El aımaqtarynda úı jáne shaǵyn fermerlik qojalyqtarda mal basyn saqtaý, azyqtandyrý, olardy veterınarlyq-gıgıenalyq kútip-baptaý ońaı emes. Ásirese qys kózi qyraýda jemshóppen qamtamasyz etýmen birge malshylar úshin juqpaly aýrýdyń aldyn alý men emdeý úlken qıyndyq týǵyzady. Al kóktemge ázer jetken kóterem maldyń jaǵdaıy tym aýyr. Sebebi jemshóptiń azdyǵy ǵana emes, ortalyqtan qashyq eldi mekenderde veterınarlyq pýnktterdiń, mamandardyń tapshylyǵy, dári-dármektiń qoljetimsizdigimen tyǵyz baılanysty.
Veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Qasymov ulan-baıtaq jerimizde veterınarlyq qyzmettiń qalaı júzege asqandyǵy, juqpaly aýrýlardan qazirgi jaǵdaıy, olardyń qandaı jańa túri bar ekenine qatysty máselelerdi ortaǵa saldy. Professordyń aıtýynsha, halqymyz ejelden jyl mezgilimen jaıylym aýystyrý, tabıǵatqa beıimdi, ónimdi mal tuqymyn jetildirý, maldy aǵyn sýda ǵana sýarý, jaz aıynda qı oıyp, mal qoralaryn jeldetý, sanasııalaý sııaqty sanıtarlyq sharalardy oryndap, asa qaýipti aýsyl, topalań, kúl, kebenek sııaqty ınfeksııalarǵa qarsy kúres sharalarynyń ǵasyrlyq mol tájirıbesin qoldanyp kelgen. Mysaly, aýsylmen aýyryp jazylǵan sıyrdyń aýyz qýysynda, tuıaq arasynda jarylǵan kúldireýikterdi taıaqqa oralǵan matamen ysqylaý arqyly, saý malǵa juqtyrmaı, indettiń aldyn alǵan. Keıinnen vaksınasııalaýdyń bul tásilin 1798 aǵylshyn ǵalymy Edýard Djener sheshekke qarsy qoldanǵan. Topalań anyqtalǵanda jurtty jańartý, ólekseni órteý, indet oshaǵynda uzaq jyldar boıy mal jaılaý sharalary qoldanylǵan. Al Ulybrıtanııa ǵalymy Marlson 1861 jyly «Jerorta» teńiziniń «Malta» aralynda aǵylshyn áskerleriniń dene qyzýy oqtyn-oqtyn kóterilip aýyrǵanda, olardyń eshki sútin ishkeni sebep bolǵan. Sodan «Malta bezgegi» aýrý qozdyrýshysyn alǵash anyqtaǵan ǵalym D.Bruce atymen 1929 jyly «brýsellez» dep ataldy. Osylaısha, aǵylshyn ǵalymdarynan buryn babalarymyz brýsellezdi «eshki bezgegi» dep atap, sútin qaınatyp ishken. Qazaqtar juqpaly aýrýlardy olarda baıqalatyn naqty klınıkalyq belgileri boıynsha, mysaly, jamandat, topalań, sirespe, buzaýtaz, qarasan, eshki bezgegi, shirik baqaı, qara súıel dep naqty anyqtaǵan.
Búgingi kúni brýsellez el aımaqtarynda beleń alyp, mal sharýashylyǵyn damytýǵa eleýli kedergi keltirip otyr. Professor E.Qasymov bul zoonozdy indettiń adam densaýlyǵyna da óte zııan ekenin alǵa tartty. Professor osy oraıda mal brýsellezine qarsy kúres sharalarynyń tıimdiligin arttyrýǵa baılanysty monografııalaryn basshylyqqa alyp, osy ǵylymı eńbekterde indetti emdeý, aýrý anyqtalǵan jaǵdaıda, indet oshaǵynan qysqa merzimde alystaý júıesine qatysty zertteýlerin tájirıbede qoldaný arqyly birneshe aýqymdy iri qara sharýashylyqtary, eldi mekender bir jyl aralyǵynda brýsellezden tolyq saýyqqandyǵyn alǵa tartty.
– Búginde Túrkııanyń «Bayer», «Topsim» fırmalary óndiretin joǵary sapaly ekto jáne endo parazıtterge qarsy «Baıtıkol», «Baıkenatoks», «Ivomek» preparattary elimizdiń Abaı jáne Almaty oblystarynda qyshyma indetine qarsy qoldanylyp keledi. Onyń ereksheligi preparat terige sińbeı, syrtynda ǵana uzaq merzimde saqtalady. Eger dárilengen otarǵa syrttan mal qosylatyn bolsa, tikeleı janasý arqyly olardy da ektoparazıtter týdyratyn qyshyma aýrýynan saqtandyrady. Atalǵan preparattar ekologııalyq turǵyda taza, olardy qoldanǵannan keıin maldyń etin jeýge shekteý qoıylmaıdy. Árıne, «Bayer» fırmasy preparatynyń qoldanylýy jeńil ári Qytaı, Úndistan elderinen tasymaldanyp, búginde elimizde qoldanylyp júrgen neosıdol sııaqty analogterinen sapasy da joǵary. Degenmen baǵasy da arzan turmaıtyn mundaı preparattardy satyp alý sharýashylyqqa edáýir salmaq túsiredi. Sondyqtan indetke qarsy arnaıy sharalardy uıymdastyrýda sapaly vaksınalardy, ekto jáne endo parazıtterge qarsy qoldanylatyn preparattardy elimizde óndirý ýaqyt kúttirmeıdi. Mysaly, oba, topalań, qutyryq, aýsyl, eleýsiz ǵana bolyp keletin tumaýdyń, tipti adamnyń, maldyń emes, qus tumaýynyń ózi dúnıejúzin sergeldeńge salatyny belgili. Sondyqtan «Emergentti ınfeksııalar» dep atalǵan bul aýrýlardyń qaýip-qaterin baǵamdap, aldyn alý úshin arnaıy mamandar daıarlap, ǵylymı zertteý júrgizý qajet. Mundaı zertteýlerdiń nátıjeleri veterınarııadaǵy jetistikter men jańa baǵytty qalyptastyratyny anyq. Elimizde brýsellezdi emdeýge qatysty ǵylymı jobalarǵa, tórt túlik maldy keshendi zertteýlerge bıýdjetten úlken qarjy bólinip keledi. Alaıda qarajat kózderi maqsatsyz jumsalyp otyr, – deıdi E.Qasymov.
Professordyń pikirinshe, sońǵy qabyldanǵan «Brýsellez boıynsha veterınarlyq is-sharalardy júrgizý tártibi» tolyǵymen halyqaralyq erejelerge negizdelgen. Biraq bul erejeler tek usynymdyq sıpatta ǵana bolǵandyqtan, ony ár el óz qalaýyna qaraı iske asyryp keledi. Búginde brýsellezdiń indettik ahýaly toqyraý jyldaryna qaraǵanda aıtarlyqtaı jaqsardy. Degenmen 2019 jyly qabyldanǵan jańa qujatta, ókinishke qaraı, negizgi erejeler burynǵy, ıaǵnı 1999 bekitilgen erejelerden túrli sebepke baılanysty ózgertilip, elimizdiń indettik jaǵdaıy, vaksınalardyń keń túrde qoldanylýy eskerilmeı qalǵan. Sonymen birge jańa tártiptegi erejelerde arnaıy termınologııada kóptegen kemshilik kezdesedi. Budan basqa, shekarany qorǵaý jónindegi sharalar, tranzıttik baqylaý talaby kórsetilmegen. Adamdardyń densaýlyǵyn osy qaýipti ınfeksııadan qorǵaýda is-sharalar qamtylmaı, halyqaralyq normalar boıynsha indettiń aldyn alý sharalary jazylmaı qalǵan. Brýsellez – elimizdiń mal sharýashylyǵyn damytýǵa úlken kedergi keltirip otyrǵan ári áleýmettik turǵydan erekshe mán berip qaraıtyn juqpaly aýrý túri. Sondyqtan mal brýsellezinen arylý úshin arnaıy ulttyq baǵdarlama qabyldanýy qajet.
ALMATY