О́mir – ózen toqtaýsyz aryndaǵan...

Muhańnyń jan-jary Gúlnar QÝANDYQOVAMEN áńgime Búkil sanaly ǵumyryn elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyna arnap, zor úles qosqan halqymyzdyń ardaqty ulda­rynyń biri, belgili dáriger, ǵalym, qoǵam qaıratkeri, ultjandy azamat Muh­tar Aıtqazınniń ózi joq bolsa da, ká­­sibine adaldyǵy, kisilik kelbeti, rııasyz adamgershiligi, bekzat bolmysy el-jur­tynyń jadynda.  Eńbek jolyn Qazaq temir jolynyń Aıagóz stansasyndaǵy aýrýhanada dáriger-hırýrg bolyp bastaǵan Muhtar Aıtqazyuly birqatar mekemelerdi basqarady. Sonyń ishinde 1976 jyldan Almatydaǵy QazKSR Mınıstrler Keńesi Tórtinshi bas bas­qar­masynyń Ortalyq aýrýhanasy (qazirgi QR Prezıdenti Is basqarmasy janyndaǵy Ortalyq klınıkalyq aýrýhana) bas dárigeriniń orynbasary, 1985 jyldan bas dárigeri bolyp taǵaıyndalyp, osy laýazymdy mekemede tabany kúrekteı 22 jyl basshylyq qyzmet atqarady. 1995 jyly Qazaqstan temir jolynyń Ortalyq aýrýhanasynda bas dáriger, 1998 jyly Almaty oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, 2001 jyldan ómiriniń sońyna deıin M.Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasynda kafedra meńgeredi. Ǵulama Arıstotel: «О́mir súrý – birdeńe satyp alyp, bireýden birdeńe suraý emes, qajet nárseńdi óz qolyńmen jasaý», dep aıtqan eken. Osy qaǵıda Qazaqstan Respýblıkasynyń   eńbek sińirgen dárigeri Muhtar Aıtqazyulyna arnap aı­tylǵandaı, ózin ózi jasaǵan, óziniń isimen, bilimi, biligimen halyqtyń súıiktisine, qurmettisine aınalý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. – Gúlnar apaı, Muhtar aǵa­nyń kelmestiń kemesine minip, baqılyq bolǵanyna da alty jyldyń júzi tolypty. Aıaýly jar, aıtýly azamattan aıyrylý ońaı emes. Degenmen, ýaqyt emshi dep jatady ǵoı... – Joq, men aıtar edim, esh­qashan umytylmaıdy. Qaıta jyl ótken saıyn saǵynyshyń zoraıyp, esińnen bir sát ketpeıdi. Kúnde úıden shyǵarymda sýretiniń aldyna baryp, «Muqtash» dep qaıda baratynymdy aıtyp, ruqsat surap shyǵamyn. Olaı istemesem, qoldaıtyn eshkimim joq, jolym bolmaıtyn sııaqty kórinedi. Mine, alty jyldan beri osy ádetimnen bir jańylǵan emespin. О́ıtkeni, 39 jyl birge turyp, bir qatty sóz estimeppin, áserli shýaǵy mol, sáýleli sátteri kóp keremet ómir súrdik. «Gúlim, Gýlıa», deýshi edi. Balalaryna da óte jaıly, qamqor áke boldy. Balalary úshin de olardyń ákesinen artyq adam joq. Ákeleri aqyldy da, syrbaz da, meıirimdi de. Tek balalary ǵana emes, týǵan-týystary da solaı qaraıtyn. Qaraǵym, adam taǵdyry esh­qandaı ıkemge kónbeıtinine kýá bolyp kelemiz ǵoı. Ol týraly Muhtar: «О́mir – ózen toqtaýsyz aryndaǵan, Synap kór júzip biraz baǵyńdy adam. Pende joq bul fánıge kelgen sátte, Jadyna taǵdyr izi jazylmaǵan», dep aıtyp ketken. О́mirde adam ǵumyrynyń kezeńderi bir ózine tán soqpaqpen ǵana óteri haq. Ras, «Máńgilik dúnıe joq» degen pálsapaǵa súıensek, ýaqyt degen uly kúsh jolyndaǵynyń bárin ózgertip otyrady. Shalqar darııanyń da tartylyp, kebetin kezi bolady. Muhtardyń bul fánı dúnıedegi tar joly taýsylǵanymen, baqı dúnıege taza júregi, adal ojdan-arymen attanǵan azamat. Bireýge aǵa, bireýge ini, bireýge asqar taýdaı áke, ata bolǵan halqymyzdyń mańdaıǵa ustar ulynyń biri Muhtardyń da bul ómirde salyp ketken óz joly, izi bar. Sondyqtan da aramyzda joqtyǵyn ózekti órter saǵynyshpen eske alamyn. – Mundaı keremet azamatpen qalaı tanysyp, kóńil qos­tyńyz? – Muhtardy alǵash kórýim 1965 jyldyń jazy edi. Meni medınstıtýtta 3 kýrstan keıin medbıkelik praktıkadan ótýge Aıagózdegi temir­jol aýrýhanasyna jiberdi. Hırýrgııa bóliminde naýqastyń jarasyn tańyp jatqanymda: «Eger aspapsyz jumys isteseńiz, qolyńyzdan jara ketpeıdi», dep qolymnan bireý pınsetpen uryp qaldy. Árıne, sol kezde maǵan óte dóreki adam bolyp kórindi. Ekinshi kezdesýimiz ınstıtýtty bitirgen jyly. Ol kezde ózderine dáriger tańdaý maqsatymen árbir aýdannan ókilder keletin. Qazaq temir­jolyna maman tańdaýda Muhtarǵa senipti. Al meniń Aıagóz qalasynda nemere apaıym turatyn, jatar oryn, baspana máselesi sheshilgen. Ol kezde Qazaq temirjolynyń aýrýhanalary aldyńǵy qatarda edi, sondyqtan Muhtardyń tobyna men de qosyldym. Tanysa kele, meni dárigerler tizimine qos­paıtynyn aıtty. «Maǵan úılengen maman kerek, jas qyzdar turmysqa shyǵyp ketedi de, dárigersiz qalamyn», dedi. Kelesi kúni maǵan ózi keldi. Sóıtsem, tańdaǵan mamandarynyń deni Abaı aýdanynan eken de, birde-bireýin sol jaqtan kelgen ókil bermeı, dárigersiz qalypty. Bastapqy kezde Muqtash maǵan eresek, menmensigen tákap­par adamdaı kórindi. Keıin jaqy­nyraq bile kele jany tap-taza, eńbekqor, ónerge jany qumar, balajan, óte mádenıetti, tártipti tý etip ustaıtyn jan ekenine kózim jetti. Kóp oılanyp-tolǵanyp, ony da biraz qınap 1970 jyly úılendik. Muhtardyń qolynda 80-nen asqan ákesi bar eken, anasy qaıtys bolypty. Atammen 13 jyl birge turdyq, 97 jasynda dúnıeden ozdy. – Ol kisi qaı jerdiń týmasy edi? Qysqasha ómirdereginen aıta otyrsańyz... – 1940 jyly 10 qańtarda qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy Jarma aýdanynyń Voronsovka aýylynda dúnıege kelgen. Muh­tardyń ne aldynda, ne artynda arqa súıer týysy, qyzmette ósirer qoldaýshysy bolǵan joq. Jetken abyroı-ataǵy, ǵylymdaǵy tabysy óz eńbeginiń, jaratylysynan boıyna bitken qabiletiniń, adam súıgishtiginiń jemisi. 1965 jyly Semeı medınstıtýtyn bitirip, 1988 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Ol kisiniń ǵylymǵa, ádebıetke degen yntasy ınstıtýt qabyrǵasynan bastaý alǵan. 178 ǵylymı eńbe­gi túrli bas­pa betterinde ja­ryq kórse, eki monografııasy kóp­shiliktiń kóńilinen shyqty. 17 rasıonalızatorlyq jáne 4 óner­tapqyshtyq jumystyń ıegeri. Bilikti maman retinde AQSh elshiliginde keńesshi-dáriger qyzmetin de abyroımen atqardy. Elimizdegi qaıta qurý kezeńinde, qıyn ýaqytta Qazaqstan temir­jolynyń ortalyq aýrýhanasyna bas dáriger bolyp kelgen jyldary klınıkalyq jumysqa laporoskopııalyq hırýrgııa, kóz aýrýyn emdeýdegi lazerlik hırýrgııa jáne Izraılden «Týrapı» apparatymen qýyq asty beziniń isigin emdeıtin ádisterin respýblıka kóleminde tuńǵysh engizý jolyna basshylyq etti. Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasynda dáris bere júrip, «О́mir – tirshilik qaýipsizdigi» oqýlyǵyn jazyp, sabaq kestesine engizdi. 2004 jyly akademııanyń ǵylymı keńesiniń sheshimimen oǵan professor ǵylymı ataǵy berildi. Al 2008 jyly Sankt-Peterbýrg halyqaralyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy. 1983 jyldan birneshe halyqaralyq qoǵamdyq uıym, qozǵalystardyń múshesi boldy. AQSh-tyń Ken­týkkı shtatynyń «Qurmetti polkovnıgi» ataǵy tabys etildi. Osy jyldardaǵy qajyrly eńbegi de ataýsyz qalǵan joq. Úkimet nagradalary, KSRO Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, t.b. marapattardy ıelendi. Eń bir basa aıtarym, Muhtar ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap, uzaq jyldar boıy jınaǵan dalanyń dara dilmáriniń biri – babasy Aqtaılaq bıdiń mol murasyn ǵylymı turǵydan zerttep, 1999 jyly M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlese otyryp, «Atasy asyl sózdiń Aqtaılaq bı» atty kólemdi jınaǵyn jaryqqa shyǵardy. Sóıtip, ǵasyr ótse de el aýzynda shashyrap júrgen dana bıdiń asyl murasyn kópshilikke usyndy. 2002 jyly Aqparat mınıstrliginiń tapsyrmasymen «Elorda» baspasynan ekinshi ret jaryq kórdi. Sondaı-aq, halqymyzdyń aıaýly tulǵalary Qý daýysty Quttybaı, Baıǵara, Aqtaılaq bılerdi keleshek urpaqqa amanat retinde jetkizý maqsatynda 1996 jyly «Baıǵara jáne Aqtaılaq bı» qoǵamdyq qoryn quryp, ózi sol qordyń prezıdenti bolyp saılandy. Aıagóz aýdanynyń zııaly azamattarymen aqyldasa oty­ryp, tozyǵy jetken qos bıdiń kesenelerin qaıta qalpyna kel­tirip, 2000 jyly ákeli-balaly qos bıdiń kesenesi boı kóterdi. Aqtaılaq bıdiń shejiresin bas­padan shyǵaryp, respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótkizip, ulan-asyr as berildi. Belgili jazýshy Qabdesh Jumadilovpen folklorlyq ekspedısııa quryp, sol joly dańǵaıyr aqyn Dýlat Babataıulynyń Aqshataý baýyrynda qoıylǵan múrdesin taýyp, úlken tabyspen oraldy. – Erli-zaıyptylardyń bir mamandyq ıesi bolýynyń qandaı jaqsy jaqtaryn aıtar edińiz... – Ekeýmiz de dáriger bolǵan soń, bir-birimizdi óte jaqsy tú­sindik. Eshýaqytta ol kisi maǵan «erte ketesiń, kesh kelesiń, nege túnimen telefonǵa maza joq» dep aıtqan emes. Kerisinshe, túnniń bir ýaǵynda shuǵyl operasııaǵa shaqyrtyp jatsa, menimen birge qosa kıinip shyǵyp, kólikke deıin shyǵaryp salatyn. Al jas­taý kezinde aýrýhanaǵa birge baryp, operasııa bitkenshe dá­rigerler bólmesinde kútip, úı­ge birge qaıtýshy edik. Eger keshigip keletin bolsam, eki balany jetektep, úıdiń buryshynda kútip júretin. «Nege úıge kire bermedińder?» desem, «sensiz ol úıge kirip ne isteımiz?» deýshi edi. Ortalyq aýrýhanada jumys istegenimde de úıden óz jumys ornyna úsh-aq mınýtta jetetin bolsa da menimen birge turyp, birge shaı iship, dalaǵa birge shyǵyp, balam alyp ketkenshe janymda turatyn. Mine, meni osylaı ómir boıy kútip, shyǵaryp salyp, qabaǵyma qaraǵan soń, usaq-túıek áńgimeler este qalmaı, tek osyndaı jaqsylyq qasıetteri áste umytylar emes. Qonaqqa barǵanda da «dastarqannan úlken emespiz, kúttirip qoıýǵa bolmaıdy» dep ýaqytynda shyǵýǵa tyrysatyn. Eń sońǵy qonaqqa baratynymyzda, nege ekenin bilmeımin, ózim asyqtym. Kıinip shyqsam, dálizde meniń syrt kıimimdi aldyna qoıyp, sıpap otyr eken. Al aýrýhanada jatqanynda barǵanymda maǵan bir tesilip qarasyn. «Nege sonsha qaradyń?» desem, esh jaýap qatpady. О́zi ómirden ótken soń kúndeliginen myna bir shýmaq óleńdi oqydym. «Qadala Gúlim saǵan qaraı berdim, Sýyryp janarymdy qara meniń. Qol jetpes alystaǵy armandaı bop, Arqanyń aq maraly qala berdiń...». Bul menimen qoshtasýy ma eken dep oılaımyn. О́mirge ǵashyq adam edi. О́zin ózi kútetin. Araq iship, temeki shekpegen. Otyrǵan jerinde ándetip, óleń oqyp, astar­ly qal­jyńdasyp, ortanyń gúli bolatyn. – Er adamǵa anasynan keıin­gi eń jaqyn adamy – qudaı qosqan qosaǵy ǵoı. Sizdiń aıtýy­ńyzǵa qaraǵanda, minezge baı, aqyly asqan, janashyr, ómi­rińdi senip tapsyratyn arqa súıer Mu­hańdaı azamat ár áıel­diń armany bolsa kerek... Sonymen, áıel­diń baqyty nede dep oılaısyz? – Eń birinshi baqyt – ózi­niń basyńdy syılaıtyn, adam­gershiligi bar jar tańdaý. Rasýl Ǵamzatovtyń: «Áıel bolý aýyrtady janyńdy, Arý bolý synǵa salar aryńdy, Ana bolý syǵyp alar baryńdy. Eń aýyry – osylardy sezinbeý, Bastan keshpeý áıelge tán zaryńdy», degen óleń joldary bar emes pe. Balań bolsa, otbasyńda júgirip júrgen nemereń bolsa, ol – ekinshi baqyt. Muqtash qaıtqannan keıin kóńilim túsip, jylaǵym kelip otyrsa, Mıranyń kishkentaıy Ánel óziniń sózimen, tátti qylyqtarymen jubatyp jiberedi. – Otbasynda ustanatyn negiz­gi qaǵıdańyz qandaı? – Eń birinshi túsinistik, ekinshi jaǵynan keshirimdi bolý. Áıel bolǵannan keıin kóp nárseni keshire bilgen jón. Keıbireýler usaq nárseni órshitip, túımedeıdi túıedeı etip jiberedi. Árıne, otbasy bolǵannan keıin ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy. Sondaı jaǵdaıda ar-namysqa tımeı, ádemi aıtysa bilý kerek. Keıbireýler bolar-bolmas nárseden bastaıdy da, artynsha ótkendi qoparyp, tizip shyǵady. Bále izdemeı, ne týraly sóz boldy, sonymen bitirip, qoıa salǵan abzal. Muqtash óz isimen de, sózimen de meni de tárbıelep otyrdy ǵoı. Ishki mádenıeti óte joǵary edi. Bir ǵana mysal. О́zim temirjol aýrýhanasynda qyryq jyldaı jumys istep, sońǵy on bes jyl bólim meńgerýshisi boldym. Respýblıkalyq aýrýhana bolǵandyqtan, elimizdiń túkpir-túkpirinen aýrýy kúrdeli naýqastar kelip, operasııa jasalady. Biraq bizder eshqandaı konsýltanttar shaqyrmaı, dárigerler kezekshilik kezinde úıge habarlasyp, keńes surap jatady. Birde kezekshi dáriger bolǵan jaǵdaıdy topshylap aıtpaı, alystan oraǵyta bastady. Sonyń ózine 15-20 mınýt ýaqyt ketti. Sosyn shydamaı: «Qysqasy, sizge menen ne kerek?» dedim. Keńes berip, telefondy qoıdym. Muqtash ashýlanǵanda orysshaǵa aýysyp ketetin, maǵan: «Adamnyń sózin bóletin kim ediń? Saǵan ondaı quqyqty kim berdi? Ol adam bar oıyn tolyq aıtyp bitirýi kerek edi», desin. «Oý, Muqtash ol áńgimesin bitirý úshin áli bir saǵat kerek. Sonyń bárin tyńdap otyrsam, ana jaqta naýqas tosyp qalady ǵoı», deımin. Onysy, ózi qashanda adamnyń sózin aıaǵyna deıin tyńdaıtyn. Al Muqtash úshin sóılep otyrǵan adamdy orta joldan bólip tastaý óreskel jaıt. Mine, kórdińiz be, ol adamı bıiktigin óziniń otbasyna da parasatty jetkize bilgen adam. – Gúlnar apaı, sizderdiń jol­daryńyzdy qýǵan urpaq bar ma? – Ulymyz Beıbit jolymyzdy qýyp, dáriger boldy. Medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazir Jarbosynov atyndaǵy Ýrologııa ǵylymı ortalyǵynda jumys isteıdi. Nemeremiz Ásel de bolashaq dáriger. Tuńǵyshymyz Mıra Tynyshbaev atyndaǵy kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasynyń dosenti, qazaq qyzdarynan áskerı taqyrypta ǵylymı dıssertasııa qorǵaǵan tuńǵysh ǵalym. Muqtashty osynshama tez ketedi dep ózi de, biz de oılaǵan joqpyz. Qaıtys bolarynyń aldynda balasy Beıbitke: «Meni ata-babamyzdyń janyna aparyp jerleńder, saǵan amanat» dep tapsyrypty. 28 jeltoqsanda Muqtashtyń júregi soǵýyn toqtatty. 30-y kúni jolǵa shyǵyp, Temirjoldyń basshylary óziniń denesine bir, baratyn kisilerge bir vagondy poıyzǵa tirkep berdi. Sóıtip, qystyń qatty aıazynda, borandy kúni Aıagózge jol tarttyq. Kúndelik dápterinde qaı jerge qoıýyna deıin kórsetken eken, óziniń tilegi boıynsha sol jerge arýlap, jerledik. О́zi salǵan sýreti boıynsha kúmbezin turǵyzdyq. Jylyna bir ret baryp, eskertkishin bir sıpap, quran oqytyp qaıtamyz. Muqtashtyń 75 jyldyǵyna arnap «Abzal jan» degen estelik kitap shyǵardyq. Onda ómirbaıandyq derekteri, óziniń júreginen shyqqan óleńderi, tolǵanystary jáne ol kisini ardaq tutqan inileri men qurmet tutqan aǵalary, qımas dostary men joldastary, qyzmettes bolyp ónegesin, taǵylymyn alǵan azamattar men týystarynyń estelikteri toptastyryldy. – Gúlnar apaı, áńgi­meńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.