Jambyldyń bir sýreti Amerıkadan tabyldy

Solardyń biri – 1951 jyly Nıý-Iork qalasynda baspadan shyq­qan «Keńester Orta Azııada» kita­by. Ulybrıtanııalyq zert­teý­shi Zelda Koýtes pen Ýıllııam Koý­tes birlesip jazǵan bul kitap sol kezdegi keńes odaǵynda­ǵy res­pýblıkalardyń jaǵda­ıyn baıan etedi. Tutas bir taraýyn Qazaq­stanǵa arnaǵan zertteýshi­ler qa­zaq eline kelgen alǵashqy sá­­tin bylaı tolǵaıdy: «Tashkent­ten Almatyǵa kelgenimizde bizdi jyly aýa, basyn aq qar shal­ǵan asqar taý, aıbyndy qala qarsy aldy. Ushaqtan tómen qarap, jotalarǵa kóz saldyq, birinen-biri bıiktep bara jatqandaı se­zildi. Olarǵa jaqyndaǵan sa­ıyn pishinin ózgertip, bizdi baý­raı tústi», deı kele, Almaty qa­la­synyń arǵy-bergi tarıhy men qazaq jerine alǵash poıyz kelgen sátti sýretteıdi. Sonymen bir­ge aınalasyn ásem gúlder kóm­­kergen Almatyda 140-tan astam aǵashtyń túri bar ekenin de qa­ǵys qaldyrmaıdy. 1946 jyly qala­daǵy joǵary oqý oryndaryn­da oqı­tyn stýdentterdiń sany 10 myń­­ǵa taıaý ekenin de jazady.

«Qazaqstan Úkimet úıinde qala basshysy jáne ózge úkimet múshelerimen áńgimelestik, qala­nyń arhıtektorlary da birge otyr­dy. Qazaq úkimetiniń biz kezdes­ken ókilderi negizinen orta jastaǵy kisiler eken. Olardyń arasynda bir ǵana áıel kisi bar, onyń ulty – qazaq, on bir jastaǵy qyzy bar, ózi áskerı ınstıtýtta lektor ári Ǵylym akademııa­synda jumys isteıdi, KSRO Joǵary keńesiniń depýtaty. Biz odan osynshama kóp jumysqa qalaı tótep beretinin sura­ǵanymyzda, ol ár isti júıeli atqaryp, kún saıyn óz saılaýshylarynan kelgen hattarmen turaqty jumys isteıtinin jasyrmady».

Qazaqstannyń óndirisi, ekonomıkasy, mal sharýashylyǵy, mektep, aýrýhana, ǵylym men tehnıka týraly derekter, sanaq­­tar arqyly sol kezdegi el jaǵdaıy­nan habardar etedi. «1914 jyly halyq­tyń saýattylyq jaǵda­ıy eki paıyz­ǵa da jetpeıtin, elde 2000 mek­tep qana bar edi, oqý ja­syndaǵy 150 000 oqýshynyń 450-i ǵana orta mektepte oqıdy» degen derek keltiredi. Bul – hal­qy­myzdyń keshegi oqý-aǵartý jaǵ­daıynan málimet beretin aqpa­rat­tyń biri.

Al jyraý Jambyl týraly ke­ńinen jazyp, onyń ómiri, óne­rin oqyrmanǵa táptishtep tú­sin­dirgisi kelgendeı. «Qazaq hal­qy­nyń Abaıdan keıingi uly aqy­ny, ol da patsha sheneýnikteri men jer­­gilikti baı-manaptardyń qysy­­myna ushyrasa da, baqyt­ty ómir ótkizdi deýge bolady. Jam­­byl aqyn dúnıege kelgen jyl­­­­dary qa­zaq halqynyń jazba áde­­bıeti áli qalyptaspaǵan edi. Ońtústik Sibir men Orta Azııa­ny keń jaılaǵan qazaq halqy qysy-jazy ulan-ǵaıyr dalada ári-beri kóship júr­di. Ol kezde qalalyq ór­­kenıet pen eginshilik olarǵa múl­­de jat bolatyn. Kerisinshe, olar alda­ryna úıir-úıir jylqy sa­lyp, qorasyn qoımen toltyrdy. Áne, sondaı saıyn sahara tó­­sinde olardyń aýyz ádebıeti da­­­myp, uzaq jyr-dastandar aýyz­dan-aýyzǵa tarady. Biz sóz etip otyr­­ǵan – Jambyldyń sýyryp sal­ma aqyndyq qasıeti, ony aldymen óz rýynyń, sosyn kúlli qazaqtyń maqtanyshyna aınaldyrdy, ke­ıin Qazaqstan keńestik respýb­lıka bolǵan soń, ol KSRO aqyny retinde keńinen tanyl­­dy». Zert­teýshi-ǵalym osy kitabyn ja­zar­da Jambyl jyraý týraly derek­terdi molynan aqtar­ǵan sııaqty. Ol tipti jyraýdyń óz ǵu­my­rynda jarty mıllıon­nan astam óleń shyǵarǵanyn tilge tıek etedi. Sosyn jyraýdyń 1938 jyly «Meniń aınalamda ómir ózgeshe túske endi, men osyndaı kúnniń kelerin óleńderimde aıt­qanmyn, mine, ómir jańasha bas­taldy. Tipti men ómirge qaıta kel­gendeı kúıdemin, endi kádimgi jıyr­ma jasymdaǵydaı jyr­­laı bere­min», degen sózinen úzin­­di kel­tirip, aqynnyń jańa ómir­ge degen kózqarasyn oqyrmanǵa jetkizedi.

Osy tusta avtorlar Jambyl jyraýdyń buryn biz kórmegen bir sýretin kitabyna kiristiredi de, sýrettiń astyna «Qazaqstan­nyń halyq aqyny Jambyl» degen túsinikteme beredi. Jyraýdyń kıiz úıiniń aldynda tórt jigit­pen birge dombyra shertip otyr­ǵan kórinisi dalanyń sońǵy jy­raýynyń keskin-kelbetin kóz al­dymyzǵa ákeldi. Atalǵan sýret boıynsha Jambyl atyn­da­ǵy mýzeıdiń qazirgi dırektory, Jam­byl Jabaevtyń neme­resi Sal­tanat Tezekbaıqyzy Jam­by­lo­­vaǵa habarlasyp, mán-jaıyn sura­dyq. «Bul sýret negizinen II dúnıejúzilik soǵystan buryn túsi­rilgen bolýy kerek, ol kisiniń sýret­teri óte kóp, biraq mynaý óz­geshe sýret eken. О́ıtkeni bul jer­de otyrǵan kisiler de –  bizge tanys adamdar. Sol jaqta maldas quryp otyrǵan kisi – Ǵalı Or­manov, Jam­byl atamyzdyń áde­bı hatshy­sy bolǵan. Al aq jeı­deli, jerde jan­taıyp jatqan – atamyzdyń aýdar­mashysy, hat­shysy Pavel Nıko­laevıch Kýz­nesov, ar jaǵyn­da otyrǵan kisi Qadyr Hasenov. Atamyzdyń biraz óleńin uıǵyr, qytaı tili­ne aýdarǵan. Oń jaq­ta jantaıyp jatqan kisi – meniń ákem Tezek­baı Jambyluly. Al kıiz úı­diń bosaǵasynda otyr­ǵan – atamyz­dyń uly Qojashtyń qyzy Dil­dáhan tátemiz. Ol kisi sek­sen jastan asyp qaıtys boldy. Biz bul sýretti kórip, qýanyp qal­dyq. Atamyzdyń 1936–1945 jyl­dar aralyǵyndaǵy sýretteri biz­ge jetken, al onyń aldyn­da­ǵy kezden 1913 jylǵy bir sýret qana bar, osy jyly Romanovtar áýle­tiniń patshalyq qurǵanyna 300 jyl tolýyna baılanysty Jetisý óńi­rinen 15 aqyndy aq patshany maq­tap, óleń aıtasyńdar dep sha­qyrǵan eken, sondaǵy sýreti saq­talǵan. Men 1981 jyldan bastap atamyzdyń atyndaǵy mýzeıde ju­mys istep kelemin, ǵylymı qyz­metker, qor saqtaýshy bolyp qyz­met atqardym. 2018 jyldyń aıaǵynan beri Jambyl atyndaǵy mý­zeıdiń dırektory bolyp jumys isteımin, bul sýrettiń bizde qalaı saqtalmaı qalǵanyn bilmeımin».

Jambyl jyraýdyń urpaqtary osylaı degen soń, biz bul sýrettiń buryn jarııalanbaǵan tyń dúnıe ekenine kózimiz jete túskendeı bol­dy. Sózimizge dálel bolatyn taǵy bir túıin – avtorlar Jambyl jy­raýdyń atalǵan sýretine esh­qan­daı silteme jasamaǵan. AQSh-ta ba­sylyp shyqqan ǵylymı eń­bek­terde ǵalymdar ár sýret pen ár sóı­­lemge silteme berip, de­rek­­­ti qaıdan alǵanyn ashyq túr­de ja­­rııalaıdy. Al bul sýret­te on­­daı eshteńe kezdespedi. So­ǵan ne­giz­­delip, bul sýretti zert­teý­­­shiler ózderi túsirgen bolýy múm­­kin degen boljam aıtamyz. Meı­­li qalaı bolsyn, Jambyl syn­­dy ǵasyr boıyn óleńmen ár­lep, qazaq atyn álemge jetkizgen ǵu­la­malardyń keskin-kelbeti beıne­lengen derekter alyp Amerı­ka­da­ǵy kitaphanalardan tabylyp jat­qanynyń ózi bir ǵanıbet emes pe?

Vashıngton