Jyrdyń keni – Besqala

Besqala qazaqtarynyń jy­raý­lyq dástúri keńes keze­ńinde-aq ǵalym­dar­dyń nazaryn aýdaryp, zerttele bastaǵan. Rahmanqul Berdibaı, Orazgúl Nurmaǵambetova, Kóbeı Seıdehanov, Qabıbolla Sydıyq­uly, Talıǵa Bekhojına, Qydyráli Sat­tarov, Baltash Ysqaqov tárizdi áıgili folklorshy jáne mýzykatanýshy ǵalymdar Besqala óńirine ǵylymı ekspedısııamen baryp, mol mura jınaqtap, bul aımaqtyń jyraýlyq dástúrine joǵary baǵa bergen. Sonymen qatar Qarjaýbaı Jumajanov, Qaıyrjan Aralbaev, Meńdibaı Ábiluly, t.b. besqalalyq ádebıettanýshy ǵalymdar qundy eńbekter jazyp, jarııalady. 

Besqala jyrshy-jyraýlarynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn dúıim kópshilikke tanystyrǵan 1979 jyly jaryq kórgen «Aqyn-jyraýlar» jınaǵy edi. Bul jóninde akademık R.Berdibaı: «Bul anyqtama eńbekte 260-taı shamaly aqyn-jyraýlar jaıynda derek keltirilgen. Solardyń birazy Qaraqalpaqstanda turatyn qazaq aqyn-jyrshylary. Jyrshy-jyraýlyqtyń estafetasyn búginge deıin qoldan túsirmeı kelgen osy ólke oryndaýshylaryn tanystyrý sóz qudiretin, folklordy qadir tutatyndarǵa tosyn tabystaı kórinetini kámil» dep jazdy (Jyrshylyq dástúr, 1980. 32-b.).

Akademık R.Berdibaı sol eńbeginde: «Bizdiń baı­qaýymyzsha, bul kúnde jyrdy ǵasyrlar boıy qalyptasqan óz ma­qamymen aıtatyn jyrshylar, ter­meshiler óte az. Búkil Orta Azııa men Qazaqstan boıynsha, bastapqy taraýlarda aıtyp ótkendeı, jyrshylardyń ázirge baı jeri – Qaraqalpaqstan. Jyrshy-jyraýlardyń kóbi Syr boıynan, Qaraqalpaqstan jerinen tabyldy. Ásirese, jyrshy-jyraýlyqtyń dástúri Qaraqalpaqstanda qýatty qalpynda, onda jyrshylyq óner óte qasterli ekeni anyqtaldy. Qazaq jyry saqtalǵan jańa «Epıkalyq aýdan» – Qaraqalpaqstan folklorshylar úshin asa qyzǵylyqty, jandy maǵlumattar beretin tyń óris sekildenip otyr» (Bul da sonda, 31-45-b.), dep atap kórsetse, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Q.Sattarov atalǵan ólkedegi jyraýlyq óner jaıynda jazǵan «Folklor ekspedısııasynyń jemisi» atty ma­qalasynda: «Besqala, Kóne Úrgenish, Ámýdarııa quıylysyndaǵy qazaqtar arasynda qazaqtyń jyrshylyq-jyraýlyq dástúri qaımaǵy buzylmaı tolyq saqtalǵan ólke. Halyq talanttary ustaz, shákirttik saltyn jal­ǵastyryp, birden ekige ulastyryp kele jatqanynyń kýási boldyq» dep jazady. Al mýzykatanýshy T.Bekhojına «Qazaqtyń 200 áni» atty mýzykalyq-etnografııalyq jı­naǵynda Qaraqalpaqstandaǵy qazaqtardyń jyraýlyq óneri týraly aıta kelip: «Dástúr boıynsha ol jerde qoǵamdyq jáne úı ishilik toı-dýman esh ýaqytta jyraýsyz ótpeıdi» dep jazady.

Besqala aımaǵynda HIH jáne HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda jıeneı О́tim, Qosym, Saǵyr Dúısenbaı, Turmanqoja, Qazan, Amanturly, Qa­lym, О́gizbaı, Tileýmaǵambet (Qý molda), Lepes, Qarasaı, Orazbaı, Kenel­dik, Serikbaı, Tájik, Qaıyrmaqol Qalmurat, Mýsa tárizdi aıtýly jy­raýlardyń ómir súrgeni týraly má­limetter ǵylymı eńbekterde kezdesedi. Bul jyraýlardyń ádebı jáne mýzy­kalyq muralarynyń birshamasy saq­talǵan. Al HH ǵasyrda ǵumyr keshken Ábdimurat, Myńbaı, Jaqyp, Erejep, jolı Jaqsylyq, Teńizbaı, Qudaıbergen, shekti Jaqsylyq, Mu­ratbaı, Serim­bet, Qaırolla, Er­qo­ja, Saparbaı, Mátnııaz, Qoshqar, Ju­maǵalı, Joljan, Aldabergen, Naýryzbek, Ataýbaı, Qarlybaı, Máspatsha, О́teshbaı, Ysqaq, Qartbaı, Parahat, Qaıyp, Pishenbaı, t.b. syndy ózge de jyrshy-jyraýlar Besqala qazaqtarynyń jyrshylyq dástúrin dáriptep, Ortalyq Azııaǵa tanytty. Osy jyraýlardyń ónege-tárbıesin alǵan kóptegen shákirtter  búginde aıtýly ónerpazdarǵa aınalyp, ustazdary qaldyrǵan dástúrdi jalǵastyryp keledi. 

Ár óńirdiń jyrshylyq dástúrin ózge aımaqtardan erekshelep turatyn negizgi belgileri – maqam-sazy, qaıy­rymy men  repertýary. Besqalada ǵumyr keshken árbir jyraýdyń ózine tán maqam-sazy bar. Halyq arasyna keń taralǵan «Ábdimurattyń joly», «Teńizbaıdyń joly», «Orazbaıdyń joly», «Jolı Jaqsylyqtyń joly», «Erqojanyń joly», «Naýryzbektiń joly», «Joljannyń joly» dep atalatyn maqam-sazdar osynyń dáleli. Bul óńirde «jyr saryny, sazy, maqamy» degendi «joly» dep aıtady.

Keshegi HH ǵasyrdaǵy jyrshylar­dyń ǵana emes, HIH ǵasyrda ómir súrgen jyraýlardyń da maqamdary men jyr-kúıleri búginge jetip otyr. El arasynan mundaı dúnıelerdi áli de kóptep kezdestirýge bolady. Bir ǵana Naýryzbek jyraýdyń ózi qyryqqa jýyq maqammen jyrlaǵan. Sonyń ishinde jıyrmadan astam maqamdy óz janynan shyǵarǵan.

Besqala jyrshylary maqam-saz­dary­nyń ereksheligi, ásirese, jyr-dastandardy jyrlaǵanda aıryqsha bilinedi. Jyraýlar terme-tolǵaýlarda qoldanbaǵan maqamdardy jyr-das­tandarǵa kelgende keńinen paıdalanyp, jyr oqı­ǵa­laryn túrli sazben qulpyrtyp otyrady. Daýystary dy­bys taspasyn­da saqtalyp qal­ǵan Alda­bergen Tasqyn­baıulynyń «Asaý-Baraq», Naýryzbek Nur­jaýbaıulynyń «Edi­­ge», «Tórehan», «Ba­raq batyr» jyr­lary sózimizge dálel. Keıingi jyldary el ishindegi kóne­kóz kisiler men jeke mura­ǵat­tardan Qosym, Mátnııaz, Se­rikbaı, Qalmurat, Jaqsylyq, Ǵanı, Erqoja sııaqty jy­­raýlardyń maqam-saz­da­ry­nyń tabylýy bizge úlken olja der edik.

Besqala jy­raý­lyq dás­túrinde ma­qamdardy qol­da­ný­dyń ózindik reti bar. Mysaly, 11 býyndy óleńge ar­nalǵan maqammen jyraýlar topqa túskende, merekeniń basynda aıtsa, tók­pe maqam qyza-qyza kelgende qol­danylǵan. Tórtqara Orazbaı jy­raýdyń dombyrany kóbirek tartyp, sózdi azyraq aıtatyn sazy jyrshy topta tókpeletip uzaq jyrlaǵannan keıin entigip, alqynyp qal­mas úshin qol­da­nylǵan.

Besqala qazaqtarynyń jyraýlyq dástúrinde qurdaǵy tyńdaýshyny bir­neshe kún boıy tyńdatýǵa jy­raý­lardyń arnaıy qyzǵylyqty sse­narııi bolady. Topqa kelgen jyraý «Amandasý termesimen» bastap, «Sóz basy», «О́zin tanystyrý», «Toı ıesine», «Nasıhat termelerin» eki-úsh saǵat boıy aıtyp, «Ortaǵa tastaý» tolǵaýyna kezek beredi. Mysaly, Teńizbaı jyraý «Ortaǵa tastaýyn»:

«Naqyl sózden sóılesem,

Aıtqanymnyń bári ras.

Ertegi, jyrdan jyrlasam,

Jary – ótirik, jary – ras»,

– dep bastap, «Sádýaqas sahı», «Aq­tam sahaba», «Shákir-Shákirat», «Bozuǵlan», «Qarasaı-Qazı», «Qyz Jibek», t.b. jyrlardy kópshiliktiń orta­syna salǵan. Osy dástúr boıynsha Naýryz­bek jyraý da:

«Aldymdaǵy, aǵaıyn,

Úlken-kishi jamaıym,

Aıtqanmen terme taýsylmas,

Burynǵy ótken batyrdan

О́zderiń tańdap, qalap al.

Shańdaqta shapqan jylqydaı,

Aldyńa aıdap, salaıyn.

...Edige batyr er edi,

Káramatty der edi,

Muny qalaı kóresiń?

Edigeden Nuradyn,

Jeńgen jaýy kóp edi...

Nuradynnan er Mýsa,

О́zderindeı er týsa.

Attanady jaýyna,

Sadaǵyn asyp, bel býsa.

Er Mýsadan dóregen,

Mamaı menen Qandy Oraq.

Oraqtan eki ul týdy,

Tuqym qýyp, zor týdy. 

Qazı menen Qarasaı.

Aldyńa salyp otyrmyn,

Tyńdaýǵa halqym jarasa-aı.

Úlken-kishi qurbylar,

Bir tyńdaýǵa bul qalaı?»

– dep óleńdetip, repertýaryndaǵy «Edige», «Oraq-Mamaı», «Qarasaı-Qazı», «Tórehan», «Baraq batyr», «Qul­bek batyr», t.b. jyrlardy or­taǵa tastap:

«Aldymdaǵy áleýmet,

Álgi aıtqan ertektiń

Sizder qaısysy boldy unatqan?»

– dep halyqtyń tań­daýyna salatyn bol­ǵan. Bir­neshe kún jyr­la­ǵan jy­raýlar toı sońy­na qaraı «Top tarqatar»  tol­ǵaýyn aıtyp, kópshilikpen qoshtasady. Qara­qalpaqstanǵa ekspedısııamen barǵan folklorshy ǵalym B.Ysqaqov jyr­laýdyń tómengideı ereksheligi týraly bylaı dep jazady: «Osydan keıin jyraý ózin tyń­daý­shylardyń kóbi úlkender bolsa, úlkenderge, jas­tar jaǵy kóp bolsa, jastarǵa aýa sóıleıdi. Tyń­daý­shylardyń nazaryn aýdaryp alǵan soń jyraý óziniń repertýaryn atap shyǵyp, kópshilikke tyńdatady da, jurtshylyq qalaǵan jyrdy tolǵap ketedi. Jyryn «Toıtarqaý» termesimen aıaqtaıdy».

Keıbir jyrlardyń el ishinde jyrlanýyna keshegi totalıtarlyq júıe tyıym salsa da, Qaraqalpaqstandaǵy qazaq jyraýlarynyń repertýarynan kólemdi epostar kóptep oryn aldy. Ony jaqsy baıqaǵan T.Bekhojına «Qazaqtyń 200 áni» atty jınaǵynda joǵaryda atap kórsetken «ssenarıımen jyrlaý» ereksheligi, Besqala jyraýlarynyń repertýaryndaǵy epostardyń mańyzy týraly: «Shaqyr­ǵan jerge jyraý  shákirtterin (3-4 kisi) ertip barady. Toıdy jyraýdyń ózi bastaıdy. Sonan soń nasıhat terme,  kúldirgi, syqaq óleń, termelerge kó­shedi. Alaıda jyraýdyń negizgi jaýapty nómiri epıkalyq jyr aıtý bolyp esepteledi. Epıkalyq jyr aıtý aldynda jyraý termelep, óziniń ustaz jyraýyn ataıdy (jergilikti eldiń tilinde «Pátııa alǵan ustazyn»), óz repertýarymen tanystyrady da, halyqtyń neni qalaıtynyn suraıdy» dep jazady.

Qaraqalpaqstandaǵy qazaq aqyn-jyraýlary muralarynyń jınalýyna M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men О́zbekstan Ǵylym akademııasynyń Qaraqalpaqstan bólimi kóp úles qosty. Folklorlyq ekspedısııa Qaraqalpaqstanǵa birneshe ret baryp, kóptegen ádebı jáne mýzykalyq mura jazyp alyndy. Naqty derekterge súıensek, árbir ekspedısııanyń ózinde on myńdaǵan jol terme-jyrdyń hatqa túskenin kóremiz. Bul ekspedı­sııalarda jınalǵan mol muranyń birshama bóligi birneshe jınaqta jarııalandy. Atap aıtar bolsaq, 2011 jyly «Babalar sózi» serııasymen jaryq kórgen júz tomdyqqa «Qazaq shejiresi», «Bozuǵlan», «Qobylandy batyr», «Edige», «Qarasaı, Qazı», «Batyr Mamaı, qandy Oraq», «Baraq batyr» syndy jelili jyr-epos­tardyń Tileýmaǵambet, Ábdimurat, Qudaıbergen, Jaqsylyq, Ataýbaı, Qartbaı, Erqoja, Qaırolla, Naýryz­bek sııaqty aqyn-jyraýlar jyrlaǵan nusqalary engen.

1968-1993 jyldar aralyǵynda úzdiksiz ekspedısııa uıymdastyryp, Besqaladaǵy qazaq jyraýlarynyń muralaryn jınaýǵa erekshe úles qosqan tashkenttik ǵalym, professor Q.Sattarov bul qazynalardyń jaryqqa shyǵyp, baspa betin kórýine de muryndyq boldy. Q.Sattarovtyń qurastyrýymen Ja­qyp, Ataýbaı jyraý­lar­­dyń «Qyzyl at», «Qara­­saı, Qazı» jyrlary jeke-jeke jınaq bolyp jarııalansa,­ akademık Á.Mar­ǵulan­nyń alǵy sózimen О́.Qal­baı­ulynyń «Alań­­qaı batyr», pro­fes­­sor Q.Ju­ma­ja­nov­tyń qu­ras­­tyrýymen T.Aman­jol­­ulynyń «Ba­raq­ batyr» jyrlary Almaty, Nókis qala­la­ryn­da jaryq kórdi.

Besqaladaǵy  aqyn-jyraýlar erteden kele jatqan epostardy jyrlaýmen ǵana shektelmeı, ózderi de kóptegen jyr-dastan shyǵardy. Olar Ámýdarııa boıynda jáne qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ótken tarıhı oqıǵalardy, aıtýly shaıqastardy jyrlaryna qosyp, sýrettep otyrdy. Mysaly, Qudaıbergen jyraý Qońyratta han­dyq qurǵan Á.Muńaıtpasuly týraly «Ázbergen han», Tileýmaǵambet Amanjoluly «Qobylandy batyr» (óz nusqasy), «Asaý-Baraq», «Asqar batyr», «О́teshbaı men Marqabaı batyr», «Ermaǵambet batyr», О́mirzaq Qalbaıuly «Alańqaı batyr», «Er Qosaı», «Qazaq Saýran aınalǵanda», Naýryzbek jyraý «Súleımen patsha», «Ánes sahaba», «Qulbek batyr», «Tarıhtan qalǵan sóz» (shejire-jyr), t.b. jelili jyrlar jazyp qaldyrǵan. «Qyrymnyń qyryq batyry» sıkldi eposy qazaqtyń jalpy jyraýlyq ónerinde «Qarasaı, Qazı» jyrymen aıaqtalsa, Qaraqalpaqstandaǵy qazaq jyrshy-jyraýlary bul sıkldi damyta jyrlap, jalǵasy retinde «Qulbek batyr» jyryn qosqan. Bul jyr ózge aımaq jyrshylarynyń repertýarynda kezdespeıdi.

Bul ólkedegi jyraýlardyń kóne úlgide jyrlaıtyn ereksheligin baıqa­ǵan almatylyq ǵalymdar keńes odaǵy kezinde besqalalyq jolı Jaqsylyq, Muratbaı, Qaırolla, Aldabergen, Naýryz­bek, Turlan, Jaıylhan sııaqty jyrshy-jyraýlardyń oryndaýyn­daǵy jyr-termelerdi kúıtabaqqa jáne radıo qorlaryna  jazyp alyp, halyq arasyna keń taratty.

Besqala jyraýlary bir jyrdyń ózin ártúrli nusqada jyrlaǵan. Má­selen, «Qarasaı, Qazı» jyrynyń oqı­ǵa jelileri de, kólemderi de ár jyr­shynyń oryndaýynda árqıly bolyp keledi. Jaqsylyq jyraýdyń «Qarasaı, Qazıy» 4 500 jol bolsa, Ataýbaıda 4 120 jol, al О́mirzaq aqynda bul jyrdyń kólemi – 4 906 jol. «Qarasaı, Qazı» jyrynyń J.Qutymanuly, Q.Imanǵalıev, T.Kári­baev, Á.Seıilhanuly, O.Ońǵarbaev, Q.Qylyshuly, T.Beısenbaev, Q.Sho­qaev, T.Aıapov, N.Nurjaýbaıuly syndy jyraýlardyń oryndaǵan nusqa­lary bizge jetip otyr. 

Besqala qazaqtarynyń jyr-ma­qam­dary elimizde ótken ǵasyr­dyń 70-jyldarynyń basynda keń ta­raı bastady. Sol jyldary Ǵarı­folla Qurmanǵalıevtiń shákirtteri Jaqsylyq Sársenǵalıev, Qalamqas Orasheva, Bolatbek Erdáýletovter áıgili Naý­ryzbek jyraýdy Qaraqal­paq­stanǵa  arnaıy izdep baryp, odan jyraýdyń óz maqamdary men reper­týaryndaǵy sol óńirdiń ózge de maqam-sazdaryn úırenip, elimizge ákelip dáriptedi. Al Naýryzbek jyraýdan arnaıy tálim alǵan aqtóbelik Ordabaı (Baqtygereı) Sandybaev Besqala maqam-sazdarynyń 80-jyldardyń ishinde Aqtóbe óńirine tuńǵysh ret nasıhattalýyna kóp eńbek sińirdi. O.Sandybaev 1992 jyly  qazirgi Q.Ju­banov atyndaǵy ýnıversıtet ja­nynan termeshiler stýdııasyn ashyp, Besqala maqamdaryn Eldos Ju­ma­ǵulov, Nurjan Saǵynaev, Ádilbek Sarın, Qulbek Dúısekenov, Sveta Aqmalaeva, Esentúgel Ázı, Jańabaı Amanbekov sııaqty, t.b. jıyrma shaqty shákirtke úıretti. Bul týraly óziniń «Naýryzbek saz-saryndarynda kıe bar» maqalasynda: «Aqtóbege keldim de, Naýryzbektiń jazyp bergen maqam-sazdaryn, sózderin úırenip, termeni toq­tamastan úsh saǵatqa deıin aıta alatyn jaǵdaıǵa jettim. Men saz-saryndardy tek Naýryzbek aǵamnan aldym, odan alǵanym boıynsha terme aıtýdy jalǵastyryp, batasyn alǵan adammyn. Sonymen 90-jyldardyń basynda Temir aýdanynan Aqtóbe qalasyna aýysyp, Naýryzbektiń jo­lyndaǵy barlyq maqam-sazdardy eki jyl­dyq stýdııaǵa oqýǵa kelgen shákirt­terge qoldan kelgenshe úırettim», deıdi.

Qazaq mýzyka mádenıetiniń bir bólshegi bolǵan Besqala jyraýlyq dástúriniń muralary búgingi kúnde elimizde jáne Orta Azııa teatrlarynda, úlken sahnalarda, oqý oryndarynyń zaldarynda oryndalyp, halyqqa rýhanı azyq bolyp keledi. Qazirgi tańdaǵy ókilderi – Qarasaı Ábdimuratuly, О́serbaı Sársenbaıuly, Amankeldi Sánkibaev, Myrzaǵul Jumaǵalıev, Turlan Beısenbaev, Qojahmet Nııa­zov, Orazaı Turǵalıuly, Amanqos Sadyqov, Abylaı Bórihanov, Eldos Jumaǵulov, Qonys Júsipov, Bekenqul Arzıev, Ádilbek Sarın, Sársenbaı Rahmanberdıev, Rınat Tájibaev, Qazı Qojamuratov, Rústem Batyrbaev, Baýyrjan Ermekbaev, Baqtybaı Eleýsinov, Keńes Bolatbekuly, Jaq­sybek Barlybaev, t.b.

Besqala qazaqtarynyń jyraý­lyq óneri Q.Jumajanovtyń «Qara­qal­paq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıe­ti», Q.Aralbaevtyń «Besqala órnek­teri», M.Ábilulynyń «Dáýqara óńi­riniń dinı-aǵartýshy qazaq aqyn-jy­raý­lary» atty ǵylymı eńbekterinde bir­shama zerttelse, búgingi kúni de Besqala jyraýlarynyń muralaryn jınaqtap, zertteý isi óz jalǵasyn taýyp keledi. Bul óńirdiń ádebı-mýzy­kalyq muralary aldaǵy ýaqytta da jınaqtalyp, ári qaraı zerttelip, úlken sahnalarda nasıhattalyp, ultymyzdyń rýhanı kádesine jaraı bererine senimimiz mol.

 

Kúnqoja QAIRÝLLA,

Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń aǵa oqytýshysy,

Mádenıet salasynyń úzdigi