Baqýatty memleket

Baǵzy tarıhynda Bahreın, Portýgalııa, Osman ımperııasy basyp alǵan, keıin Anglııa­nyń qol astyndaǵy protektarat el bolǵan desedi. Tek 1971 jyldyń 1 qyrkúıeginde Qatar táýel­siz memleket bolyp jarııalanǵan. «Elý jylda el jańa» degendeı osy ýaqyt ishin­de bul el tanymastaı keıipke endi. Munda bári adam úshin jasalǵan. Persııa buǵazynda or­na­lasqan bul memlekettiń tabıǵaty da tamasha. Azynaǵan qys atymen joq. Astanasy Doha qalasynyń damyǵan arhıtektýrasyna aýzyńyzdy ashyp tańdanbasqa sharańyz joq. Qymbat mármár tastarmen kómkerilgen keremet saýda, demalys oryndary. Munda álemniń barlyq brend dúkenderi jumys istep tur. Kósheleri tap-taza. Tártip buzýshylar joq, biraq saqshylar jeterlik. Azyq-túlik sýpermarketterinde qustyń sútinen basqanyń bári bar deýge bolady. Qonaqúıleri de teńizge suǵyna ornalasqan. Jaǵajaılarynda qyzmet kórsetý deńgeıi joǵary, ózińdi beıne-bir patshadaı sezinesiń. Al sol jerde qyzmet jasap júrgender Úndistan, Pákistan, Iran jáne basqa da Azııa men Afrıka memleketterinen kelgen jaldanýshylar, biraq bári aǵylshynsha sóıleıdi. Bir tańǵalǵanym barlyq jerde kondısıoner isteıdi, tipti bir ǵımarattan kóshe kesip basqasyna barmaqshy bolsań da ashyq aspan astyndaǵy trotýarlardan salqyn jel soǵyp turady. Netken jaılylyq deseńshi?..

Qatarǵa kelgen ár týrıst mundaǵy eki mýzeıge kirmeı ketpeıdi eken. Onda eldiń júz­degen jyldyq tarıhy kórsetiledi, bárinde ınno­vasııalyq kórsetilim bar. Al men Astana­daǵy mýzeıge barǵanda Qazaq eliniń tarıhy tek keńes dáýiri men ótken otyz jyldyq ýaqyt sııaqty bolyp kórinetini bar...

Qatardyń negizgi baılyǵy – munaı (tabıǵı qory – 778 mln tonna). Eldegi ulttyq tabystyń 90%-yn munaı ónerkásibi beredi. Munaıdan basqa tabıǵı gaz óndiriledi, balyq aýlanady. Tur­ǵyndardyń 35%-y – ónerkásipte, 3%-y – aýyl sharýashylyǵynda, 60%-y qyzmet kór­setý salalarynda eńbek etedi. Jeriniń 1%-y ǵana aýyl sharýashylyǵyna paıdalanylady eken. Munaı salalary boıynsha jetispeıtin jumys kúshin syrttan ákeledi (aılyqtary 5–6 myń dollar).

Meniń baıqaǵanym, bul memlekette ulttyq ıdeologııanyń basymdyǵy. Qatarda 3,5 mln halyq turady, onyń ishinde erler – 2,6 mln, áıelder – 832 myń. Bilim deńgeıi – 98%, qatar ulty, ıaǵnı qatarlyq arabtar sany – 250 myń adam, olar 12 paıyzdy quraıdy, qalǵandary – ımmıgranttar. Soǵan qaramastan, ulttyq ıdeo­logııasy myǵym. Qatarlyqtarǵa basqalary syılastyqpen qaraıdy, óıtkeni bılik memleket quraýshy ultqa kóptegen jeńildikter bergen. Keleshek urpaqtyń tárbıesi olar úshin óte mańyzdy. Bir ǵana mysal, syrttan keletin ınvestor óndiris nemese mekeme ashqanda min­det­ti túrde qatarlyqty qyzmetke alýǵa tıis.

­Qazaqstan men Qatar arasynda dıploma­tııa­lyq qatynas 1992 jyly ornady. 1998 jyly 23 mamyrda eki el basshylary bıznes ókilderiniń qatysýymen kelissóz júrgizdi. Biraq saýda-ekonomıkalyq baılanystardy aýyz toltyryp aıta almaısyń, ol 2018 jyly bar bolǵany 429 myń dollardy (eksport – 194,9 myń, ımport – 234 myń) qurady.

Mine, osy olqylyqtar sońǵy jyldary ekijaqty qarym-qatynastyń jaqsarýy aıasynda basqasha sıpat alýda. Jaqynda Qazaqstan Pre­zıdenti Q.Toqaev Qatar memleketinde bolyp, quny 17,6 mlrd dollar kelisim­der­ge qol qoıyldy. Keleshekte eki el arasyn­daǵy saýda-sattyq jarty mıllıard dollarǵa jet­kizilmek. Al bul kórsetkish 2023 jyly 9,6 mıl­lıon dollardy quraǵanyn eskersek, munyń úlken meje ekenin túsinemiz.

Osy kelisimderdiń ishinde meniń kóńilimnen shyqqany – otandyq mamandardyń Qatar elinde eńbek etý múmkindigi. Men Dohada bolǵanda meıramhana qyzmetinde bir ózbek jigitin kórdim, sýpermarkette qyrǵyzdyń kelinshegi táp-táýir qyzmette eken, qonaqúılerdiń anyq­tama bóliminde orys qyzdar kóp. Bári aǵyl­shyn­sha sóıleı biledi. Bizdiń qazaq jigit­teri men qyzdary munaı men qarjy salasynda barshylyq. Biraq kópshilik jerde, qyzmet kórsetý salasynda bir qazaqty kórmedim. Sonda esime túskeni, sonaý jyldary bilim sala­syndaǵy úshtildilikke qarsy bolyp, tek qazaq tili dep aıqasqanymyz, onyń aldyńǵy she­binde kitaptary oqylmaı qalady dep qoryq­qan aqyn-jazýshylarymyz júrdi. Kele­she­gi­miz­di birjaqty oılaǵan sııaqtymyz...

Jetpis jyl ınternasıonalızm dep, keńes adamyn (sovetskıı chelovek) qalyptastyrý saıa­saty júrdi, odan keıingi otyz jyl qazaq­standyq ult jasaımyz dep dúrliktik, biraq tilimiz jylandikindeı eki aıyrylyp, ıreleń­dep qaldyq. Qatardan úlgi alyp, memleket quraýshy ulttyń jaǵdaıyn jasap, qazaqsha sóılep, aǵylshyn tilin meńgerip, eldiń birligi men ekonomıkanyń ósý jaýapkershiligin qazaqqa tolyq júktegende ǵana kósegemiz kógeredi dep oılaımyn.

Atamurat Shámenov,

qoǵam qaıratkeri