisinen keıin Qazaq dalasynyń ár túkpirinde ult zııalylary bas qosyp, avtonomııa jaıyn aqyldasa bastady. Árıne, sol kezeńde ult bolyp uıysý úshin eń kerekti quraldyń biri gazet bolatyn. Bókeılik belsendilerdiń tez arada bas qurap, jarııaǵa shyǵarǵan basylymy – «Uran» gazeti.
Keńes ókimeti jyldary Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteri 1918 jyly 17 qarashadan bastap shyqty delinip keldi. 2013 jyly osy gazetterdiń 95 jyldyǵyna oraı qos gazettiń tarıhyn zertteı júrip, jańalyq ashtyq.
«Oral óńiri» «Urannan» bastaý alady
2012 jyly Máskeý muraǵattarynan «Habar»-«Izvestııa» gazetiniń 1918 jyldyń aıaǵyna deıin shyqqan sandarynyń kóshirmesin túgelge jýyq ákelgenbiz. Mine, osy gazettiń alǵashqy nómirinde, arab álipbıimen jazylǵan nusqasynda oblystyq kindik komıtettiń №12 hattamasy jarııalanǵan. Onda «baspasóz taratý isi ilgerilep, jemisti hám paıdaly bolýy úshin Astrahannan kelgen jańa baspahana men Han ordasyndaǵy «Uran» baspahanasy biriktirilip, ol baspahanany basqarý isi joldas Vygdorshıkke tapsyrylsyn» delingen. Hattamadaǵy «baspasóz taratý isi ilgerilep...» degenniń ózi buryn bardy jańa júıege yńǵaılap jalǵastyrýdy meńzeıdi. Osylaısha, «Urannyń» ornyn «Habar»-«Izvestııa» gazeti basqanyn dáleldeıdi.
Tarıhqa qarasaq, Batys Qazaqstan óńirinde shyqqan «Qazaqstan» (1911–1913), «Uran» (1917–1918), «Habar»-«Izvestııa» (1918), «Durystyq joly» (1919) gazetterin shyǵarý barysynda kóptegen azamat bas biriktirdi. Biraq osy basylymdardyń bárine birdeı belsendi atsalysqan eki tulǵa bar. Olar – Ǵumar Qarash jáne Ǵabdolǵazız Musaǵalıev. Ǵumar Qarash «Qazaqstan» gazetine redaktorlyq etse, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev jazylý jumystaryn uıymdastyryp, qarjy jınaýǵa jáne taratýǵa kómektesedi. Al «Uran» gazetine redaktorlyq etken – Ǵabdolǵazız Musaǵalıev. Gazette Ǵumar Qarashtyń kóptegen maqalasy jaryq kórgen, tipti gazettiń maqsatyn aıqyndaıtyn «Uran» atty óleńi de jaryq kórgen. Al bul tulǵalardyń «Izvestııa»-«Habar» gazetine de qatysy barlyǵyn 1968 jylǵy 17 qarashadaǵy gazettiń elý jyldyq merekelik nómirindegi Tamımdar Safıevtiń maqalasy dáleldeı túsedi. Onda «Habar» jáne «Qazaq durystyǵy» atalyp, eki tilde shyqqan gazet ornyna bir ǵana qazaq tilinde gazet shyǵarý máselesi talqylanǵandyǵy, kópshiliktiń uıǵarymymen gazet ataýy «Durystyq joly» bolyp ózgertilgende, onyń redaksııa alqasynda Ǵumar Qarash, Mustafa Kókebaev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev, maqala avtory Tamımdar Safıev kirgendigi aıtylǵan. Osymen-aq bul tulǵalardyń baspasózben tyǵyz baılanysta bolǵandyǵy kórinedi. О́kinishke qaraı, keńes dáýirinde osyndaı ult zııalylarynyń halqy úshin jasaǵan qyzmeti aıtylmady. Tipti aǵartýshy, aqyn, oıshyl Ǵumar Qarashtyń eńbegi túgil, atyn ataýǵa tyıym salyndy. Kóbinese «Izvestııa»-«Habar» gazetiniń redaktory, Ishki ordalyqty basqarýshy oblystyq kindik (ortalyq) komıtet tóraǵasy Stepan Mılıýtınniń aty ǵana atalyp, basqasy kóleńkede qaldy.
Ǵumar Qarash pen Ǵabdolǵazız Musaǵalıev ekeýi de – qazaq tarıhynda oıyp alatyn orny bar, el úshin jankeshti eńbek etken, baspasóz salasy arqyly halyq sanasyn oıatýǵa orasan eńbek sińirgen tulǵalar. Bul gazetter qoǵamdaǵy saıası júıe qansha ózgerse de, múmkindiginshe halyq úshin aıanbaı qyzmet etti.
Biz ol kezde baspasóz salasyn zertteýmen jańadan aınalysyp júrgendikten, ár tapqanymyzdy jańalyq ashqandaı bolyppyz. Biraq kánigi kásibı mamandar buny áýelden bilgen eken. Almaty qalasyndaǵy Ǵylymı kitaphanada «Oral óńiri» gazetine qatysty formýlıar bylaı toltyrylypty: «Qyzyl tý». Oraldyń gýbernııalyq partııa komıteti men atqarý komıtetiniń gazeti. Oral, 1922–1929.
1917 j. ııýlinen – 1918 j. – «Uran»; 1919 j. – «Durystyq joly»; 1919–1920 jj. – «Sahara tańy»; 1920–1930 jj. – «Qyzyl tý»; 1931–1957 jj. «Ekpindi qurylys»; 1958–1964 jj. – «Oktıabr týy»; 1965 j. 1 ıanv – «Oral óńiri» dep atalady».
Mine, munda gazettiń «Urannan» bastalatynyna esh kúmán týmaıdy. Júıelep, tap-tuınaqtaı etip kórsetken.
Árıne, «Uran» gazetin keńes ókimeti tusynda baspasózdiń bastaýyna negiz etýge saıasat jol bermedi. Buǵan Sáken Seıfýllın «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda: «Bókeı ordasynyń biraz oqyǵandary, aqyn, molda Qarashuly bas bolyp, «Uran» degen gazet shyǵaryp, «Alashordany» uran qylyp turdy...» degeniniń ózi dálel. Alashordanyń aınalasyndaǵynyń bári «halyq jaýy» bolǵandyqtan, gazet te osy sanatqa jatqyzylyp, izdegende «áp» degennen-aq taba almaýymyzdyń syry osynda bolar.
«Uran» qalaı tabyldy?
Biz «Uran» gazetiniń túpnusqasyn, ne kóshirmesin taba almaı, kóp júrdik. 1911–1913 jyldar aralyǵyndaǵy jaryq kórgen «Qazaqstan» gazetin Reseı muraǵattarynan izdep tapqan tájirıbemiz boıynsha reseılik kóptegen muraǵat pen kitaphanalarǵa suraý saldyq. О́kinishtisi, eshbirinde saqtalmapty. Biraq gazettiń shyqqany, kóptegen tulǵanyń kózimen kórgeni, oǵan ózderiniń baǵasyn bergeni anyq. Ne muraǵat, ne murajaı, ne kitaphana, ne jekelegen adamdardyń qolynda saqtalýy múmkin degen oımen indetip, izdestirýimizdi jalǵastyrdyq. Alǵashqy qýanyshty habardy ǵalym Maqsat Tájimurat jetkizdi. Ol Almaty qalasyndaǵy «Respýblıkalyq kitap murajaıy» mekemesinen «Uran» gazetiniń birneshe sanyn tapqan. Bizdiń janushyryp izdep jatqanymyzdy estigendikten, qundy dúnıeni bizge berýdi jón sanapty. Tipti elektrondy kóshirmesin jasatyp, alyp ketýge daıyndatyp qoıǵan. Baryp aldyq. Tigindiniń betine bylaı dep jazylypty: «Halyq aqyny Nadralıev Andashtyń (1889–1954) jeke qorynan. Burynǵy Astrahan oblysy, Bókeı ordasy, qazirgi Jańaqala aýdany, Jańa qazan aýlynda dúnıege kelgen». Murajaı qyzmetkeriniń aıtýy boıynsha gazet tigindisi 1978 jyly tapsyrylǵan.
Arab álipbıimen jazylǵan baspasózimizdiń bastaýy qara shańyraqqa jetisimen áriptesim Qazbek Quttymuratuly kırıll jazýyna aýdarýǵa kirisip ketti. Ár nómiri aýdarylǵan saıyn oqyp, qyzyǵymyz basylmaı jeligip otyrǵanda taǵy bir jaqsy habar keldi. Habarshymyz Jáńgir han atyndaǵy tarıhı-etnografııalyq murajaıdyń dırektory Nurjan Tólepov «Uran» gazetiniń kóshirmesi Batys Qazaqstan oblystyq ólketaný murajaıynda saqtaýly turǵanyn kóripti. Zertteýshi, ǵalym Mustafa Ysmaǵulov jınaǵan qordyń ishinde «Uran» gazetiniń de kóshirmeleri bar eken. Aǵamyzǵa alǵysymyzdy aıtyp, oblystyq ólketaný murajaıyna bardyq.
Mustafa Ysmaǵulov kózi tirisinde jınaǵan birneshe qap qujatty murajaıǵa tapsyrǵanyn biletin edik. «Qazaqstan» gazetin alǵash tyńǵylyqty zerttegen de osy adam. Keńes zamanyndaǵy solaqaı saıasattyń kesirinen halyqqa jarııa ete almady. Mustafa aǵamyz taptyrmaıtyn «Uran» gazetiniń fotokóshirmelerin de bir papkaǵa salypty, tipti osy gazettiń bas redaktory ári uıymdastyrýshysy Ǵabdolǵazız Musaǵalıevtyń kóptegen eńbegin jınaqtap, zerdelepti. Murajaı basshylyǵymen kelisip, osy eńbekterdiń kóshirmesin aldyq.
Qolda bar gazet kóshirmelerinen túıgenimiz, «Urannyń» shamamen 40–50 nómiri jaryq kórgen. Biz 10 nómirin taptyq. Naqty aıtsaq, myna nómirler: №6, 1 qyrkúıek, 1917 jyl, juma; №7, 12 qyrkúıek, 1917 jyl, seısenbi; №8, 26 qyrkúıek, 1917 jyl, seısenbi; №9, 7 qazan, 1917 jyl, seısenbi; №20, 31 jeltoqsan, 1917 jyl, jeksenbi; №24, 16 aqpan, 1918 jyl, juma; №28 (datasy belgisiz); №30 28 (10) naýryz, 1918 jyl beısenbi; №38 16 (3) mamyr, 1918 jyl, beısenbi.
Búgingi kúni bunyń ózi – úlken olja. Sondyqtan ázirge osyǵan qanaǵat etemiz. Aldaǵy ýaqytta atqarar jumystyń kóptigi aıtpasa da túsinikti.
HH ǵasyrdyń basy – qazaq elin otarlaýdyń belsendi deńgeıine kóshken sáti. Bir otarlaýshynyń ornyna ekinshisi aýysyp, halyq kimge senerin, kimniń aıtqanymen júrerin bilmeı, durystyǵyna jón siltegenderdiń aıtqany jappaı halyqqa estilmeı, abdyraǵan kez edi. Osy sátte barsha qazaqtyń basyn bir maqsat, bir múddege toǵystyrýǵa qaýqarly tek qana gazet boldy. Osyny jete túsingen qazaqtyń zııaly qaýym ókilderi Batys óńirinde tuńǵysh ret turaqty, júıeli basylym – «Qazaqstan» (1911–1913) gazetin shyǵarsa, odan ári «Uran» (1917), «Izvestııa»-«Habar» (1918), «Durystyq joly» (1919) basylymdaryn uıymdastyrdy.
«Qazaqtyń» baýyry
Tarıhshy, alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly «Uran» gazeti jóninde: «Ishki Ordada (Bókeılikte, Astrahan qalasynda) 1917 jyly 14 mamyrdan bastap shyǵa bastaǵan qoǵamdyq-saıası baǵyttaǵy basylym... «Uran» gazetiniń №2 sany 1917 jyly 28 shildede shyqqan. Soǵan qaraǵanda, basylym turaqty jarııalana almaǵan» dep jazady (Ánes Ǵ. «Alash, Alashorda» ensıklopedııa, A. «Arys», 2009). Al keıin tabylǵan «Uran» gazeti sandarynyń alǵashqy betinde gazettiń «1917 jylǵy 28 shildeden bastap shyǵa bastaǵany» anyq jazylyp tur. Iаǵnı Ordada gazet shyǵarý týraly sheshim 1917 jyldyń sáýir aıynda ótken Ishki ordalyqtyń zııalylar sıezinde qabyldanyp, kóp keshikpeı júzege asqan bolyp tur.
Sáken Seıfýllın «Tar jol, taıǵaq keshý» atty kitabynda bylaı deıdi: «...Ár jerde-aq gazet shyǵara bastady. Semeıde – «Saryarqa» gazeti, Tashkentte – «Alash» gazeti, sońynan «Birlik týy». Bókeılikte, Astrahan qalasynda – «Uran» gazeti. Aqmolada – «Tirshilik» gazeti, Orynborda – burynǵy belgili «Qazaq» gazeti.
Bul gazetter, «Tirshilikten» basqasynyń bári, bir bette boldy. Bári Orynbordaǵy «Qazaq» gazetiniń yqpalymen júrdi. Báriniń qulaq kúıin «Qazaq» gazeti burap berip, nusqaý berip otyratyn boldy. «Qazaqtyń» basyndaǵylar Qazaqstannyń ár jerindegi nıettes adamdaryna nusqaý berip, hat jazyp jatty. Gazetterdiń bári kózjumbaı ultshyl boldy. Ultshyl bolǵan soń, eriksiz baıshyl gazet boldy. Báriniń ortaq týy «Qazaq» gazeti boldy. (57–58-bet).
«Uran» gazeti áý basta qazaqtyń óz avtonomııasyn jarııalaýdy maqsat tutqan Alash qaıratkerlerimen bir kózqarasta, bir nıette bolǵandyǵy anyq baıqalady. Orynbordaǵy jalpyqazaq sıezderine daıyndyq, delegat saılaý, aıyrym múftılik qurý, t.b. taqyrypta óte qundy derekter kóp. Sonymen birge Bókeıliktiń taǵy bir úlken problemasy Astrahan gýbernııasynan, orys qoltyǵynan qutylyp, qazaq oblystarynyń qataryna qosylý máselesi bolǵan. Osy kezeńdegi jer daýy, orys tarapynan (aq bolsyn, qyzyl bolsyn) qazaq aýyldaryna jasalǵan túrli zorlyq, shapqyndar «Uran» gazetiniń betinde ashyq jazylǵan. Gazettegi «Qazaq bolshevıkteri qalaı paıda boldy?», «Qazaq óz jerinen qalaı aıyryldy?» degen taqyryptaǵy saraptamalyq maqalalar sol zamannyń shyndyǵynan habar beredi.
Qazirgi belgili derekter boıynsha «Uran» gazeti 1918 jyldyń ortasyna deıin shyǵyp turǵan. Bizdiń qolymyzǵa túsken sońǵy nómir – 1918 jylǵy 16 mamyrda shyqqan №38 sany. Bul gazettiń jalpy qansha sany shyqqany, tarıhı taǵdyry, basqa da málimetteri zertteýdi qajet etedi.
Jantas NABIOLLAULY,
alashtanýshy
Oral