Jetisýdaǵy san ǵasyrlyq tarıhy bar Jibek jolynyń mańyzy qandaı bolsa, Arqadaǵy ataqty Qoıandy jármeńkesiniń de el tarıhynan alatyn orny erekshe.
Qoıandyda tek saýda kórigi ǵana qyzǵan joq, án men kúı, áleýmettik mańyzy bar pikirtalastar, túrli daý-damaıdy sheshý syndy túrli qyzmetti bir basyna toǵystyrǵan rýhanı orta qalyptasty. Munda qyr elderi bıleriniń sezi ótip, túrli áleýmettik, quqyqtyq máseleler sóz bolyp, óz sheshimin taýyp otyrǵan. Sonyń biri – 1905 jyly Qoıandy jármeńkesinde Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń basshylyǵymen patsha ókimetine saıası qarsylyq retinde 14 myń adam qol qoıǵan ataqty «Qarqaraly petısııasy» jazyldy. Tipti el aýzynda júrgen Birjan sal, qobyzshy Yqylas Dúkenuly, kúıshi Táttimbet Qazanǵapuly, áıgili aqyndar Qambar, Janaq, Shóje tárizdi qazaqtyń birtýar talanttary bas qosyp, Qoıandy dalasyn dýmanǵa bólegen. Sol kezde qyzyldy-jasyldy kıingen Birjan sal at ústinde úkili dombyrasyn bezep:
«Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim,
Qoıandy – tý kótergen dýman jerim.
Qarqaraly, sulý Kókshe – jer shoqtyǵy,
Saryarqa altyn asý, asqar belim», dep jármeńke bazaryn ánmen ashqan eken. Jaıaý Musa, Úkili Ybyraı, Mádı Bápıuly, Imanjúsip, Maıra Ýálıqyzy syndy kómeıine bulbul uıa salǵan ánshilerdiń úni qalyqtady Qoıandy aspanynda. Qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıulynyń da naǵashylap Qarqaralyǵa kelgende jıi at basyn buratyn qutty mekeni bolǵan bul Qoıandy.
Sol sekildi munda shyńyltyr daýsymen qazaqtyń keń dalasyn dúr silkintip, segiz shaqyrymǵa deıin jetken erek únimen eldi úzdiktirgen Ámire Qashaýbaevtyń ónerimen sýsyndady qalyń jurt. Sýyryp salma aqyn Isa Baızaqov, «án akademıgi» Júsipbek Elebekov, Qalı Baıjanov, Ǵabbas Aıtbaev bastaǵan dúldúl daryndar – Qoıandydan túlep ushqan talanttar. Balýan Sholaq – Nurmaǵambet Baımyrzauly men Qajymuqan Muńaıtpasulynyń da talaı ret kúsh-qaıratymen qalyń jurtty tańǵaldyrǵan qasıetti topyraǵy bul. Tipti Balýan Sholaqtyń ómirindegi áıgili oqıǵa – fransýz balýany Karonnyń jaýyrynyn jer ıisketip, qabyrǵasyn syndyrǵan tarıhı sátine de osy kıeli ólke kýá.
Qoıandynyń qazaqtyń tuńǵysh kásibı teatrynyń qalyptasýyna da sińirgen yqpaly zor. Tuńǵysh ult teatrynyń negizin qalaýshylardyń biri, qazaq óneriniń qara nary Qalıbek Qýanyshbaevtyń bir ózi bir mezette birneshe rólge enetin qyzyqty qoıylymdary men «shansharlaryn» da eń alǵash halyq osy jármeńkede tanyp, bildi, saf óner qudiretine tolassyz qoshemetin arnady. Qoıandyda qanat qataıtyp, qııaǵa qalyqtaǵan Qalıbek Qýanyshbaev, Ámire Qashaýbaev, Isa Baızaqov bastaǵan týma talanttar 1926 jyly Qyzylorda topyraǵynda tý tikken tuńǵysh kásibı qazaq teatrynyń negizin qalaýshylar ekenin eskersek, demek Qoıandy ulttyq teatr óneriniń de qasıetti otaýy dep bek senimmen aıta alamyz.