AQSh-tyń Syrtqy saıasat jónindegi keńesiniń (Council on Foreign Relations) múshesi jáne Kanada ozyq zertteýler ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, sonymen birge Prınston ýnıversıteti baspasynan shyǵatyn jahandyq jáne salystyrmaly áleýmettaný zertteý kitaptary serııasynyń redaktory Andreas Ýımmerdiń 2018 jyly «Ult qurý: nelikten keıbir elder birigip, basqalary ydyraıdy» (Nation Building: Why Some Countries Come Together While Others Fall Apart) atty kitaby jarııalandy. Bul – keıingi jyldary ult qurý taqyrybynda jazylǵan irgeli eńbekterdiń biri.
Professor A.Ýımmerdiń oılary elimizdegi ǵylymı-sarapshylyq ortaǵa, saıası sheshim qabyldaýshylar men oqyrmandarǵa qyzyq ári paıdaly bolady dep senimmen onyń ózimen tildesip, pikir almasqan edik. Saıasattaný ǵylymyndaǵy tujyrymdamalardyń birine sáıkes, ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etý, ınklıýzıvti, qýatty jáne turaqty qoǵam qurýda ınstıtýttardyń sheshýshi róli bar. Biz professor Ýımmerden dáýletti ult qurý men memlekettiń quldyraýynyń sebepterin túsindirýdegi ınstıtýttyq tásil men onyń tujyrymdamasy arasyndaǵy ortaq tustar men aıyrmashylyqtar jaıynda suradyq.
Professor keıbir ǵalymdardyń paıymdaýynsha, menshik quqyǵynyń myzǵymastyǵy men sheshim qabyldaýdyń demokratııalyq sıpaty – ekonomıkalyq damýdyń alǵysharty ekenin atady. Al Fýkýıamanyń tujyrymdaýynsha, qaýqarly memleket, demokratııa men zań ústemdigi bolmasa, eldegi saıası turaqtylyqqa qol jetkizý múmkin emes. «Meniń pikirim ózgeshe. Bul jerde basty róldi ınstıtýttar emes, saıası alıans qurylymdary oınaıdy. Shyndyǵyna kelgende, bul úsh kózqaras máseleni ártúrli jaǵynan qarastyrady: ekonomıkalyq damý, saıası turaqtylyq nemese zertteýlerimde kóteriletin qoǵamdaǵy san alýan toptardyń saıası ıntegrasııasy», deıdi ol.
Professor Ýımmer «Ult qurý» kitabynda damyǵan memleket qalyptastyrý úshin 3 quramdas element: erikti qaýymdastyqtardyń paıda bolýy men taralýy; lıngvıstıkalyq birtektilik; qoǵamdyq ıgilikterdiń teńdik qaǵıdasyna súıenip, taratylýy qajet degen tujyrym jasaǵan. Onyń aıtýynsha, bul tetikter bir-biriniń ornyn basa alady. «Shveısarııa erikti qaýymdastyqtardyń keń jelisi arqasynda saıası ıntegrasııalanǵan, kópultty qoǵamǵa aınaldy. Bular Qytaıǵa tán emes, biraq eldegi ortaq jazý júıesi kommýnıkasııalyq ıntegrasııa rólin oınaǵandyqtan, ortalyqtan basqarylatyn memleket qurýǵa múmkindik týdy. Sondyqtan, árıne, bul tetikterdiń barlyǵy bir mezette bolǵany jaqsy, degenmen shart emes», deıdi ol.
Andreas Ýımmer kitabynda belsendi erikti uıymdar men qoǵamdyq ıgilikterdi bólýde azamattar men memlekettiń arasyndaǵy áriptestikpen qatar, tildik birkelkiliktiń rólin ataıdy. «Keıbir elderde (mysaly, Ortalyq Azııa elderinde) belgili bir deńgeıde úshinshi sektor qaýymdastyǵy lıngvıstıkalyq sıpatqa qaraı bólinetinin baıqaýǵa bolady», deıdi ol. «Men bul faktorlardy jeke-dara qarastyramyn, biraq olar, árıne, sonymen birge ózara yqpal ete alady. Eń mańyzdysy ózara baılanys, osy eki faktordyń ortaq tarıhı tamyry – HIH ǵasyrdaǵy kolonızasııaǵa deıin paıda bolǵan ortalyqtandyrýdyń tarıhı deńgeıi. Memlekettik ortalyqtandyrýdyń tarıhı deńgeıi ekiushty mura qaldyrdy. Birinshiden, memlekettiń qoǵamdyq ıgilikti qamtamasyz ete alý deńgeıi eldi ortalyqtandyrý tarıhyna baılanysty. Otarlaǵanǵa deıin-aq ortalyqtandyrylǵan jáne bıýrokratııalyq sıpatta uıymdastyrylǵan Koreıa sekildi elderde, qoǵamdyq ıgilikterdi taratý áldeqaıda jeńil, óıtkeni onda burynnan qalyptasqan jáne otarshyldyq tusynda da saqtalǵan uıymdyq qurylym bar. Sol sekildi otarlaý aldyndaǵy Koreıa sekildi joǵarǵy deńgeıdegi ortalyqtanǵan memleket turǵyndaryn lıngvıstıkalyq jáne keńirek mádenı turǵyda jumyldyrýǵa qabiletti. Qoǵamdyq ıgilikti qamtamasyz etý men til tutastyǵy memlekettiń qalyptasý tarıhynan bastaý alady», deıdi professor.
«Charlz Tıllıdiń tujyrymdamasyna sáıkes, memlekettiń qalyptasýy soǵys júrgizý men resýrs óndirý úrdisimen tikeleı baılanysty. Soǵys – ortalyqtan basqarylatyn memlekettiń paıda bolýyna túrtki bolǵan basty kúsh. Shyǵys Eýropa men Taıaý Shyǵystaǵy órship turǵan qandy qaqtyǵystardy eskere otyryp, bul tujyrym qazirgi zamandaǵy ult qurý úrdisine baılanysty áli kúnge deıin ózekti dep aıta alamyz ba?» degen suraǵymyzǵa professor Ýkraına mysalymen jaýap berdi.
«Biz Ýkraına men Reseı arasyndaǵy soǵys barysynda Ýkraına óziniń ınstıtýttyq qýatyn kúsheıtip, turǵyndarǵa salynatyn salyqty ulǵaıtý arqyly da qoǵamdy qadaǵalaý men ony baqylaý múmkindigin tereńdetýge qabiletti ekenin kórdik. Ádette soǵys syrtqy kózderden qarjylandyrylady, degenmen munyń ult qurýdaǵy yqpaly shekteýli. Iýval Feınshtaın ekeýmizdiń «World Politics» jýrnalynda jaryqqa shyqqan maqalamyzda osyny kórsetemiz: soǵys ult qurýǵa alyp kelýi úshin qazyna sheteldiń qarjylaı kómegi, nesıe nemese munaı sekildi tabıǵı baılyqtan emes, jergilikti halyqtan jınalatyn salyqtan tolýǵa tıis. Úshinshiden, adam shyǵyny kóp bolǵan jaǵdaıda jáne soǵys búkil halyqtyń atynan (belgili bir áýlet nemese ımperııa úshin emes) júrgende ǵana ult qurý múmkindigi artady. Basqasha aıtqanda, halyq óziniń úlesin sezingende jáne soǵystaǵy úlesin legıtım dep eseptegen jaǵdaıda ǵana ult qalyptasady jáne bul qos alǵyshart memlekettiń ekonomıka men qoǵamǵa qosatyn úlesin keńeıtip, jaýap retinde halyqtyń qoǵamdyq ıgilikterge degen talabyn kúsheıte túsedi», degen ol soǵys qalaısha ult qalyptastyrady degen suraqqa Taıaý Shyǵystaǵy Iran-Irak soǵysyn mysal retinde keltirýge bolatynyn da tilge tıek etti. Bul soǵys kezinde Iran memleketi biraz nyǵaıǵan edi.
KSRO ydyraǵaly beri memleket qalyptastyrý men ult qurý máselesi odaqtan bólinip shyqqan jańa egemen elderdiń basty saıası muratyna aınaldy. Aımaqtaǵy saıası elıtalar keńes murasyn eskere otyryp jańa ulttyq birtektilik, áleýmettik uıysý men patrıotızmdi dáripteý maqsatynda jańa ıdeıalar men narratıvter qalyptastyrýǵa májbúr boldy. Osy turǵydan alǵanda postkolonıaldyq memleketterdegi ult qurý úrdisiniń otarlaý kórmegen eldermen salystyrǵanda qandaı erekshelikteri bar? Professor Ýımmer Jer sharyndaǵy elderdiń basym bóligi ımperııadan shyqqanyn eske saldy. Soltústik-batys Eýropa elderi ǵana bul qatarǵa jatpaıdy, degenmen Efıopııa, Taıland, Qytaı, Japonııa, Nepal jáne Belgııa men Nıderland ta ımperııadan shyqqan. Basqasha aıtqanda, postkolonıaldyq mura erekshelik emes, ol – norma.
«Empırıkalyq zertteýim arqyly bul muranyń postımperııalyq memleket qurý úrdisi úshin zor mańyzy bar ekenine kóz jetkize almadym. Basqarýshy koalısııadaǵy etnos toptarynyń aýqymymen ólshenetin ulttyq-saıası ıntegrasııaǵa qol jetkizý birshama ýaqyt boıy ımperııalyq ústemdiktiń qolastynda bolǵan qoǵamdarda asa kúrdeli deýge kelmes. Sol sııaqty bir kezderi otarlaýshylardyń qolastynda bolǵan elder saıası turǵyda birige almaıdy dep paıymdaý da qate», dedi A.Ýımmer.
Germanııa, Izraıl, Polsha sekildi elder jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy sheteldegi qandastaryn elge qaıtarý saıasatyn júrgizip keldi. Máselen, Qazaqstandaǵy repatrıasııa baǵdarlamasynyń arqasynda sheteldegi qazaqtardyń biraz bóligi elge kóship keldi. Qazir Qazaqstanda olardyń sany 2 mıllıonǵa jetti. Osy turǵydan alǵanda etnostyq qaǵıdaǵa súıenip jasalǵan repatrıasııa saıasaty ult qurý isine qanshalyqty áser etedi jáne oǵan súıenip, etnostyq ulttyq birtektilik qalyptastyrý qalaı erekshelenbek? Professor Ýımmer bul saıasat bıliktiń lıgıtımdiginiń artýyna áser etýi múmkin ekenin aıtady. «Dıasporany elge qaıtarýdy kózdeıtin baǵdarlama qabyldanǵany shetelde ómir súrip jatqan qandastar úkimet nazarynan tys qalmaǵanyn bildiredi. Degenmen dıaspora saıasaty elde iritki týdyrýy da ábden yqtımal. Eń bastysy, elge oralǵan qandastar ishtegi oqshaýlanǵan azshylyqqa aınalmaýy úshin olar saıası turǵyda teń qarastyrylyp, qoǵamdyq ıgilikterge ózgelermen teń dárejede qol jetkize alýǵa tıis. Kerisinshe, kópetnosty qoǵamda kópshilik etnos tobyna jatatyn elge oralǵan qandastar etnostyq kópshilikke jatpaıtyn ishki azshylyqtarmen salystyrǵanda basymdyq alyp ketýine jol bermeý de asa mańyzdy», deıdi ol.
Professor Andreas Ýımmermen áńgime barysynda ultaralyq qatynastarmen qatar, dinaralyq kelisim máselesi de qozǵaldy. «Eldiń zaıyrly basqarý formasyna nuqsan keltirmeı, san qatparly qoǵamnyń ınklıýzıvtigin qamtamasyz etý úshin balansty qalaı saqtaýǵa bolady?» degen suraǵymyzǵa ol: «Zertteýime sáıkes etno-lıngvıstıkalyq jáne etno-dinı toptar arasynda fýndamentaldyq aıyrmashylyq joq. Toleranttyǵy tómen dinı qaýymdastyqtar nemese bıliktiń bóliný júıesin aýystyryp, onyń ornyna basqa ókimet túrin (mysaly, «Islam memleketi») qurýdy kózdeıtin dinı toptardyń qoǵamǵa ıntegrasııasy memleket qurý turǵysynan úlken qıyndyq týǵyzatyny anyq. Osy tektes rejimder san alýan dinı baǵytty ustanatyn azshylyqtardy eskermeıdi (budan da soraqysy bolýy múmkin), bul óz kezeginde qarsylyq týdyryp, tipti saıası ozbyrlyqqa da ákelýi múmkin. Jalpy, san alýan din ókilderi birigip ómir súrip jatqan qoǵam úshin sekýlıarızm ońtaıly qaǵıda, óıtkeni ol dinı azshylyqtarmen qatar dinı kópshiliktiń saıası ınklıýzııasyn nyǵaıtady», dep jaýap berdi.
Professor qundylyq qalyptastyrý ókimettiń enshisindegi is emes ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, «sosıalıstik tulǵany» tárbıeleýge umtylǵan keńes odaǵynyń tájirıbesi nemese Qytaıdaǵy mádenı revolıýsııa – bul tektes saıasattyń nátıje bermeıtinine birden-bir mysal. «Bul – ókimet qundylyq baǵdaryn qalyptastyrmaıdy degen sóz emes. Sosıalızm, mysaly, halyqtyń ókimetke qoıatyn talap-tilekterine jáne olardyń jeke tulǵalar arasyndaǵy báseke men jaýapkershilikke degen kózqarasyna tereńnen yqpal etti. Bul qundylyqtar kommýnıstik rejim tusyndaǵy urpaqtardyń beıimdelýi túrinde kórinis tapty. Bul beıimdelýdiń máni qarapaıym: azamattar óziniń kózqarasy men múddesin (sonyń ishinde olardyń qadir-qasıeti men adamgershilikke qatysty) sol mádenı tilde baıandaýǵa múmkindik beretin qundylyqtardy qabyldaýǵa beıim. Olar bul ustanymǵa qaıshy keletin qundylyqtardy qabyldamaıdy jáne memleket halyqty jańadan tárbıeleýge májbúrlegende, olar óziniń ishki áleminiń jeke keńistigindegi san alýan kózqarasyn ustanatyn nemese otbasy múshelerimen ǵana talqylaıtyn kúıde bola tura konformızm sımýlıasııasyn jasaıdy. Sóıtip, ókimet adamdar beıimdele alatyn qurylymdyq sharttarǵa áser etý arqyly óz azamattarynyń qundylyqtaryna yqpal ete alady. Alaıda ókimet aǵartýshylyq jáne aqparattyq sharalardyń ǵana kómegimen jeke tulǵanyń qundylyqtaryn ózgertýge qaýqarsyz», deıdi ol.
Álibek QISYBAI,
«Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary