El birliginiń uıytqysy

Bıyl Áıelder isteri jó­nin­degi ulttyq komıssııasy qyzmetine 25 jyl tolady. Osy oraıda oıyma 2 suraq oraldy: Shırek ǵasyrda qazaq áıeli ne bitirdi? Qandaı sapalyq ózgerister júrdi?

Munyń jaýabyn aıtardan buryn «25 jyl buryn olar qandaı edi?» degen suraq tóńireginde de oılanǵan durys. Iá, esimizge tústi: 1) ala sómkesin arqalap, bala-shaǵamdy qalaı asyraımyn dep, ózin de, eldi de saqtady; 2) jaı saqtaǵan joq, naryqtyń álippesin úırendi, balalaryna da jańa bilim berýge tyrysty; 3) assosıasııalarǵa birigip, kásibı hám deńgeıin kóterdi; 4) bılik jumysyna atsalysýǵa umtylyp, alǵash­qy saılaýlarǵa qatysty.

Bul jerde árqaısysymyz óz joly­myzdy eske alsaq, kóp ilgerilegenimizdi kóremiz. Damý­dyń ózegi – ár adamnyń adal eńbegi, tabandylyǵy, bizge sengen aınalamyzdyń, otbasymyzdyń qoldaýy, memlekettiń áleýmetke baǵyttalǵan saıasaty eken. Bireý biler, bireý bilmes, osy saıasatty qalyptastyrýda Áıelder is­teri jónindegi ulttyq komıs­sııanyń da eńbegi bar. Árbi­rimiz ortamyzǵa qalqan boldyq, ót­ken jolymyz, kórgen qıyn­dyǵy­myz, jeńisterimiz – táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq áıeliniń táýekeli edi.

Al qazaq áıeli búgin ne bitirip otyr? Qazaqstanda áıeldiń rámizdik sıpaty qandaı? Qazirgi áıeldiń rámizdik sıpaty 25 jyl burynǵy áıelderden áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası aspektide birshama erekshelenedi. Atap aıtsaq:

búgingi qazaq áıeli otba­syndaǵy dástúrli rólin ıge­rip otyr, otbasy ómirin uıym­dastyrýǵa, mansap pen jeke ómir arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa qolynan keletinniń bárin jasaıtyny baıqalady; búgingi zaman áıeli kásibı jáne jeke ómirdi teń ustap, qoǵamdy jetildirýde ónegelik ornyn umytqan emes; mansabyn erkin tańdaı otyryp, bilim alýǵa jáne ózin-ózi damytýǵa keń múmkindik aldy; búginde áıelder saıasatta, bızneste jáne qoǵamdyq ómirdiń basqa salalarynda belsendi ról at­qarady. Olar Parlamentte, kor­porasııalarda, qoǵamdyq uıym­dar­da pozısııalaryn nyǵaıta tústi. syrtqy kelbetine, ózin-ózi durys kórsetýge sanaly túr­de qaraıdy; batys pen shyǵys tal­ǵamy turǵysynan ózindik kelbetin saqtap, tóltýma ulttyq qasıet pen parasatty da umytpaıdy; eń basty mıssııasy – ómir­ge ur­paq ákelýdi de joǵary, sa­paly deńgeıde oryndap, otbasyn uıytyp otyr.

Qazir áıelderiniń barlyq saladaǵy orny týraly qoǵamdyq pikir ózgerdi. Osydan 25 jyl burynǵyǵa qaraǵanda áıel zatynyń múmkindik aıasy keńeıip, tańdaý erkindigi artty. Bul onyń qoǵamdaǵy rólin aıǵaqtaıdy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Túrkis­tan­da ótken Ulttyq quryl­taıda: «Túpki maqsa­tymyzǵa jetý úshin saıası eko­nomıkalyq reforma jasaý jetkiliksiz. Eń bastysy, ár aza­mattyń sana-sezimi jań­ǵy­rýy kerek. Halqymyzdyń dú­nıe­tanymy, jańa ómirlik us­tanym­dary ózgerýge tıis. Áıt­pese re­formanyń bári beker. Bir sózben aıtqanda pıǵyl ózger­me­se, eshteńe de ózgermeıdi. О́ıt­keni sana-sezim jańǵyrýy, jańa ómirlik ustanymdar, pıǵyl óz­gerýine yqpal etý, eń aldymen, bul áıelder máselesi dep oılaımyn» dep, basty messedjdi aıqyndady.

Ult pen el jaǵ­daıyna beıjaı qara­maı­tyn áıelder qaýymy ádiletti jáne tu­raqty qoǵam týraly Pre­­zıdent tapsyrmalaryn jú­zege asyrýǵa jan-jaqty kómek­te­se alady. Áıelderdiń áleýmet­tik ádilettilikti, teńdik pen ornyq­tylyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq uıymdary Memleket bas­shysynyń sapaly ult, adal azamatqa qatysty saıasatyn qol­daı­dy.

Tarıh kórsetkendeı, áıelder eldik sanany qalyptastyryp, qoǵamdaǵy ózgeristerge túrtki bo­lýda sheshýshi rólge ıe, tereń ózgeristerdiń katalızatory bola alady. Sol arqyly qoǵamda eleýli ózgeristerge qol jetkizdi. О́ıtkeni áıelder otbasy men qoǵamǵa jańa dúnıetanym men ómirlik ustanymdy ákelýde jetekshi ról atqarady. Áıelder basqalarǵa úlgi bolý arqyly qo­ǵamda ózi kórgisi keletin qundy­lyqtardy qalyptastyra alady.

Áıelder jergilikti ózin-ózi bas­qarýdan bastap ulttyq saıa­satty qalyp­tastyrýǵa deıin qatysyp júr. Eldegi jańa refor­malar­dy qoldaı otyryp, qoǵam­dyq dıskýrsqa áser etip, sanany jań­ǵyr­týǵa, nıetti túzeýge atsalysýǵa tıis. Áıelder qajet dep tapsa, kez kelgen jaǵdaıda ómir­sheń keńistik jasaı alady. Sol sebepti, qoǵam damýyna oń áser beretin taqyryptardy da­mytyp, teris oılarǵa qarsy turatyn jańa ıdeıa­lar men qun­dy­lyqtardyń taralýyna yqpal etedi.

Áıelde emosııalyq ıntellekt myq­ty bolǵandyqtan, úmiti, tózimdiligi, trans­formasııaǵa beıim­diligi empatııaǵa, túsinistik­ke, yntymaqtastyqqa, qazaqsha aıtqanda, bereke-birlikke bas­taýǵa tıis.

Osy jáne basqa qadamdary­myz­ben siz ben biz sana-sezim jańǵyrýyna, pıǵyl ózgerýine yqpal etemiz. Pre­zıdent bú­gin­­gi jahandaný zamanynda mem­leketi­miz­degi analar, qyz-ke­lin­shekter ult aldyn­daǵy eńbegin abyroıly atqaryp júr­genin, memleket basqarýda áıelder úlesi­niń kó­beı­genin maqtanyshpen aıtty.

Áıel taqyrybyna baılanys­ty taǵy myna kókeıkesti máselege toqtal­ǵym keledi.

Qazaqta «Sýdyń aldyn shym­ bógeıdi, daýdyń aldyn qyz bó­geıdi» degen maqal bar. Qyz­dyń aqyl-parasatyn, eldi tatý­lastyratyn qasıetin aıtady. Tarıhqa toqtalsaq, kóne za­man­daǵy Tumarqyzdan ózimiz kózin kórgen Hıýazǵa deıin, Alash qaırat­kerleri jańa zaman qyz­dary­nyń etalony dep joǵary ba­ǵalaǵan Aqqaǵaz Dosjanova, Jeltoqsan batyry Lázzat Asa­no­va, eńbek adamy Zylıqa Tam­shybaeva syndy tulǵalardan bastap, búgingi birtýar jandardyń úlgisi jetkilikti.

Biz – baqytty halyqpyz. Iz­degen adamǵa birlik, parasat, mem­leketshildik, analyq ónege kóp-aq. Onyń sebebi Eýrazııa keńistiginde qazaq memleketi óziniń derbes quqyq júıesin, zań shyǵarý dástúri men salt-sanasyn úzilissiz jalǵastyrǵan memlekettik bir­lik edi. Áli esimizde, Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyǵynda Ult­tyq komıssııanyń uıytqy bolýy­men «Qazaq handyǵy tusyndaǵy hanymdar men arýlar» taqyrybynda ha­lyq­aralyq konferensııa ótip, ejelgi jazý mamany, professor Baqyt Ejenhanuly: «Kóne Túrik qaǵanaty týraly qytaı jazbalarynda «varvarlardyń saltyna saı, áıelder bılikke aralasady» degen derekke qarsy «hatýn el ishindegi daý-damaıǵa tórelik jasaı alady, analary negizinen eldegi daý-damaıdy sheshýge jaýapty bolady, olar isti qatal ári ádildikpen sheshetin, sol sebepten bul el ishindegi biraýyzdylyq pen tártip óte keremet boldy» degen dáıek keltirdi. Iаǵnı tarıhymyzdaǵy saıası ornyǵýda áıelder turaqtylyqtyń kepili bola bildi. Osy arqaý keshegi kúnge deıin úzilgen emes. Bizdińshe, búgin áıel qaýymy el birliginiń uıytqysy bolýǵa tıis. О́ıtkeni bul – qazaq analarynyń amanaty, eldikti saqtaý joly.

Halqymyzda «Úıdi qyryq erkek toltyra almaıdy, bir áıel toltyrady» degen danalyq bar. Ras, áıel zaty birlik-berekeni art­ty­rady, aǵaıynnyń basyn qosa­dy. Qoǵa­m­nyń berekesin saqtaýǵa úles qosyp, Ádiletti Qazaqstan usta­ny­myna, eldi serpindi etýge atsa­lysa alamyz. Áıel – urpaq sabaq­tas­ty­ǵyn jalǵastyratyn dáneker­. Biz qazir álemniń kez kelgen eli­ne baryp, minberden sóz sóı­lep úıren­dik, tipti olardy tańqal­dyra ala­myz. Endi úıdegi sharýa­ny ret­teı­tin ýaqyt keldi. Iаǵnı bala tár­bıesine erekshe kóńil bó­lý, ul-qyz­darymyzdy ult dástú­rine ba­ǵyt­taý, otbasynda erli-za­ıyp­ty­lar syılastyǵyn, bere­ke­sin per­zentińizge bala kúni­nen túsindirý, qoǵamǵa qurmet­pen qaraý, basqa adamnyń quqyn syılaý – mine, mańyzdy mindetter.

Qazaq qoǵamynda esh jerde jazyl­maǵan dalalyq etıket pen hattama­nyń kórinisi – ulttyń birlik dástúrin­de tunyp tur. Birlikke bastaıtyn dástúrlerimiz: abysyn-ajyn tatýlyǵy, úlkendi syılaý, kelgen adamdy jyly qabaqpen qabyldaý, kúni túsken adamǵa qaıyrym jasaý, aǵaıyn-týystyń basyn qosý, jora-jol­das­tarǵa yqylas kórsetý. Qazaq halqy­nyń rýhanı, mádenı, men­tal­di qundylyqtarynyń kórinis tabatyn jeri – osy. Endeshe ony jalǵastyratyn da, úılestiretin de, yqpal etetin de – áıel.

Osydan biraz buryn qoǵamda «kúl bolmasa, búl bolsyn» degen qarym-qatynas, pozısııa beleń aldy. «Otbasy – árkimniń óz jumysy» degen de ustanym boldy. Qazir ol ýaqyttan óttik. Munyń túbe­geıli durys emes ekenin moıyn­dap otyrmyz. «О́z balamdy tár­bıeledim, basqa da solaı ja­sasyn» degen kózqaras ádiletti Qazaqstanǵa jat. Qoǵam­dy tárbıelemesek, erteń óz bala­myzdyń aldynan shyǵatyn teris dúnıe kóp bolmaq.

Ajyrasýǵa bet túzegen jas­tarǵa nemquraıdy qaraý da – bárimizge syn. Aqsaqaldar, ájeler, analar alqasynyń jumy­syn shynaıy qolǵa alaıyq. Aýyldyń, áýlettiń, ortanyń berekesin kirgizýge qyz­met etýi­miz qajet. Memlekettiń tu­raqtylyǵy osydan qalyptasady. Qazir bılik kóbine memleketten kómekke zárý adamdarmen kezdese­di. Basqalardyń ortasyna kim bara­dy? Áıelder komıssııalary, qoǵam­dyq uıymdar – barlyǵy halyq­pen jumys isteýi kerek. Aýyldan qalaǵa deıin jalǵasqan berekeli dástúrlerdi qaıtarýymyz qajet.

«Bir kún urysqan úıde qyryq kún bereke bolmaıdy» depti babalarymyz. «Otbasy ala bolsa, kerege basy sa­ıyn bále bar» degen asyl ájelerimiz. Bul er men áıeldiń tatýlyqqa birdeı jaýapkershiligin kórsetedi. Keıingi kezde «Ákeniń mindeti – tek otbasyn materıaldyq turǵydan qamtamasyz etý» degen qate kózqaras qalyptasty. Árıne, qar­jylyq turaqtylyq – mańyzdy máse­le, biraq odan da mańyzdy, balanyń jan dúnıesin qalyptastyrýǵa ákeniń sińirer eńbegi bar emes pe? Adam tabıǵaty solaı jaratylǵan. Ákeniń kúshi tárbıede basty orynda turǵany jón. Dástúrli qazaq qoǵamynda áke – balalary men otbasy úshin tirek jáne qorǵaýshy. Osy ustanymdy qazaq áıelderi qoldap ta, jal­ǵastyryp ta otyrǵan. «Ákeń biledi», «Dastarqanǵa aldymen ákeńdi shaqyr» degen sóz ákeniń rólin joǵary qoıyp, abyroıyn qoldap otyrǵannyń kórinisi.

Tulǵalyq damýda ákeniń ornyn eshbir adam toltyra almaıdy. Psıhologter ákesimen psı­hologııalyq baılanystaǵy bala turaqty jáne senimdi qalyp­tasyp damıtynyn dáleldep otyr. Sondyqtan balamyz tolyqqandy bolsyn desek, áke abyroıyn kóterýge múddeli bolýǵa tıispiz.

Analarymyzdan qalǵan asyl sóz úıde jıi aıtylýy kerek. Jáne bul eshbir shartsyz túsindirilip, oryndalǵany ıgi. Ol úshin balanyń anasy men ákesiniń jeke ónegesi, syılastyǵy ma­ńyz­dy. Túrli áke bar, biraq ony bala­synyń kýmırine aınaldyrý – ananyń mıssııasy. Bul jerde obıýzerlerdi emes, qarapaıym qazaq balasyn aıtyp otyrmyn. Bul másele esh qaýlymen, qara­jatpen sheshilmeıdi. Ár adamnyń jaýapkershiligi arqyly sheshiledi.

О́mirde túrli jaǵdaı bolady. Mysaly, ajyrasqan otbasyda bala anasymen qalady. Bul – óte durys. Biraq bólek ketkennen keıin áıelder balalaryn ákesimen kezdestirmeı, jamandap, balaǵattaýdan tyıylǵany jón. Olar kıkiljińdi balasyn manıpýlıasııalaý arqyly jalǵastyrsa, ul-qyzyn buzyp tynady. Bul – ómir shyndyǵy.

Ádette bala týǵan ákesi ıakı anasy ne aıtsa da jek kórmeıdi, bul – tabıǵı qubylys. Ákesimen kezdes­tirmeý bala­nyń ósýin, emo­sıonaldyq ıntellektin tejeı­di. О́sip, jetilip alǵan soń «endi ákeń izdep jatyr, men ósirdim, jetkiz­dim» deýdiń esh qajeti joq. Bul, ókinishke qaraı, jıi kórinetin qubylys. Analarymyz kóp qıyndyq kórdi, jaýgershilik, asharshylyq... basqa da azaptar. Biraq áıel parasatyn umytqan emes. Apam Umsynaıdyń qyzy bolyp, osyndaı áńgimelerge qanyp óstim. Dalada qalǵan bıdaı masaǵyn jınap ákelýge ketkende, birneshe balasy qarasha úıimen birge órtenip ketipti... Sodan ómirden kúderin úzip júrgende ákem dúnıege kelip, «jańylyp ólmeı qalsyn» degen nıetpen, Jańylys qoıǵan eken...

Qandaı qıyndyq bolsa da, ómir­den úmitin úzbegen, urpaǵy úshin bar­lyq qıyndyqty jeńip, osy eldi, memle­kettiń negizin bizge qaldyrǵan – ata-babamyzdyń, ana-ájelerimizdiń ólsheýsiz eńbegi, jankeshtiligi – bizge amanat.

Eldi qor­ǵaıtyn – erler, erdi tárbıe­leıtin – áıelder. Berekeli áıel – kez kelgen qoǵamdyq formasııada berekeli áıel. «Shaıpaý áıel» de solaı. Kim jaman áıel atanǵysy keledi? Oılanaıyq!

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqan ozyq oıly ult bolýǵa umtylý – mańyzdy strategııalyq maqsat. Ozyq ult bolý – ekonomıkanyń ósýine, azamattardyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa, qoǵamnyń túrli aspektide joǵary standarttardy saqtaýǵa umtylý. Qıyn da abyroıly mindetti siz ben biz atqaramyz. Osy jolda bastamamyz, isimiz berekeli bolǵaı.

 

Lázzat Súleımen,

qoǵam qaıratkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty