Keleli máseleler talqyǵa túsip, kesek-kesek oılar aıtylatyn kelisti jıyn – ult uıytqysy bolǵan Ulttyq quryltaı Qazaqstannyń jańa kelbetiniń aıshyqty nysanyna aınaldy. Oıly ortanyń eldiń erteńine qatysty utymdy pikirlerimen bederlene tústi.
Ulttyq sana qýaty
Bıylǵy Quryltaıdyń jańa formatta toılana bastaǵan Ulystyń uly kúnine oraılastyrylyp ótkizilýi de tegin emes. Dástúrimiz jańǵyryp, ulttyq qundylyqtarymyz dáriptelip jatqan shaqta tarıhı mánge ıe kóne shahar Saraıshyqtyń mańynda ótken basqosýdyń sanaǵa túsirgen sáýlesi mol.
Tarıhı sana negizinde qalyptasatyn ulttyq sana adastyrmas temirqazyǵymyz ispetti. Al ulttyq sana – ult retinde saqtap qalatyn eń uly qýat. Urpaqqa keshegi tarıhtan sabaq bolyp, tulǵalar taǵylymymen órilip jetip otyrady. Sonyń arqasynda el birligin saqtap, irgesin bútindep keldi. Búgingideı qundylyqtar almasyp jatqan kúrdeli kezeńde memleketimizdiń tutastyǵyn saqtaýda ulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtyp, tarıhı-mádenı qundylyqtarymyzdy jańǵyrtý asa mańyzdy.
Memleket basshysy Atyraýdaǵy Quryltaıdyń úshinshi jıynynda ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq berip, elimizdiń rýhanı-ıdeologııalyq baǵdaryn aıqyndap berdi. Rýhy bıik ulttyń ǵana jahandaný dáýirinde ózin ózgelerge moıyndata alatyndyǵy anyq. Osy oraıda Prezıdent Qazaqstannyń bolashaq beınesiniń baıandy bolýy úshtaǵan uǵymǵa baılanysty ekendigin atap ótti. Onyń negizgi túsinikteri – Ádiletti Qazaqstan, Adal azamat jáne Ozyq oıly ult.
Ádiletti Qazaqstan uǵymyn árkim óziniń ádilettilik týraly parasat-paıym bıiginen qarap, keı tusta synap júrse de, ortaq maǵynasy – quqyqtyq zańnama men tártipke negizdelgen memleket aksıomasy. Iаǵnı memlekettik zańnamanyń túp negizinde adam quqyqtary jáne áleýmettik mártebesine qaramaı zań aldynda báriniń teń bolýy degen qaǵıda turady. Onyń negizinde zańdy qurmetteıtin, tártip saqtaıtyn qoǵam qurylady. Demek adam quqyǵy, zańnyń saltanat qurýy jáne qoǵamdyq tártip – kez kelgen halyqtyń órkenıettiliginiń mańyzdy jáne jarqyn nyshany, qoǵamnyń egemen ári avtonomdy mádenı ınstıtýty.
Damýshy elderdiń baǵdary sanalatyn órkenıetti memleketterdegi áleýmettik qundylyqtarǵa qarasaq, olardyń shyń basynda – tulǵa erkindigi men demokratııa, materıaldyq baqýattylyq, qoǵamdyq tártip pen turaqtylyq ekenin baıqaımyz. Memlekettiń bolashaq baǵdary demokratııa men adam quqyǵyn qorǵaý, el azamattarynyń ál-aýqatyn jaqsartý jáne ádiletti qoǵam qurýǵa bet alysyn odan ári damytýǵa baǵyttalǵany Quryltaıdaǵy negizgi messendjerdiń biri retinde qabyldandy.
Adal azamat – fılosofııalyq tanym
Prezıdent aıtqan ekinshi taǵan – Adal azamat. «Atańnyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» degen gýmanıstik ıdeıaǵa negizdelgen tól mádenıetimizde adal azamattyń sıpaty tańsyq emes ekeni aıan. Abaıdyń «kemel adam, tolyq adam» fılosofııalyq tanymy – osynyń aıǵaǵy. Adal as iship, tabysqa kenelý, bes asyq pen bes qashyq qasıetterdi bilý, úıiniń ǵana emes, ultynyń da upaıyn túgendeıtin tulǵany dáripteýge Prezıdent asa mán berip otyr.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Sonymen qatar Adal azamat túsinigi aıasynda Q.Toqaev atap ótken qoǵamdaǵy keseldi, kóleńkeli tustar týraly da qarastyrǵan jón. Sebebi tulǵa óziniń rýhanı ǵana emes, dene-bitimine, densaýlyǵyna jáne mentaldy saýlyǵyna da amanat retinde qarap, adaldyq saqtaýy kerek. Internetti jáne áleýmettik jelilerdegi popýlıstik jáne haıp maqsatyn kózdeıtin arzan kontentti talǵamsyz paıdalaný, dinı neofıt kózqaras, dástúr men tól mádenıetke degen nıgılızm, qyz alyp qashý, nasybaı atý syndy tozǵan salt-sana men atavızm, nashaqorlyq pen oıynqumarlyq, turmystyq zorlyq-zombylyq, órkenıetke qarsy vandalızm, ysyrapshyldyq – adamnyń adal tabıǵatynan alystatyp, qurdymǵa aparar qamyttyń bir parasy ǵana. Atalǵan kesapattardan jastardy arashalaý úshin memlekettik deńgeıde zańdarǵa ózgeris engizip, oqý oryndarynda tárbıelik jumystarǵa jiti mán berý týraly aıtylǵan usynystar Quryltaıdan keıin Parlamenttegi otyrystarda birden qolǵa alyna bastady.
Ozyq oıly ult bolýdyń alǵysharty
Prezıdent aıtqan taǵy bir fılosofııalyq kategorııa – ozyq oıly ult uǵymy ejelde tórtkúl dúnıeniń bilimpazdary ilim izdep keletin aqyl-oı men ǵylym ordasy bolǵan Ortalyq Azııa jerinde, onyń ishinde qazaq dalasynda ilkiden qalyptasqany haq. Ábý-Nasyr ál-Farabı «Izgi qala turǵyndary» traktatynda «Qaıyrymdy qala keremet, saý denege uqsaıdy, uly ister kishigirim jaqsy áreketterden, al keremet qaıyrymdy orta jeke tulǵalardan bastaý alady» degen oı aıtady. Ozyq oıly ult bolý úshin ár azamaty saıdyń tasyndaı myqty, birligi bekem, ekonomıkasy myǵym bolýy shart.
Osy oraıda Prezıdent eldiń damýy úshin ulttyq býrjýazııaǵa zor mindet júkteletinine nazar aýdardy. «Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin» deıdi babalarymyz. Qolynda barymen bólisip, eliniń erteńine alańdaǵan ulttyq býrjýazııa qalyptasqanda ǵana memlekettiń mereıi ústem bolmaq. Keshegi Alash zamanynda da el bolý isine enshi bólip, belsene aralasqan tulǵalardy bilemiz. Bul dástúr búgin de bar. Jarqyn bolashaq aldyndaǵy jaýapkershilikti janymen sezingen árbir adam – eń basty baılyǵymyz. Damyǵan elderdiń barlyǵy da isker azamattaryna arqa súıep, halyqtyń áleýetin arttyryp keledi.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev Quryltaıda ozyq oıly ult bolýdyń eń tóte joly – kitap oqý ekendigine erekshe toqtaldy. Kitap – sarqylmas qazyna. Kitap oqıtyn urpaq qana eliniń erteńin oılaıdy. Muhtar Áýezov «El bolam deseń, besigińdi túze» dep kóregendikpen aıtqan. Bolashaǵyn oılaǵan el urpaq tárbıesine, bilimine jiti mán beredi. Osy rette kitap oqýǵa qyzyǵýshylyqty arttyrý úshin kitap oqý múmkindigin tutynýshyǵa jaqyndatý turǵysynan qarastyrǵan durys. Iаǵnı qazirgi sol iri qalalarda turǵyzylyp jatqan turǵyn-úı keshenderinde kishigirim kitaphanalar men aǵartý jelisin ashý ózekti. Bul adamdardyń zamanaýı turmys-tirshiligine oń keletin dúnıe bolar edi.
Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Biz baı, bilimdi, ári kúshti bolýymyz kerek. Baı bolý úshin – kásip, bilimdi bolý úshin oqý kerek. Al kúshti bolý úshin birlik kerek» degen sózi bar. Osy oraıda, Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde aıtylǵan eldigimizdiń tórt qubylasy týraly oıǵa aýyssaq.
Tórt qubylań teń bolsyn!
Qazaq danalyǵynda «tórt qubylań teń bolsyn» degen támsil bar. Qubyla álemniń tórt jaǵy – batys, shyǵys, ońtústik, soltústik. Dál osy metaforany qazaq memleketiniń tórt qubylasy degen paıymda qoldansaq, Prezıdenttiń Quryltaıda aıtqan kelesideı dúnıelerdi baǵamdaı alamyz.
Birinshi qubyla – táýelsizdik. Ata-babalardyń san ǵasyrlyq armany bolǵan Egemendik – eldiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ıdeologııalyq táýelsizdigi. Qaı baǵytta damıtynyńdy, kimmen seriktes-dos bolatynyńdy, turmys-tirishiligińdegi tańdaýdy eshkimniń nusqaýynsyz, erkin tańdaı alatyn tarıhı múmkindik. Qudaı buıyrtqan, qan men ter arqyly kelgen táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek ekeni aqıqat. Onyń negizgi ustyny – tynyshtyq pen birlik-yntymaq. Osy turǵyda Memleket basshysy «Biz «birligimiz – áralýandyqta» degen qaǵıdany berik ustanyp, elimizdegi beıbitshilik pen kelisimdi saqtaıtyn bolamyz», dep shegelep aıtty.
Ekinshi qubyla – til. Qazaqstannyń memlekettik tili – qazaq tiliniń mártebesin órkenıetti evolıýsııalyq jolmen damytý, onyń qoldanys aıasyn bıznes, tehnologııa men ǵylym salalarynda keńeıte túsý memlekettik saıasattyń basym baǵyty ekendigi aıtyldy. Tildiń tiri aǵza ekendigine basa mán berilip, eshkimdi májbúrlemeı, oǵan degen qajettilikti arttyrý arqyly qazaq tiliniń dińgegin berik ete túsýge mán berilip otyr. Qazirgi ýaqytta elimizdegi qazaq tilinde bilim alýshylardyń sanynyń artýy, qazaq tilindegi ǵylymı ádebıettiń damýy, bilim deńgeıiniń jaqsarýy, IT jáne jasandy ıntellekt salalarynda qazaq tili aýqymynyń keńeıýi til máselesiniń keshendi túrde damýynyń kepili bola alady.
Úshinshi qubyla – tarıh pen mádenıet. Álemge áıgili klassık Shyńǵys Aıtmatovtyń «Borandy beket» romanyndaǵy máńgúrt obrazyndaǵydaı, ótkenin bilmegen adamnyń bolashaǵy joq, onyń ıesi kez kelgen basqa mádenıet bola alady. Sol sııaqty halyqtar, ulttar óz tarıhyn umytsa nemese bulyńǵyr bilse, bolashaǵy da neǵaıbil. Sondyqtan, ótkenge ókshe tireı otyryp qana qazirgi sát pen bolashaqqa jospar qurýǵa bolady.
Quryltaıda el Prezıdenti Joshy ulysynyń Eýrazııa keńistigindegi tarıhı, saıası, ekonomıkalyq úderisterdiń ózgerýine tikeleı áser etken tarıhı fenomen ekendigine jáne onyń qazaq ultynyń memlekettilik dástúrinde aıryqsha oryn alatynyna toqtaldy.
Joshy ulysy – uly dalada negizin qalaǵan irgeli memleket. Dúnıeni tulparynyń tuıaǵymen dúbirletken kóshpeliler dáýirin taný arqyly tarıhı sanamyzdy jetildirip, asqaq rýhymyzdy oıatamyz. Sol arqyly biz Qazaq handyǵynyń memlekettik tarıhyn tereńdetemiz.
Ulyq ulystyń jaýyngerlik qurylymy, el basqarýdaǵy erekshelikteri eriksiz bizdi tánti etedi. Ýaqyt kerýeni alystaǵan saıyn tabıǵatpen úndese ǵumyr keship, jaratylystyń tylsym syryna boılaǵan olardyń san ǵasyrlyq qupııasy ashyla túskendeı. Altyn Ordanyń zańdy murageri retinde elimiz endi tizgindi qolǵa alyp, Joshynyń bir kezde handyq quryp, búginde máńgilik mekenine aınalǵan qazaq topyraǵyna álem nazaryn aýdartýǵa tıis. Memleket basshysy bul baǵytta aýqymdy jumystar atqarylyp jatqanyn, aldaǵy ýaqytta tarıhı fılm túsiriletinin aıtty. О́tkenin bilgen halyqtyń bolashaǵy jarqyn bolmaq. Jastardyń tarıhqa degen jańasha kózqarasyn qalyptastyrý eń qundy dúnıe.
Rýhanı kemeldený progreske bastaıdy
Tórtinshi qubyla – din men dil. Ǵasyrlar qatparynan, tarıh tezgisinen, dástúr men sana súzgisinen urpaqtan-urpaqqa jetken dástúrli ata-baba dini – ıslamnyń sýnnıttik baǵyttaǵy hanafı mazhaby. Keńes odaǵy kezeńinde tepkige túsýi az bolǵandaı, táýelsizdik alǵannan keıin de 90-jyldardaǵy ıdeologııalyq vakýýmnyń kesirinen paıda bolǵan destrýktıvti aǵymdardyń shabýylyna da jem bolǵan dástúrli dinimiz qazirgi qolaıly tarıhı kezeńde boı kóterip, óziniń qazaq halqymen birge ómirsheńdigin kórsetedi degen senimdemiz. Oǵan tolyq negizder jasalyp jatyr. Ekstremıstik-radıkaldy kózqarastaǵy dinı toptardyń ózderiniń neofıttik tanymdaryn telip, salt-dástúrge qaıshy «qara jamylý», jas kezinde saqal qoıýdy mindet sanaý, materıaldyq dúnıe bilimin ıgermeý, medısınaǵa qarsy shyǵý syndy óreskel qylyq kórsetýine hanafı mazhabyndaǵy dástúrli dinimiz tıimdi tosqaýyl bolatyny anyq.
Bul másele týrasynda Prezıdent: «Biz Batystyń, ıa bolmasa basqa da kózqaras ıeleriniń yqpalymen tól mádenıetimizge jat ári álemniń dýalıstik negizine kereǵar qundylyqtardy nasıhattaýshylardyń jetegine erip kete almaımyz, ketpeımiz de!», dep kesip aıtty. Osy oraıda Memleket basshysy aıryqsha atap ótkendeı, Iаsaýı ilimi – deshti-qypshaq jeriniń mádenı kodtaryn, geografııasy men rýhanı ómirin basa nazarǵa ala otyryp, ıslam dininiń sıntezdelgen formatyn usynǵan fenomenaldy zııatkerlik ónim.
Iаsaýı tarıqatynyń ereksheligi dúnıege ortaǵasyrlyq dinı dogmamen emes, aqyl-parasatpen qaraý jáne erkin oılaý qaǵıdattaryn negizgi postýlat retinde qoldanýynda jatyr. Oǵan sáıkes, dinniń syrtqy formasy emes, rýhanı kemeldený jáne qoǵamnyń damýy syndy progressıvti qundylyqtary asa mańyzdy.
Zııatkerlik kózqarastar júıesinde kez kelgen qoǵamnyń mádenı-rýhanı kemeldenýi tehnologııalyq progreske bastaıtyny týraly paıym bar. Onyń jarqyn mysaly – Eýropadaǵy qaıta órleý dáýiri. Sol sııaqty Qazaqstannyń jańasha damýy elimizdegi dinı-rýhanı faktorǵa da baılanysty. О́rkenıet kóshinde tozǵan el emes, ozǵan el bolý úshin mádenı-tarıhı negizi bar, Qazaq dalasynda ǵana emes, túgel Ortalyq Azııanyń damýyna yqpal etken Iаsaýı jolyn tereń zerttep, sopylyq ilimniń zamanaýı ómirge ıkemdiligin saraptap, arnaıy jobalar ázirleý el damýynyń kepili bolmaq. Alaıda bul Qazaqstannyń zaıyrly memleket qaǵıdatyna qaıshy kelmeýi kerek. Elimizdegi dinı toleranttyqty saqtaı otyryp, qoǵamnyń damyǵan, progressıvti jáne pragmatıkalyq turǵydaǵy el bolýyn kúsheıte túsý – memlekettik saıasattyń basym baǵdary.
Ulttyq quryltaıda aıtylǵan qoǵamdyq qundylyqtar, bolashaqtyń bederi, aǵa býynǵa artylǵan jaýapkershilik pen jarqyn jastarǵa degen senim syndy jalpyulttyq damý men memlekettik múddeniń múltiksiz oryndalýy – asa mańyzdy faktorlar. Bul mámileler saıası jáne kózqarastar plıýralızmin saqtaı otyryp, kompromıstik «ortaq» ustanym qalyptastyra alý mádenıetin damyta túsýmen tyǵyz baılanysty.
Yntymaq qaıda bolsa, yrys pen damý sonda. Sondyqtan da, aǵasy men inisi daýlasqan, begi men qarashasy jaýlasqan emes, áni men sáni kelisken beıbit el retinde myǵym bolsaq, túp atamyz Kúltegin ańsaǵan tup-tutas, tehnologııasy damyǵan, kásibi órlegen, jastary talantty, baı-baqýatty álemniń ozyq elderiniń qatarynan kórinerimiz anyq. Jıynda Memleket basshysy da bul sózdi sanamyzda qaıta jańǵyrtyp, birigip Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa shaqyrdy. Qazaqstan eldiktiń temirqazyǵynan aınymaı baıandy da baısaldy memleket retinde damı beredi dep senemiz.
Abzal SAPARBEKULY,
«Otandastar qory» KeAQ prezıdenti