Jalpyhalyqtyq jıyn retindegi Quryltaıdyń kóneden dala zańy men kóshpelilik demokratııasyn saıası, qoǵamdyq ómirdiń ózegi retinde ustanǵan túrki jáne mońǵol halyqtarynyń tarıhı damýyndaǵy mańyzy zor boldy.
Sonaý Shyńǵys han, Joshy han zamandaryndaǵy Uly quryltaılardan bastap, qazaq handarynyń jınaǵan Kúltóbe, Bıtóbe, Maıtóbe sekildi mańyndaǵy jıyn men búgingi Túrkistan, Ulytaý, Atyraýdaǵy Ulttyq quryltaılarǵa deıingi forýmdarda eń ótkir ári ózekti syrtqy jáne ishki máseleler qarastyrylǵan. Mundaı basqosýlar shyn mánindegi bılik pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtqan altyn kópir boldy. Quryltaıǵa han, áskerbasy, ǵulama bıler, aqyn-jyraýlarmen qatar qarapaıym halyq ókilderi de qatysty.
«Týǵan jerge týyń tik» deıtin qazaq halqy ejelden atajurtty, ataqonysty, atamekendi jeruıyqqa balap, barynsha qadir tutqan. Sondyqtan Deshti qypshaq, Saryarqa dalalary men Jetisý, Turan ólkeleri, Túrkistan men Taraz qalalary, Syrdarııa, Shý men Talas, Edil men Jaıyq, Esil men Ertis sýlary, Alakól men Marqakól, Býrabaı men Balqash kólderi, Hantáńiri shyńymen asqaqtap turǵan Alataý men túrki jurtynyń talbesigi Altaı, О́tiken, qart Qarataý men Kókshetaý, Shyńǵystaý men Ulytaý, Mańǵystaý men Otpantaý, Oral men Tarbaǵataı taýlary jer men elge degen súıispenshilik sezimin týdyrady. Ortaǵasyrlyq dáýirde álemdik arenada orasan zor tarıhı ári saıası ról oınaǵan Túrki, Oǵyz, Qypshaq, Altyn Orda ımperııalary men Qazaq handyǵyn quraǵan rý-taıpalardyń otany bolǵan kıeli jerler. Halyqtyń júreginen oryn alǵan bul toponımder elimizdiń qazirgi ákimshilik birlikteriniń ataýyna suranyp-aq tur. Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan degen oblystar, aýdan jáne olardyń ortalyqtarynyń ataýlaryn jaltaqtamaı ózgertetin ýaqyt ta kelgen sııaqty.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen bıyl Ulttyq quryltaı batys óńirde burynnan keń atalyp ótetin Kórisý kúninde Atyraý qalasynda ótkizildi. Árıne, munyń tereń rámizdik astary bar. Kelesi quryltaı Kókshetaý óńirine belgilendi. Kezinde sáýlettiligi Máskeý qalasyna úlgi bolǵan Saraıshyqqa zııarat jasaýǵa da bolar edi. Alaıda ondaǵy tarıhı jádigerlerdi qaıta qalpyna keltirý men zamanaýı ınfraqurylymnyń mardymsyzdyǵy buǵan bóget bolǵan sekildi. Bul másele sakraldy Qazaqstannyń kez kelgen óńirinde bar. Mysaly, shejireli Syr óńiri – Qyzylorda oblysynda Qorqyt atanyń memorıaly jaqsy salynǵanymen qazaqtyń qaharly hany Haqnazardyń rezıdensııasy bolǵan Syǵanaq qalasynyń qırandysy múshkil halde.
Memleket basshysy otandyq bıznes ókilderine oryndy syn aıtty. Olar jershildik pen rýshyldyqqa boı urmaı, dinı kıeli nysandarmen birge tarıhı mańyzdy oryndarǵa ınfraqurylym júrgizip, zııarat týrızmin damytýǵa kúsh salsa jón bolar edi. Quryltaı ótkiziletin meken men ýaqytqa halqymyzǵa qaltqysyz qyzmet etken qaıratkerlerdiń mereıtoılaryn, sondaı-aq Mádenıet pen aqparat mınıstrliginiń josparly is-sharalarymen, mysaly ulttyq oıyn, spartakıadamen oraılastyrsa artyq bolmas edi. Biraq Prezıdent eskertkendeı, ysyrap pen daraqylyqqa jol bermeý kerek.
Baqytjan SATERShINOV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor