Memleket basshysy Q.Toqaev batyl áreket jasaýǵa kirisip, saıası reformalardyń áleýetin qoldana bastady. О́ıtkeni Konstıtýsııalyq reforma men ótkizilgen saılaýlar Úkimettiń ókilettigin aıtarlyqtaı keńeıtti. Ol Prezıdent Ákimshiliginiń usaq-túıek baqylaýynan bosatylyp, onyń qaıtalanatyn fýnksııalary Úkimetke berildi. Salalyq sheshimderdi qabyldaý quqyǵy da tıisti memlekettik organdar deńgeıine aýystyryldy. О́ńirlerdiń bıýdjettik derbestigi artty. Demek Úkimettiń tıimdi jumys isteýi úshin qazir quraly jetkilikti.
Prezıdenttiń pikirinshe, oǵan tek jan-jaqty oılastyrylǵan is-qımyl strategııasy jáne júktelgen mindetterdi tolyqqandy sheshýge degen erik-jiger qajet. Úkimette oqıǵalardyń damýynyń barlyq yqtımal ssenarııin eskeretin jan-jaqty is-qımyl josparynyń bolýy shart. Demek bul Úkimettiń jumysyna talapty kúsheıtip, onyń quramyna kiretin organdarda strategııalyq oılaý qabiletiniń bolý qajettigin ańǵartsa kerek. Al eger ol sonymen birge ekonomıkany basqarýdyń jańa tásilderin paıdalansa, boljamdar shyndyqqa aınalmaq.
Endeshe, Memleket basshysy Q.Toqaev aıtqandaı, Úkimet pen ákimder óz jumysyna degen kózqarastaryn túbegeıli jańartyp, ekonomıkalyq damýdyń tyń ıdeıalary men júıeli uzaqmerzimdi boljamyn jasap, memlekettik apparat jumysynyń tıimdiligi men birizdiligin aıtarlyqtaı arttyrýlary qajet. Bul formalızm men bıýrokratııany shektep, ekonomıkanyń barlyq salasynda túbegeıli reformalar jasaýdy talap etti. Osynyń barlyǵyn zerdeleı kele jáne saıası reformalardyń áleýetine súıene otyryp Prezıdent Q.Toqaev memlekettik basqarý formýlasynyń basty elementteriniń biri esep beretin jáne halyq únine qulaq asatyn Úkimettiń jumysynyń tıimdiligin arttyrýdy qolǵa aldy. Onyń óz qyzmeti sheńberinde halyqqa adal qyzmet etip, memlekettegi bolyp jatqan jaǵdaıǵa degen jaýapkershiligin kúsheıtýge kiristi. Úkimettiń aldyna naqty talaptar qoıyldy. Memleket basshysynyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózi osynyń dáleli bola alady. Aldaǵy kezeńniń basty mindetteri anyqtalyp, kezek kúttirmeıtin jáne óz sheshimin kútip otyrǵan aýqymdy jumystardy sapaly jáne ýaqtyly oryndaý úshin Úkimettiń jumysyna jańa serpin berý kózdelip otyr. Sarapshylar naqty mejeler retinde ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýdy, jańa ekonomıkalyq úlgige kóship, qaıta qurý jáne qatań atqarýshylyq tártipke qol jetkizýdi atap kórsetedi. Árıne, ol úshin Úkimettiń jumysy memlekettik apparatty bir qalypqa keltirýge baǵyttalýy kerek. Ol memlekettik jumysty júıeli júrgizip, ony uıymdastyrýdy, apparat qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýdy, memlekettik qarjynyń jumsalýy men Prezıdenttiń tapsyrmalary jáne qabyldanǵan zańdardyń oryndalýyna qatań baqylaý ornatýdy, sol sııaqty sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúres júrgizýdi, ekonomıkany monopolııasyzdandyrýdy talap etedi. Osyndaı mańyzdy mindetterge qol jetkizý úshin máseleni kelisý men talqylaýda sózbuıdalyqqa salyný sııaqty jaıbaraqattyqty qoıyp, batyl áreket etip, Qazaqstannyń sapaly damýyn qamtamasyz etý qajet. Ol úshin kez kelgen bastamanyń negizgi mán-mańyzyn ózgertý degen «aýrýdan» tolyǵymen arylyp, ony túp-tamyrymen joıý kerek.
Memleket basshysy Q.Toqaev Úkimet pen ákimderdiń jumys isteý tásilin túbegeıli ózgertý arqyly bıýrokratııany tejep, naqty nátıjege qol jetkizip, eldiń uzaqmerzimdik damýyn kúndelikti kúıbeń tirliktiń kóleńkesinde qaldyrmaýdy maqsat etip otyr. Solaı bolǵanda ǵana ekonomıka erkin damyp, salanyń belsendiligi artyp, qarajat kúndelikti máselelerdi sheshýge ǵana jumsalmasy anyq. Salyqtyń kóp túsýi ekonomıkanyń barlyq salasynyń turaqty damýyna, onyń qýattylyǵyna baılanysty ekendigi de eskerýsiz qalmas edi. Sonymen qatar bıznes salasyna da kásipkerlerdi ákimshilik qysym kórsetýden bosatyp, jalpy bızneske qatysty retteý qaǵıdatyn qoldaný arqyly yqpal etýdi toqtatý sııaqty sapaly ózgerister qajet. Sonda ǵana memleket pen bıznes arasynda jańa jáne ashyq qarym-qatynas ornap, el ekonomıkasynyń tuǵyry bekı túseri aqıqat. Bul jumystyń bıznes pen ınvestısııaǵa jaıly orta qalyptastyryp, áleýmettik ádildikti qamtamasyz etýdegi máni de zor. Basty másele memleket pen jekemenshiktiń seriktestigin damytýda eki taraptyń da múddelerin eskerip, olardyń teńgerimdi damýyna qol jetkizýde bolmaq. О́ıtkeni Úkimettiń basty mindetteriniń qataryna ekonomıkalyq qyzmet sýbektileriniń bárine birdeı jaǵdaı jasaý jatady. Ol úshin atalǵan saladaǵy tıimsiz tásilder, normalar men rásimder jónge keltirilip, rettelýge tıis. Sonda ǵana jeke jobalardy bıýdjetten astyrtyn qarjylandyratyn jaǵdaı kelmeske ketip, biz sóz qylyp otyrǵan seriktestik júıesin qaıta qurýda naqty nátıjege qol jetkizýge bolady.
Osy tusta Prezıdent ekonomıkany keshendi túrde yryqtandyrý úshin júıeli sharalar qabyldaýdyń qajettiligine kóńil bólip, memlekettiń ekonomıkalyq úderisterge shamadan tys aralasýynan birtindep bas tartý kerektigine basymdyq berip otyrǵandyǵyn da eskergen jón. Sebebi jekeshelendirý tıimdi júrgizilgen jaǵdaıda ǵana ekonomıkanyń barynsha erkin damýyna jol ashylyp, baqylaýsyz monopolııany, resýrstardy ádiletsiz bólýdi, básekeniń zańsyz tásilderin qoldanýdy túbirimen joıýǵa múmkindik týady. Jalpy alǵanda, ekonomıkany lıberalızasııalaý naryqtaǵy básekeni arttyryp, jekeshelendirýdi tıimdi júrgizý jáne kvazımemlekettik sektordy reformalaý máselelerin sheshýi kerek.
Munda ekonomıkaǵa jetkilikti dárejede qarjy salynbaı, eldiń damý qarqynyna kedergi jasap turǵan faktorlardyń aldyn alyp, ınvestısııalyq ahýaldy ońaltýǵa yqpal etýdiń qajettiligin atap ótken abzal. О́ıtkeni ınvestısııa tapshylyǵy tehnıkanyń tozýyna, eginniń bitik ósýine kedergi jasap, eńbek ónimdiliginiń tómendeýine ákelip soǵady. Ábden eskirgen óndiris oryndary elimizdiń óndiristik áleýetin kóterip, oǵan tyń serpin bermeı keledi. Al óńir ákimderi bolsa, tek bıýdjet qarajatyna ǵana ıek artyp, aldymen ınvestısııa tartýdyń ornyna, bul úderiske bıýrokratııalyq turǵyda kedergiler keltirip, ınvestısııa tartýdy ózderiniń basty mindeti ekendigine onsha mán bermeýde jáne bastaryn aýyrtqylyry kelmeıdi. Agroónerkásip salasyndaǵy óńdelgen ónimniń úlesin arttyrý mindeti oryndalmaı, sharýashylyqtardyń tek shıkizat óndirisine ǵana senim artyp otyrǵany da osydan bolar. Saldarynan, jańa tehnologııalardy engizip, jerdi jáne basqa resýrstardy utymdy paıdalanyp, naqty nátıjege jetýdiń múmkindigi bolmaýda. Onyń sebebi sol baıaǵy qajetti ınvestısııanyń salynbaǵandyǵyna kelip tireledi. Mine, osydan baryp daıyn ónimniń qosylǵan quny tómendep, sapaly jumys oryndary azaıyp keledi. Onyń ústine, bankter de ekonomıkanyń naqty sektoryna qarjy quıýǵa onsha asyǵar emes.
Memleket basshysy Úkimetten áleýmettik salaǵa aıryqsha nazar aýdarýdy únemi talap etedi. Ol áleýmettik kómektiń ádil berilip, bólingen qarjynyń shyn máninde kómekke muqtaj adamǵa jetýiniń mindettiligin qaıtalaýmen keledi. Ondaǵy maqsat – halyqqa áleýmettik kómek beremiz dep júrip qoǵamda masyldyq psıhologııanyń oryn alýyna jol bermeý. Osy turǵydan alǵanda Prezıdent azamattarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý júıesin qaıta qaraý kerektigin durys dep esepteıdi. О́ıtkeni áleýmettik kómek oǵan zárý adamdarǵa ǵana berilýi kerek jáne ony kimge berý qajettigi adamnyń kirisine emes, shyǵysyna qarap anyqtalýǵa tıis jáne ol ádiletti Qazaqstan qurý qaǵıdattary talaptaryna saı kelýi shart.
Sonymen birge qazir áleýmettik salada azamattarǵa kórsetiletin qyzmettiń sapasyn jaqsartý isin jolǵa qoıýdyń ózektiligi artyp otyr. Sebebi bul saladaǵy kóptegen qyzmettiń áli de bolsa qoljetimsizdiginen kóp jaǵdaıda resýrstar tıimsiz jumsalýda. Salaǵa qosymsha qarjy bólinip, bıýdjetke salmaq túsip otyr. Bul jerde aımaqtyq atqarýshy organdardyń da jaýapkershiligin arttyrǵan jón. О́ıtkeni jergilikti jerlerde medısına jáne bilim berý mekemeleri ınfraqurylymyn damytý jumystary tıimsiz júrgizilýde. Áleýmettik saladaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshýge quzyrly organdar nıet tanytpaı, tek kóńilge qonbaıtyn jáne eldi ábden zyǵyr qylǵan qur syltaýlardy jyl saıyn qaıtalaýmen shektelip keledi. О́ıtkeni olarda jańa ıdeıalar men uzaq merzimge arnalǵan júıeli ustanymǵa degen tapshylyq seziletini aqıqat.
Osynyń barlyǵyn eskere kele, Prezıdent Q.Toqaev memlekettik apparattyń barynsha tıimdi jáne úılesimdi jumys isteýine kúsh salyp otyr. Qaǵazbastylyq, kózboıaýshylyq sııaqty jaǵymsyz úderisterdiń kesirinen jurttyń reformaǵa jáne ádiletti Qazaqstanǵa degen seniminiń azaıǵandyǵy kimdi bolsa da qynjyltary ras. Sondyqtan Memleket basshysy joǵary jaqtan nusqaý men azamattardan aryz-shaǵymnyń túskenin nemese jaǵdaıdyń nasharlap ketkenin kútip otyrmaı, bastama kóterip, derbes jumys isteı bilý qajettigin eskertedi. О́ıtkeni kúrdeli tarıhı kezeń jalań sózge ýaqyt jibermeı, naqty áreket jáne jyldam ári batyl qımyl jasaýdy talap etedi. Basqasha bolǵanda jahandyq básekege ilese almaý qaýipi tónýi ábden yqtımal. Endeshe, tabysqa jetý úshin memleket pen qoǵamda ortaq múdde bolýy kerek. Sonda ǵana memlekettiń kópjyldyq damý baǵdary aıqyndalyp, qoǵam aldynda turǵan mindetterdi sheshýde saıası jaýapkershilik paıda bolady.
Japsarbaı QÝANYShEV,
saıası ǵylymdar doktory, professor