Túrikmenniń áıgili aqyny Kemıneniń: «Maqtymquly aqyndyq aımaqtyń astyǵyn túgel oryp ketti, biz sodan qalǵan birdi-ekili masaqty terýshiler ǵanamyz», degen sózderinen-aq aqynǵa degen súıispenshiligin, onyń talantyna degen erekshe iltıpat – yqylasty aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Maqtymquly 1724 jyly Gerkez aýlynda dúnıege kelgen. Aýyl mektebinde, keıin Hıýadaǵy Sherǵazy medresesinde oqyǵan. Ákesi Dovletmamed Azadı tek qana túrikmen eline emes, búkil Shyǵysqa tanymal aqyn bolǵan. Maqtymquly ákesinen kóp úırenedi, hat tanyp, erte eseıedi. Ol ómirdiń aýyrtpashylyǵyn kóp kóredi. О́leńderiniń biraz qoljazbasyn shapqynshylyq kezinde joǵaltady.
Aqyn ólenderiniń taqyryby ár alýan. Onda batyrlyqty madaqtaǵan jyrlar da, Shyǵys úlgisindegi dıdaktıkalyq saryndar da, eski ańyzdar sıýjetine jazylǵan shyǵarmalar men tabıǵatty, adal mahabbatty ardaqtaıtyn lırıka da mol kezdesedi. Aqyn túrikmen rýlarynyń ózara jaýlasýshylyǵyn aıaýsyz shenep, olardy únemi birlikke shaqyryp otyrǵan. Onyń shyǵarmalarynda eldiń táýelsizdigin saqtaý úshin tek birliktiń jetkiliksizdigi, erlik pen batyrlyq dástúrdi berik saqtaý qajettigi qozǵalady. Osydan baryp onyń shyǵarmalarynyń basty keıipkeri – el úshin eńiregen erdiń jańa obrazymen tolysady.
Aqyn shyǵarmashylyǵy tek taqyryptyq jaǵynan baı bolýymen ǵana erekshelenbeıdi, sonymen qatar kórkemdik tásilderi paıdalana bilýimen, shabyt kelgen kezde árbir sózdiń beınege aınalýymen tańǵaldyrady:
«Kózden aqqan qandy jasqa,
Qaıǵym menen qasiretime
Qara tas ta beı-jaı qarap qala almas!»
Taǵy da:
«Taýlar basyn ıedi tuman kórpe oranyp,
Kótere almaı qursaǵyn jel de aýyrlap, jer syzyp»
dep jyrlaıdy.
Aqynnyń mundaı keremet jyr joldaryn onyń árbir óleńinen kezdestirýge bolady.
Maqtymquly – ózi ómir súrgen dáýiriniń áleýmettik jáne mádenı qasıet-qaǵıdalaryn jyrlarynda dáriptep, ǵasyrdan ǵasyrǵa jetkizgen oıshyl aqyn. Jazýshy Shyńǵys Aıtmatov: «XVIII ǵasyr Maqtymquly óleńderiniń ǵasyry boldy. Onyń ǵasyrdan ǵasyrǵa jetken jyr murasy halyqaralyq óleń áleminde óziniń laıyqty baǵasyn aldy. Ol – júregi sóılegen fılosof bolatyn» degen eken. Bul – aqyn shyǵarmashylyǵyna dál berilgen baǵa.
Maqtymquly shyǵarmalary qazaq tilinde 1947, 1959, 1968 jyldary birneshe dúrkin jaryq kórdi.
Qazaq ǵalymy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baýyrjan Omaruly óziniń «Maqtymquly Pyraǵy» atty kólemdi maqalasynda akademık Rahmanqul Berdibaıǵa silteme jasaı otyryp, túrikmen shaıyrynyń birneshe shyǵarmasy men Abaı óleńiniń ózara uqsastyǵy men oraılastyǵy qaıran qaldyratynyn jazady. Ol bul úndestiktiń sebebin eki aqynnyń tálim alǵan dástúrinen, Shyǵys poezııasynan úırengen úlgisinen, halyq aýyz ádebıetiniń qazynasynan, qazaq pen túrikmenniń kóshpeli turmysynyń birkelkiliginen izdeıdi.
Ǵalym Maqtymquly jyryndaǵy «Ash qarshyǵa, alǵyr lashyn kelgende, Myńy júrsin úıregiń ne, qazyń ne» degen joldar Abaıdyń «Qyran búrkit ne almaıdy salsa baptap» degenin oıǵa oraltatynyn aıtady. Maqtymqulynyń «Qartaıdym qur ómirimdi qarań ǵyp, Dert ulǵaıdy, ish qazandaı qaınaıdy» degen óleń joly Abaıdyń «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy armanymen» úılesetinin mysalǵa keltiredi. Árıne, eki aqynnyń tanymy men túısigi, taldaýy men talǵamy ár basqa. Taǵdyrlary da bir-birine onsha uqsamaıdy. Eldik múdde, ulttyq ustanym turǵysynan úılesim tapqanymen, poetıkalyq qýaty jaǵynan árqaısysynyń ózindik ereksheligi bar.
Abaı – qazaq poezııasyn, Maqtymquly – túrikmen poezııasyn qaıtadan ólshep-pishken teńdessiz aqyndar. Olar ult óleńiniń jańasha ólshem birligin qalyptastyrdy. Kóbine-kóp sonysymen uqsas desek, qatelespegen bolar edik. Solaı desek te, Maqtymqulynyń «Ishim – nala, syrtym – jara, Saý qalǵany qulqyn ǵana» degen baılamy men Abaıdyń «Ishim – ólgen, syrtym – saý» tujyrymy ár aqynnyń óz bıigin tanytady. Jalpy, Maqtymquly men Abaı poezııalarynda birine-biri etene jaqyn saryndar men áýender jıi kózdesip otyrady. Ekeýi de el birligin, adamdar arasyndaǵy tatýlyqty, yntymaqty aıryqsha qasterlegen.
Maqtymqulyda:
«Dos keletin bolsa dostyń qasyna,
Tebirenedi topyraǵy, tasy da.
Jurt jınalyp bir dastarqan basyna,
Baǵy janyp, tasar jurty túrikmenniń», dese,
Abaıda:
«Birińdi, qazaq, biriń dos
Kórmeseń, istiń bári bos.
Malyńdy jaýǵa, basyńdy daýǵa
Qor qylma, qorǵa, tatýlas», – deıdi.
Túrikmen ádebıetiniń sıpatyn ózgertken Maqtymquly poezııasy ádebıetti dáýirletýde baǵdar alatyn naqty ólshemniń biri bolýǵa ábden laıyq. Onyń óleń-jyrlary qalyń qazaqqa Ǵalı Ormanov (Maqtymquly. Tańdaýly óleńder. Almaty: QMBB, 1947), Ǵafý Qaıyrbekov (Maqtymquly. Tańdamaly óleńder, Almaty: QMBB, 1959), Dúısenbek Qanatbaev (Maqtymquly. Tańdamaly, Almaty: Jazýshy, 1983) aýdarmalary arqyly jaqsy tanys. Sonymen qatar uly aqynnyń biraz óleńderi 2009 jyly shyqqan Svetqalı Nurjannyń «Áýlıeler áýezi» atty aýdarma kitabynda, 2012 jyly «Qazaq ensıklopedııasynan» shyqqan «Túrikmen poezııasy» atty jınaqta jarııalandy.
Maqtymqulynyń aqyndyq sheberligin orys ǵalymdary men ádebıetshileri de joǵary baǵalaǵan. Mysaly, belgili shyǵystanýshy ǵalym E.E.Bertels: «Maqtymqulynyń shyǵarmashylyq darynynyń búkil tereńdigin seziný jáne barlyq qyrlaryn ańdaý úshin tanýǵa degen umtylystan jalyqpaý ári onyń árbir shyǵarmasynyń, árbir poetıkalyq jolynyń, árbir sóziniń shynaıy mánin seziný qajet» degen túıin jasaıdy.
Túrikmen ádebıetin zertteýshi Marına Agaevanyń tujyrymyna súıensek, Maqtymqulynyń tamasha poezııasynyń altyn arqaýy túrikmen folklorynda, aqynnyń halyqpen tyǵyz birlikte bolǵandyǵynda, olardyń oı-armany men muń-sherin óziniń fılosofııalyq tolǵamǵa toly aıshyqty óleń-jyrlarynda aıqyn tanyta bilýinde.
Maqtymquly túrikmen poezııasynda alǵash ret qarapaıym adamdardyń bárine túsinikti halyqtyq tilmen jazdy. Túrikmen aqynynyń shyǵarmashylyǵyna qatty qyzyqqan M.E.Saltykov-Shedrın: «Osy bir talant ıesin Shyǵystyń Shılleri der edim. Men ony Aleksandr Sergeevıchpen qatar qoıýdan tartynbaǵan bolar em» dep jazady.
Ahmet Iаsaýı, Fırdoýsı, Iýnýs Emre, Álisher Naýaı sekildi uly aqyndar Maqtymquly shyǵarmashylyǵynyń damýyna jáne aqyndyq tabıǵatynyń qalyptasýyna aıryqsha áser etken. Túrik ádebıetin tizbelik jaǵynan alǵash ret jiktegen ádebıettanýshy ǵalym Mehmet Fýat Kóprúlú Maqtymqulyny Ahmet Iаsaýıdiń izbasary Naqshbandı sheıhynyń dárisin tyńdaǵan degen derek aıtady. Maqtymquly bir óleńinde «Aýa raıymnyń ıesi – Ahmet Iаsaýı» dep jazǵan.
Maqtymquly din taqyrybyndaǵy shyǵarmalarynda Muhammed Paıǵambarymyz, basqa da paıǵambarlar týraly mahabbat pen súıispenshilik, jalpy adamdyq qasıet pen ulttyq qundylyqtar, adamnyń materıaldyq jáne rýhanı ómirin shynaıy jyrlap, aınalasyna ónege-ósıet aıtyp otyrǵan. Jaqsylyq pen jamandyq, erlik pen qorqaýlyq, ashtyq pen toqtyq, sulýlyq pen jaýyzdyq psıhologııalyq paralellızmmen jyrlanady. Oıshyl aqyn óz shyǵarmalarynda durys qulshylyqty, aqıqatty nasıhattaǵan. Alla taǵalaǵa sengen ár quldyń kóńiliniń jáne aqyrette tórt jaǵynyń teń bolýyn jyrlap, halyqtyń júregine izgilik otyn taratqan. Aqyn qasıetti paıǵambarlarymyz Muhammed, Ibrahım, Musa, Dáýit, Isa týraly kóptegen ulaǵatty sóz jazyp, jan derti shıpa izdegen.
Maqtymquly adam ómirinde kezdesetin olqylyqtardy synyp-minep oqý-bilimdi, parasattylyqty óte joǵary baǵalady. Adam balasynyń qaıyrymdy, meıirimdi, ımandy bolýyna erekshe mán berdi. Ata-ana aldynda perzenttik paryzdy oryndaýǵa, ata-baba saltyn jáne túrikmen jeriniń birligin saqtaýǵa úndedi. Azamattar bas quraǵan kezde «Maqtymquly aıtpaǵan sóz bar ma?» dep kóńilderi tolyp otyratyn.
Álemdik deńgeıdegi sóz sheberi bola tura, Maqtymquly – eń aldymen, túrikmen halqynyń ulttyq aqyny. Onyń týǵan halqyna degen súıispenshiligi men jan jylýyna eshnárse teń kelmeıdi. Naq osy Otany men týǵan halqyna degen sheksiz mahabbaty, onyń taǵdyrymen baılanysty tereń oılary Maqtymqulyn ult aqyny aıasynan shyǵaryp, búkil adamzattyń aqyny dárejesine kóterdi. Ǵulama Maqtymquly álemniń ár túkpirine shashyrap ketken, birtutas memleketi joq túrikmenderdi ıgilikke, kelisimge kelýge, ulttyq birigýge shaqyrdy. Maqtymqulynyń ulylyǵy – bytyrańqy ómir súrip jatqan barlyq túrikmendi birtutas ult bolýǵa alǵashqylardyń biri bolyp shaqyrýynda jáne ony nasıhattaýynda.
Maqtymqulynyń tili jeńil jáne túsinikti bolǵandyqtan, onyń jazǵan óleńderi osy kúnge deıin aýyzdan aýyzǵa tarap, el ishinde saqtalyp qalǵan. Shyǵarmalarynda shaǵataı ádebıetiniń áseri bar delinedi. Ol – túrikmen ádebıetiniń ǵana emes, túrikmen halqynyń da danagóı ustazy. Aqyn dástúrli túrikmen ádebıetin damytyp qana qoımaı, sol zamandaǵy túrikmen halqynyń rýhyn jandandyrdy. Fılosof aqyn 150 jyldan keıin bolatyn túrikmen birligin túsinde kóre bilgen delinedi.
Maqtymquly ómir súrgen dáýir tym kúrdeli ári shıeleniske toly boldy. Ol – qatty kúızelister men túrli jaǵdaılardyń ıirimderine túsip qalyptasqan uly tulǵa. Aqynnyń jastyq shaǵy túrikmen-afsharlar, al kórnekti oıshyl aqyn retinde qalyptasqan kezi túrikmen-qadjarlar bılik quryp turǵan kezben tuspa-tus keldi. Árıne, bıleýshi afsharlar da, qadjarlar da túrikmender boldy. Biraq túrikmen halqy da, Maqtymquly da olarǵa rıza bolmady, óıtkeni olar túrikmenderdiń ulttyq múddelerine jetkilikti deńgeıde qamqorlyq kórsetpedi. Sondyqtan bul memleketterdi Maqtymquly men onyń halqy armandaǵan túrikmenderdiń ulttyq memleketi dep ataý qıyn edi. Sondyqtan ol: «Elim men jyldarymnan tartqan azabym kóp meniń» deı otyryp, óziniń dáýirge degen kózqarasyn ashyq bildirgen. Mine, osyndaı qıyn da aýyr kezeńde Maqtymquly halqyn «baqytty ómirge» aparar jol izdep, «máńgi kóktemge qol jetkizýdi» armandady. Tipti ol Buhar men Hıýada, Aýǵanstanda ne Úndistanda, Rýmystanda ne áldebir basqa elde saıahattap júrgen, «bir ólkeden bir ólkeni kezip júrgen» kezde de týǵan halqy men onyń taǵdyryn oılaýmen boldy.
XVIII ǵasyrda Maqtymqulynyń «túrikmen taıpalarynyń basyn biriktirý» jaıyndaǵy negizgi áleýmettik oıyn iske asyrý úshin kedergi men qarama-qaıshylyq kóp boldy. Bul júz jyldyqta árbir túrikmen taıpasy óziniń jolyn óz betinshe jeke-dara izdedi, taıpalar arasyndaǵy alaýyzdyq tym kúshti boldy. Túrikmenniń ulttyq memleketiniń bolmaýy, bul taıpalardyń túrli jerlerden qorǵanysh izdeýi alaýyzdyqty kúsheıtip, olardy bir-birinen odan saıyn jyraqtata tústi. Osy kezde ǵulama oıshyl Maqtymquly halyq úshin eń azýly jaý – bytyrańqylyq ekenin qaıta-qaıta qaıtalaýmen boldy, ózara ortaq túsinistik, barlyq taıpalardyń birigýi, bir maqsatqa jáne biryńǵaı memleketke qyzmet etý qajettigin aıtty. Ol óziniń «tamasha halqynyń» sanasyna birtutas túrikmen ultyn, myqty ári myzǵymas túrikmen memleketin qurý úshin kúresý kerek ekenin, tek sol kezde ǵana «túrikmender úshin baqytty ómir» týyp, halyq pen memleketke eshqandaı zulym kúsh qarsy tura almaıtynyn túsindirýge tyrysty.
«Dos keletin bolsa dostyń qasyna,
Tebirenedi topyraǵy,
Tasy da.
Jurt jınalsa bir dastarqan basyna
Baǵy janyp,
Tasar nury túrikmenniń».
Maqtymqulynyń bul ıdeıasy barshaǵa túsinikti ári jaqyn. XVIII-XIX ǵasyrlarda bul óleń túrikmen halqynyń ulttyq Gımni retinde qyzmet etti. Biraq bytyraǵan halyqtyń basyn bir dastarqannyń basyna qosý úshin kókeıdegi armandy qalaı júzege asyrýǵa bolady? Ol úshin oıshyl aqyn barlyǵy «bir adamnyń aýzyna qarap», bir basshynyń aınalasyna birigý qajet degen ıdeıany usyndy. Aqyn qandaı da bir aýyr jaǵdaıda qalyp, tuıyqqa tirelse de, eshqashan óz halqynyń jarqyn bolashaǵyna degen senimin joǵaltqan joq.
«Bar adamǵa ortaq bolsa dastarqan,
Kóńilder de shyǵar edi bir jerden»
degen Maqtymquly jyry óz zamanynda ańyzǵa aınaldy.
Basynan ótkizgen san qıly zamandarda da túrikmen halqy ádebı-rýhanı qundylyqtaryn qorǵaı bildi. «Kórǵuly», «Shahsenem-Ǵarip», «Láıli-Májnún», «Tahır-Zýhra», «Qorqyt ata» sekildi halyq dastandary tildiń joǵalmaýyna jáne ádebıettiń jalǵasýyna negiz boldy.
Maqtymqulynyń túrikmen halqynyń aldyndaǵy eń úlken eńbegi – olardyń basyn biriktirý úshin júrgizgen kúresi jáne alaýyzdyqty aıyptaýy der edik. Uzaq ýaqyt boıy túrikmen halqynyń kóptegen urpaǵy onyń birlik sabaǵynan tárbıe alyp ta, tárbıelenip te keledi. О́mir myqty memleket qurý týraly armandaǵan Maqtymqulynyń jarqyn ıdeıasynyń ómirsheńdigin dáleldedi.
Maqtymqulynyń el taǵdyry týraly tolǵamdary zorlyq pen zobalańnan ezilip-egilgen jurttyń qaı-qaısysynyń da maqsat-muratymen úndes dástúrli zar zaman saryndarynan alys emestigin baıqaımyz:
«Bilseń bári – nyshanasy qııamet,
Zalym bitken táýbe etýdi tastady.
Jarly at minse, esepteler esekke,
Dáýlettiniń esegi de at bolar.
Aýzym baryp aıttym zaman qaıǵysyn,
Aqyrzaman qalmady ma jaqyndap?
Baıansyz mynaý dúnıe,
Zamanymdy tar qyldy.
Aqyry jetip túbime,
Shattyǵymdy zar qyldy.
Shyryldadym, zarladym.
Zar zamandy qarǵadym».
Iá, qazaq pen túrikmen elderi arasynda ejelden kele jatqan baılanys bar. Bir mysal aıta keteıik. XIX ǵasyrda ataqty kúıshi Dáýletkereı túrikmen eline baryp, jaqsylar men jaısańdarmen júzdesip, pikirlesip biraz ýaqyt bolady. Túrikmen halqynyń qonaqjaılyǵyna razy bolady, qaıda barsa da jaqsy qarsy alyp, keńpeıil, asqan qonaqjaılylyq kórsetedi. Qoshtasar kezde qonaq qabyldaýshy jaǵy syılyq retinde kóp mal beredi, kóp dúnıe beredi. Uly kúıshi: «maldy almadym – óledi ǵoı dep, dúnıeni almadym – tozady ǵoı dep. Elime túrikmen baýyrlardan ólmeıtin, tozbaıtyn bir baılyq ákeldim. Ol – halqymyzben birge jasar asyl mura «Kóroǵly» kúıi» degen eken. Rasynda da sol azbas, tozbas kúı halqymyzdyń rýhanı murasyna qosylǵaly qashan, qansha jyldar ótti.
Osyndaı baılanystar qazirgi kezde Maqtymqulynyń 300 jyldyq mereıtoıy tusynda keńeıe tústi. Astana qalasynda ótken kórme, mereıtoıǵa arnalǵan konferensııa-jıyn, maqalalar, túrikmen elinen kelgen ǵalymdar, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi baýyrlas halyqtar arasyndaǵy baılanysty ósire tústi.
Maqtymquly – túrikmenniń tólqujaty, tildesetin tili, sóıleıtin sózi. Bıylǵy atalyp ótkizilip otyrǵan uly tulǵanyń, túrikmen klassıgi Maqtymqulynyń 300 jyldyǵy halyqaralyq deńgeıde, IýNESKO kóleminde túrikmen halqynyń atyn aspandatyp, bedelin kóterip, halyqaralyq deńgeıde abyroıyn asqaqtatar uly sharýa bolmaq. Túrikmen halqy Maqtymqulynyń atyn shyǵarsa, Maqtymquly túrikmen halqynyń ataǵyn aspandatty. Bul – egiz uǵym. Birinsiz birin kóz aldymyzǵa elestete almaımyz.
Ár ulttyń ózindik bolmysy men óshpes rýhynyń balamasyna aınalǵan birtýar perzentteri bolady. Túrikmen halqy úshin Maqtymquly – sondaı tuǵyrly tulǵa. Ol almaǵaıyp zamannyń úzdiksiz ózgerip, aılardyń almasyp, jyldardyń jalǵasyp jatqanyna qaramastan, óz ultynyń uly ustazy retinde baǵalanyp keledi. Keshe de, búgin de, bolashaqta da solaı. Sebebi eldiń úrdisimen úndes, úlgisimen úıles óleń-jyrlarǵa eshqashan kóleńke túspek emes.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
«Ardagerler uıymy» RQB Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor