Biraz ýaqyt buryn Dinmuhamed Qonaevtyń «Stalınnen Gorbachevke deıin» atty kitabyn oqyp otyryp, myna bir qyzyqty derekke keziktim. Tasqyn sýdy toqtatatyn «qarabýra» ádisi jaıynda jazypty. Kóp adam bile bermeıtin bul ádis shyn máninde nazar aýdararlyq.
Dımash Ahmetuly bylaı jazady: «Biz Ortalyq komıtettiń tapsyrmasymen Qyzylorda oblysyna bardyq. Bóribaı sý arnasynyń bas jaǵynda óte qaterli apat oryn alǵan edi: bógetti buzyp ótken kóktemgi erigen qar sýy Qyzylordany basyp qalý jáne Ortalyq pen Orta Azııa arasyndaǵy temirjol qatynasyn úzý qaýpin týǵyzǵan edi.
Buzylǵan jerdi qalpyna keltirý úshin úlken kúsh jumyldyryldy. Bul jumystar meniń jetekshiligimmen júrgizildi. Tashkent pen Almatydan gıdrotehnıkter jáne áskerı bólinister tartyldy.
Alaıda áskerı qyzmetkerler men temirjolshylar qansha tyryssa da, tasqyn sýdyń buzyp ótken jerin biteı almady. Sodan bir kúni maǵan jasy ulǵaıǵan bir qarııa kelip:
– Tekke áýrelenbeńder! Sýdy bógeý úshin «qarabýra» ádisin qoldaný qajet, – dedi (Kitapta orys tilinde «karabýry» dep jazylǵan – E.Z.)
– «Qarabýra» degen ne? – dep suradym men.
Onyń aıtýynsha, jerge uzyndyǵy 15-20 metr arqandy tartyp, ústine qamys, saban, topyraq tósep, ony tyǵyzdap oraý kerek. Sosyn osy oramdarmen tasqynnyń jolyn bógeý qajet. Bary osy ǵana.
– Baseke, maǵan bes-on sarbaz berińiz, men ózim-aq isteımin, – dedi sóziniń sońynda qarııa.
«Qarabýra» ádisin qoldaný arqasynda sol kúni sý buzyp ótken jer tolyqtaı biteldi. Keıin bilgenimdeı, Ámir Temir zamanynda bul halyqtyq ádis bóget jasaý jáne ózenderdi toqtatý úshin qoldanylypty. Apattyń beti qaıtqan soń, ol týraly Malenkovqa habarlandy.
Sonda maǵan mynadaı oı keldi: biz zamanaýı tehnıkanyń alapat kúshi men ınjenerlik sheshimderge ıek artamyz da, halyq danalyǵy men onyń uly tarıhı tájirıbesine tym nemquraıdy qaraıdy ekenbiz. О́zimiz kórgendeı, qarapaıym ǵana bir qarııa barlyq áskerı batalondar men ondaǵan iri maman jasaı almaǵan isti jalǵyz ózi jaıpap tastady. Kórsetken ǵylymyńyz úshin rahmet, aqsaqal!..»
Taıaý kúnderi elimizdiń ondaǵan óńirinde sý tasqyny bastalǵanda Qonaevtyń kitabynan oqyǵan osy ádis birden esime tústi. Áleýmettik jelige arnaıy post jazyp, surap kórip edim, mundaı ádistiń barynan habardar adam tabyla qoımady. Sodan ınternetti aqtaryp kórdim. Ol jerde de «qarabýra» týraly málimet joqtyń qasy. Degenmen oryssha saıttardan az-maz derekter taptyq.
«Hydrotehnik.com» saıtyndaǵy málimetke kóz júgirtsek, qarabýra – tal men qamystan orap jasalatyn aýyr fashınanyń aıryqsha túri. Negizinen Ortalyq Azııa halyqtary kóp qoldanǵan ádis. Qarabýranyń uzyndyǵy 6-7 metr, dıametri 0,7-1 metr bolady.
Sýretten kórip otyrǵandaı, ony jasaý úshin aldymen tegis jerge ár 0,7 metr saıyn jipterdi nemese arqandardy keredi de, onyń ústine qalyńdyǵyn 20-25 etip shybyqtardy tóseıdi. Sosyn onyń ústine 5-10 sm saban, odan keıin qalyńdyǵy 10-25 sm etip irileý qıyrshyq tastardy tósep shyǵady. Sodan soń ony dóńgelektep orap, jippen tartyp baılaıdy. Mine, qarabýra daıyn. Eger shybyq, saban, qıyrshyq tas bolmasa, olardyń ornyna qamys, shym nemese topyraqty paıdalanýǵa da bolady.
Dinmuhamed Qonaevtyń esteliginen kórgenimizdeı, bul kóne ádis zamanaýı tehnıkanyń kúshi jetpeıtin tasqyndy bógeýge de qaýqarly eken. Endeshe, dál qazirgi ýaqytta nazar aýdararlyq dúnıe. Biraq onyń jasalý jolyn jetkilikti biletin adamdar bar ma? Eger bar bolsa, kóktemgi qarǵyn sýdyń aldyn alyp, betin qaıtarý úshin qoldanýǵa ábden bolar edi. «Jańashyldyq – umytylǵan eski dástúr» degen sóz bar. «Qarabýrany» da zaman yńǵaıyna saı nege jańǵyrtpasqa?
Sýrette: «Qarabýrany» daıyndaý joly:
1 – qada
2 – qıyrshyq tastar
3 – shybyqtar men saban
4 – daıyn qarabýra