Baıyrǵy ádebıetin, ańyz-áńgimelerin, ertegi-mıfterin jańǵyrtqan el jutamaıdy. Muqaǵalı «qýat alyp jyryna báz daladan» degendeı, burynǵy ilki bastaýyn qasterlegen ult sony jańǵyrtyp, zamanaýı jasandyrǵan saıyn órkendeıtin sııaqty bolady da turady. Qazirgi nebir keremet jaýhar týyndylar, fılmder (máselen, «Avatar») ejelgi mıfter men ertegilerden tamyr tartatyny baıqalady. Álemdik órkenıet te eń ejelgi ertegilerdiń sońynan qýa-qýa, aqyry búginde ǵylymı tehnıkalyq jetistikter sonyń bárin basyp ozǵandaı. Ol basqa áńgime desek te, qandaı da bir qundylyqtar men jetistikterdiń bastaýy ejelgi ádebıet pen ertegi-ańyz áńgimelerge súıenetini nesi eken?
Japon túrkology Nakata Okonyń Qazaq eline qatysty pikir aıta kele, sózin myna syńaıda qorytyndylaǵany esimde: «Bizdegi eń úlken mıf – japon ımperatory qudaıdan týǵan degen mıf. Biraq biz, tarıhshylar, bul mıfke tıispeımiz. Nege deseńiz – ol bizdiń rýhanı matrısamyz. Onyń túbinde ańyz jatqanyn, shyndyqqa janaspaıtyn nárse ekenin jaqsy bilip otyrmyz. Biraq ol biz úshin qozǵamaıtyn, myzǵymaıtyn taqyryp. Kıeli, qasterli taqyryp. Japonııanyń memleket retindegi tarıhy da osyndaı ańyz-ápsanadan bastalǵan. Sondyqtan sizder tarıhqa beı-bereket qaramańyzdar. Tarıhı shyndyq qalpyna kelse, memlekettik til de óz jolyn taýyp, ol bara-bara ultty uıystyratyn faktorǵa aınalyp shyǵa keledi». Bul jerde tarıhı shyndyq degennen góri o bastaǵy kórkem shyndyq degen durysyraq shyǵar. Tipti solaı bolǵan kúnniń ózinde, ótkenine qulaq túrmegen, ilki bastaýynan qýat almaǵan halyq adasary anyq. «О́tken kún tań-tamasha ertegi ǵoı, erleri erteginiń órt edi ǵoı» degen Maǵjannyń «Kúnnen týǵan, ǵunnan týǵan paıǵambar» dep tym ertedegi eski tanymdarǵa oralýy tegin emes-ti. Japondyqtar álgindeı dese, «Meniń Daǵystanym» kitabynda Rasýl Ǵamzatov taýlyqtardyń barlyq ańyz-ápsanalaryn tiriltedi. Taý adamynyń bolmys-bitimi qaıdan qýat alatynyn aıqyndap ketkendeı seziledi.
...Daǵystan aspanynan sol kúni keremet qar jaýyp, qatty boran turǵan kórinedi. «Osy kúni bir búrkit uıasyna oralyp kele jatty. Onyń qanaty semserge, tumsyǵy qanjarǵa uqsaıtyn edi. Ol bıikti umytty ma, bıik ony umytty ma, áıteýir ol sorǵalap kelgen boıy jartasty omyraýymen soǵyp tústi. Biraq myna qanaty semser, tumsyǵy qanjarǵa uqsaǵan búrkit soǵylǵanmen, óle qoıǵan joq. Qanattary synǵanmen, júregi soǵyp, ótkir tumsyǵy, bolat tuıaqtary aman qalypty. Endi amal joq, ólmeýdiń qamyn isteý kerek. Qanatsyz taǵam taýyp jeý qıyn, jaýlarynan qorǵaný da qıyn. Kún sanap ol bir tastan bir tasqa sekirip, bir quzdan bir quzǵa kóship, joǵarylaı-joǵarylaı bir kezgi ózi qonyp, jan-jaqty sholyp otyrýdy súıetin jartasqa jaqyndady.
Qanatsyz tamaq tabý qıynǵa tústi, bıikten baryp uıa soǵý, qorǵaný taǵy solaı. Osynshama qıyndyqtyń tusynda búrkittiń bulshyqetteri ózgerip, syrt tulǵasy da tanymastaı túrge enedi. Uıa salynyp bolǵan soń qarasa, ol uıa emes, saklıa (taýlyqtardyń úıi) al qanatsyz búrkittiń ózi taýlyq kisi bop shyǵady. Ol sóıtip aıaǵynan tik turyp, synǵan qanattarynyń ornyna qol bitip, tumsyǵynyń bir jaq jartysy kádimgi murynǵa aınalady (ras, tym úlkendeý). Al ekinshi jartysy taýlyqtyń belinde únemi júretin qanjar bop qalady. Tek júrek qana ózgermeıdi, ol burynǵy búrkit júregi bolyp qala beredi» deıdi. Mine, biz tanyǵan taýlyqtardyń órligi men erligi qaıdan bastaý alatyny. Qazaq kim de bolsa topyraǵyna tartyp týatynyn aıtady. «Búrkit – qus táńirisi» deıtin de bizdiń el. Aspandaǵy ony jerdegi totemimizben salystyryp, bóri qut (búrkit) dep tanyǵan da biz, Álkeı Marǵulannyń aıtýynsha. Biraq bulardyń bári azdyq etedi. «Aqsaq qulan – Joshy han» ertegisi sııaqty mundaı ańyzdardyń mýltfılmi, kınosy jasalmaı, jas urpaqtyń sanasyna qondyra alamyz ba?
Máselen, japondyqtardyń eń súıikti qusy tyrna desedi. Olarda syrqat adam qaǵazdan myń tyrnanyń sýretin qıyp jasasa, saýyǵyp ketedi degen ańyz bar. Tyrnalardyń Fýdzııama aralynyń ústimen ushyp ótýin japondyqtar qýanyshtyń kelýimen, arman, úmittiń oryndalýymen nemese kezdesý men qoshtasýdyń qaıǵysyna jorıdy. Kimmen kezdesesiz, kimmen qoshtasasyz, másele qaıda? Qazaq ádebıetinde bul ańyz týraly da óleń bar. Serik Aqsuńqarulynyń «Hırosıma. 999 tyrna» atty jyry:
«999 qaǵaz tyrnany
jasady japon balasy – ajal Qurbany.
О́ler shaǵynda, kóz nury sóner shaǵynda,
Jatty sol jazǵan:
«Túsim – bul, óńim emes!» dep,
1000 tyrna kózine elestep,
Jasalmaı qalǵan bir tyrna kózine elestep:
«...О́lim emes!» – dep...
«Sandyraqtap jatqan shyǵar sol ajal qurbany?!
XX-shy ǵasyr – atomnyń tajal tyrnaǵy!
Eskertkish qoıam men Saǵan, qoladan quıyp...
999 Qaǵaz tyrnany!»
Japondardyń tanymynan týǵan ulttyq kody munda «Hırosıma – Nagasakı» atom apatynan leıkemııaǵa shaldyqqan, japonnyń «1000 tyrna» ańyzyn qaıyra tiriltken ójet qyz – Sasakı Sadakonyń erligimen baılanystyrylady.
Artynan ańyz kóshken keıipker ólmeıdi. Ony jandandyryp, búgingi ahýalǵa aınaldyratyn ádebıettiń de negizgi bastaý kózi – sol ertegi, mıf pen ańyz-áńgime. Ári qaraı sabaqtap alý oqyrmannyń enshisinde.