Buǵan deıin Ulytaý men túrki áleminiń rýhanı astanasy Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaı bul joly «Han ordaly Saraıshyqtyń» irgesindegi Atyraýda ótti. Prezıdentimiz jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda Ulttyq quryltaıdyń erterek ótetinin eptep ańdatqan edi.
Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysyndaǵy Prezıdent sózin túıindep aıtsaq qalaı sıpattaýǵa bolady? Ulttyń biregeıligi, el-jurttyń toptasýy, jańa qoǵamdyq ádep. Elimizdiń keleshek kelbetin «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat – Ozyq oıly ult» degen úshtaǵan uǵymǵa syıǵyzdy.
Memleket basshysy osy joly qoǵamdyq konsolıdasııa jáne jalpyulttyq qundylyqtardy odan ári damytý jaıyna basymdyq berdi. «Eldigimiz úshin asa mańyzdy másele – halyqtyń bereke-birligin saqtaý. Sebebi yntymaǵy jarasqan ult eshqashan utylmaıdy. Bul iste zııaly qaýym aıryqsha ról atqarady. Ásirese, elge sózi ótetin aǵa býynnyń orny bólek. Olar – qazaqtyń qaımaǵy, ulttyń maqtanyshy. Eldiń tutastyǵy zııaly qaýymnyń birliginen bastalady. Iаǵnı aldymen el aǵalarynyń arasynda aýyzbirshilik bolýy kerek. Olar urpaqqa ónege bolatyn kesek áńgime aıtýy qajet» , dedi Prezıdent.
Demek, qoǵamda «Ataly sózge toqtaý» máselesi ornyǵýǵa tıis. Al bul qazir ońaı emes. Belgili bir mólsherde biz qazaqy uǵymdar men ata-saltynan ajyrap kettik. Bul kúnde qansha bási zor, maǵynasy mol bolsa da bireýdiń sózin ekinshi bireý mise tuta bermeıtin boldy. El arasynda sózi ótimdi abyz aqsaqaldar joq emes. Alaıda olardyń qoǵamdyq mártebesi kóbirek kúmándi oıǵa jeteleıdi. Bálkim, О́zbekstandaǵydaı el arasynda óte syıly, bedeldi, adal azamattardy memleket esebinen Mekkege qajylyqqa aparý, osyndaı basqa da tásilder arqyly aqsaqaldardy qurmetteý úrdisin jedel ornyqtyrý qajet.
Prezıdent memlekettiń ulttyq ıdeologııasyn qalyptastyrý, saıası-áleýmettik salalar aldynda turǵan asa mańyzdy mindetter men maqsattardy aıqyndap berdi. Eldiń ıdeologııasy myqty bolsa, adamdardyń ómir súrý sapasynyń jaqsarýyna sebepshi bolady. Eger olardyń turmys deńgeıi joǵary bolsa, ár azamattyń yntaly túrde jumys istep, el ekonomıkasynyń kóterilýine yqpal etetini anyq.
Qazirgi jedel ózgerip jatqan álemde jańashyldyqqa qumar bolyp, bilimin jetildirýge tyrysýy kerek. Álemdegi IT tehnologııalardy ıgerýge kúsh salý kerek. Zaman aǵymyna ilese almasaq, bizdiń ult básekege qabiletti bola almaıdy. Sondyqtan, erteńgi kúni elimizdi basqaratyn urpaq – jastar úshin jańashyldyq pen jasampazdyq, bastamashylyq eń negizgi sharttardyń biri bolýǵa tıis.
Quryltaı «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» dep ataldy. Al bul úsh taǵan kezdeısoq emes, tabysqa jetýshi eldiń basty krıterııi. Sebebi adam adal bolsa, adal eńbek etse, adal tabys tapsa memleketimiz damyp, elimiz órkendep, álemdegi ozyq elderdiń qataryna qosylatynymyz kámil.
Senattyń Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń depýtattary kreatıvti ındýstrııany damytý jáne jasandy ıntellekt isin júıeleýge qatysty Nazarbaev ýnıversıtetinde, «Til-qazyna» ortalyǵynda, Astana IT ýnıversıtetinde boldy. Jasandy ıntellekt múmkindigin erterek qamdap, memlekettik tilde jumys isteýine basa nazar aýdarý kerek. Osy arqyly eger elimiz sýper-kompıýterge qol jetkizse, Qazaqstan tek ózi úshin emes, sonymen qatar búkil túrkitildes elderge jasandy zerdeniń qýaty men qyzmetin keńinen paıdalanýǵa múmkindik alady.
Osy oraıda Memleket basshysy «Ekonomıkany damytý úshin «Kreatıvti ındýstrııanyń» mán-mańyzy zor ekenin únemi aıtyp júrmin. Bul memlekettik tildiń bolashaǵy úshin de óte mańyzdy. Qazaq tilin damytamyz desek, qazirgi zamanǵy ádis-tásilderdi barynsha tıimdi paıdalanǵan durys. Tek aqparattyq tehnologııanyń paıdaly jaǵyn alyp, zııandy jaǵynan saq bolǵan jón. Ashyǵyn aıtsaq, ınternetti talǵamsyz paıdalaný bala tárbıesine teris yqpal etip jatyr. Bul – ókinishke qaraı, aqıqat. Balalar túgili, ata-analar da áleýmettik jelidegi maǵynasyz kontentke tym áýes», dep atap ótti.
Memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıte túsý máselesine Prezıdent bıyl da toqtaldy. О́ıtkeni bul – memlekettik saıasattyń basty baǵyty. Osynyń nátıjesinde qazir qazaq tili bıznestiń, ǵylym men tehnıkanyń tiline aınala bastady. Bul úrdisti odan ári damytýdyń eń tıimdi ári tóte joly – aǵartýshylyq dedi memleket basshysy. Onyń ishinde kitap basý isi men aýdarma máselesi ózekti.
«Keıingi kezde baspagerlerdiń jańa býyny álemdik bestsellerge aınalǵan shyǵarmalardy aýdaryp júr. Memlekettik saıasattyń máni – osynda. Eshkimdi májbúrlemeı, kúndelikti ómirdegi qajettilikti arttyrý arqyly tilimizdiń tuǵyryn nyǵaıta beremiz», degen Memleket basshysynyń sóz aýanynyń astaryn kókiregi ashyq azamattar tereń uǵynyp otyr.
Prezıdenttiń «Memlekettik tildi eshkimdi májbúrlemeı damytaıyq» degen pikir oryndy aıtylǵan. Tilimiz kúndelikti qajettilikke aınalsa, erteń-aq tuǵyrǵa qonady, qazirgi mektepte bilim alyp jatqan balalar qazaq tilinde erkin sóıleıdi, al olar – eldiń bolashaǵy. Sondyqtan til men kitap bir-birimen tyǵyz baılanysty. Kitap – jan azyǵy, ásirese qazaq tilindegi kitaptardy oqý kerek, bizdiń tilimiz óte baı. Bıyl 1-2 naýryz kúnderi kıeli Túrkistanda «Qazaq tili – ǵylym tili: dástúr jáne ınnovasııa» atty sımpozıýmda tilge baılanysty biraz nárse ortaǵa tastalyp, talqylandy. Tilimiz damysyn desek, jastar qolyndaǵy smartfonyndaǵy aqparattarǵa qaraı bermeı, boıyna kitapqumarlyqty damytý kerek.
Qazirgi zaman – turpaty bólek zaman. Bul – zerdeli zaman. Al zerdeli zamanǵa zerek ult kerek. Bul úshin jastardyń jady myqty, oqyǵandy toqı bilý qasıeti ornyǵýǵa tıis. Jappaı jastardy kitap oqýǵa baýlý qajet. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda elimizdegi mádenıet oshaqtary men kitaphana isi nazardan qaǵys qaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy alasapyran ýaqytta júzdegen kitaphana jabyldy. Talaı kitap qorynan aıyrylyp ta qaldyq.
Kitapqumarlyq – jaqsy qasıet. Mysaly, kóptegen memleket Ulttyq kitap kúnin atap ótedi. Bórihan Nurmuhamedov, Aıdos Sarym, Danııar Áshimbaev bastaǵan Quryltaı músheleri osyndaı bastama kóterdi. Olardyń Ulttyq kitap kúnin belgileý týraly usynysyn qoldaıtynyn aıtqan Prezıdent: «Biraq ony mazmundy etip ótkizý qajet. Mysaly, túrli is-sharalar uıymdastyryp, arnaıy jármeńkeler ótkizý qajet. Shyn máninde, ozyq oıly ult bolýdyń eń tóte joly – kitap oqý. Sondyqtan kitap oqý mádenıetin qoǵamda barynsha ornyqtyrýymyz kerek», dedi.
«О́zderińizge málim, men byltyr Túrkistanda ótken quryltaıda elimizde táýlik boıy jumys isteıtin zamanaýı kitaphana salý týraly aıttym. Ondaı kitaphanalar kóptegen elde bar. Meniń tapsyrmammen Almatyda jáne Astanada kóp uzamaı osyndaı tamasha ǵımarattar boı kótermek. Jalpy, bul salany jetildirý úshin basqa da aýqymdy sharalardy qolǵa alý qajet. Almatyda keıbir kitaphanalar zaman talabyna saı jańǵyrtyldy. Onda jastardyń shyǵarmashylyqpen aınalysyp, bilimin ushtaýyna tolyq múmkindik bar. Oblys ákimderi osy jaqsy tájirıbeni jalǵastyrýy kerek».
«Oıly adamǵa qyzyq kóp bul jalǵanda» dep qaraıtyn bolsaq, jańa HHI ǵasyr qazaqqa qaraılasar ǵasyr bolmaq. Ulttyń ishki qýatyn durys baǵyttaý kerek bolady bizge. Aldaǵy tirliktiń baǵyt-baǵdary ultymyzdy zamana talaptaryna sergek qaraıtyn, básekege qabiletti, asa zerdeli hám irgeli jurt qataryna qosý ǵana bolmaq.
Nurtóre JÚSIP,
Senat depýtaty