Integrasııa – Qazaqstan ındýstrııasyn damytý múmkindigi

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq óz qyzmetine kiristi Bul – búgingi kún men bolashaqtyń kúrdeli synaqtarymen ólshenetin megajoba. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń akademııalyq aýdıtorııasynda oqyǵan dárisinde TMD keńistigi boıynsha sapalyq jańa ıntegrasııalyq birlestik – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdy tuńǵysh ret usynǵan bolatyn. Al endi osy jerde birden naqtylaı ketetin bir másele – EAEO saıa­sı uıym emes. Munda tek ekonomıkalyq áriptestik jasaý kózdelgen. О́ıtkeni, Elbasynyń «Qazaqstannyń táýelsizdigine nuqsan keltiretin kez kelgen odaqtan bas tartamyz», degeni barshamyzǵa málim. Sondyqtan da, keıbir otandastarymyzdyń alańdaýyna eshqandaı da negiz joq. Demek, EAEO Qazaqstan táýelsizdigine nuqsan keltirmeıdi, kerisinshe, elimizdiń ekonomıkasyna úlken múmkindikter týǵyzady. Al endi osy EAEO-nyń qyr-syryna keńirek toqtalyp, tereńirek baıandap kórelik. Odaq tórt qaǵıdatqa negizdeledi Birinshiden, ıntegrasııany ekono­mı­kalyq pragmatızm negizinde qurý usynyldy. Ekinshiden, árbir memleket óz shekaralarynda tuıyqtalyp qalýdyń maǵynasy joq ekendigin túsinýge derbes kelýi tıis. Halyq pen eldiń múddelerin basshylyqqa alǵan erikti ıntegrasııa – órkendeýdiń eń qysqa joly. Úshinshiden, Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaq – memleketterdiń teńdik, bir-biriniń ishki isine aralaspaý, egemendik pen memlekettik shekaralarǵa qol suǵyl­maýyn qurmetteý qaǵıdattary negizindegi birlestik retinde kórinis beredi. Tórtinshiden, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq árbir múshe eldiń múd­de­lerin eskeretin, naqty da shynaıy ókilettikterge ıe, konsensýs negizinde is-qımyldar jasaıtyn ultústilik organ quryp otyr. Búgingi tańda úsh memlekettiń (Arme­nııany qospaǵanda) jıyntyq ishki jalpy ónimi shamamen 2 trln. dollardy qurasa, óndiristik áleýeti 600 mlrd. dollarǵa, aýylsharýashylyq ónimderin óndirý kólemi shamamen 112 mlrd. dollarǵa, al jalpy tutyný naryǵy 165 mln. adamǵa baǵalanady.   Halyqaralyq tájirıbege súıensek... Eger biz quryp otyrǵan EAEO máse­lesine álemdik deńgeıdegi kózqaraspen qarasaq, bizdiń jańalyq ashyp jatqan túgimiz joq. О́ıtkeni, álemdik naryqtaǵy mundaı ekonomıkalyq odaqtasýlar osy kezge deıin de qurylǵan. Qazir de qalyp­ty jumys istep keledi. Osyǵan qatysty birneshe naqty mysaldar keltireıik. Eýropalyq odaq (EO) – 1951-1957 jyldary kómir jáne bolat óndirisiniń Eýropa qaýymdastyǵy; – 1957-1967 jyldar aralyǵynda Eýropa ekonomıkalyq qaýymdastyǵy; – 1967-1992 jyldarda Eýropa qaýymdastyǵy bolyp, tek, 1993 jyldyń qarasha aıynan beri qaraı Eýroodaq retinde óz qyzmetin jalǵastyryp keledi. 27 memlekettiń basyn biriktiretin atalmysh odaqtyń aýmaǵy 4,3 mln. sharshy shaqyrym, al tutynýshy halqynyń sany 506,8 mln. adamdy quraıdy. Eýroodaq munshama memlekettiń osynshama halqyna ne berdi? Jalpyǵa ortaq naryq quryldy, biryńǵaı eýropalyq ortaq valıýta engizildi, ekonomıkalyq ortaq saıasat pen syrtqy jalpy saıasat jáne bir-biriniń qaýipsizdigine qatysty ortaq saıa­sı ustanym qalyptastyrdy. Sonymen qatar, EO elderiniń ortaq bıýdjeti jáne eń mańyzdysy, azamattardyń teń quqyly bolýy. Soltústikamerıkalyq erkin saýda qaýymdastyǵy (NAFTA) AQSh pen Kanada jáne Meksıka memleketteriniń ózara kelisimderiniń nátıjesinde 1994 jyldan beri qyzmet etýde. 21,8 mln. sharshy shaqyrym aýmaqta ornalasqan 463,1 mln. adam sanyn quraıtyn alyp naryqtyń jalpy saýda aınalymy 1993 jyly 289 mlrd. dollardy qurasa, 2008 jyly 946 mlrd. dollar, al 2012 jyly 1,1 trln. dollardan asyp tústi. Memleketterdiń ishki jalpy ónimi 1993 jylda 7,6 trln. dollar, 2008 jyly 17 trln. dollar, al 2012 jylda 18,6 trln. dollardy quraǵan. Bul álemdegi eń úlken ári erkin saýda men qarjy aınalymdary orasan zor alpaýyt naryqtyq alań bolyp tabylady. Munda da sol Eýroodaqtaǵy sekildi adam quqyqtarynyń teń saqtalýymen qatar, ekonomıkalyq ósý, halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń joǵarylaýy aıqyn kórinis beredi. Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy aımaǵy (APEC) 1989 jyly qurylǵan bul uıymǵa Avstralııa, Malaızııa, AQSh, Brýneı, Taıland, Chılı, Ońtústik Koreıa, Perý, Sıngapýr sekildi 21 memleket múshelik etedi. Al naryqtaǵy tutynýshy halqynyń sany – 3 mlrd. adam. Bul álem halqynyń 40 paıyzyn quraıdy. Atalǵan uıym álemdik saýda aınalymynyń 44 paıyzyna, dúnıejúzilik IJО́-niń 55 paıyzyna ıelik etedi. Shyǵys Afrıka qaýymdastyǵy (EAC) 1967 jyly qurylyp, on jyldaı ýaqyt jumys istegenimen, 1977 jyldan 2000 jyldarǵa deıin óz qyzmetinde úzilis bolǵan. Ǵasyr aýysqan kezeńnen bastap Býrýndı, Kenııa, Rýanda, Tanzanııa jáne Ýganda sekildi memleketterdi quramyna alyp, belsendi áreket ete bas­tady. Al 2008 jyldan beri qaraı ShAQ (EAS) Shyǵys jáne Ońtústik Afrıka ekonomıkalyq qaýymdastyqtary (COMESA) óz aralarynda erkin saýda jasaý týraly mámile jasap, aýmaǵyn keńeıtti. Atalǵan aımaqtar arasyndaǵy ishki saýda kólemi 1980-jyldary 337 mln. dollardy qurasa, 2000-jyldary 689 mln., al 2010-jyldary 1997 mln. AQSh dollaryn quraǵan. Keden odaǵy men erkin saýda aımaǵy arqyly ekonomıkalyq áleýetin kótere bastaǵan elder arasynda búginde biryńǵaı shekaralyq tólem júıesi engizilgen. Sondaı-aq, aımaq aıasyndaǵy el azamattary óz aralarynda biryńǵaı vızamen júrip-turý múmkindigine de ıe. Odaq aıasyndaǵy saýda aınalymy Mine, bular – jer-jahandaǵy ózara yntymaq ornatqan, seriktestigin senimge jalǵaǵan memleketterdiń odaqtasýynyń bir parasy. Al endi geografııalyq turǵydan jaqyn ornalasqan Qazaqstan men Reseı jáne Belorýssııanyń ózara odaqtasýynyń negizgi basymdyqtary qaısy bolmaq eken? Soǵan nazar aýdaraıyq: Eń aldymen, ulttyq-memlekettik quqyqtardyń bekı túsýi, jumys kúshi men saýda, kapıtaldyń jáne qyzmetterdiń erkin qozǵalysy, ishki naryqtardyń keńeıýi, saýda aınalymynyń ósýi, jańa tehnologııalar men jabdyqtardyń keń taralýy, ekonomıkalyq aktıv belsendiligi, aımaqtyq qaýipsizdik pen ınvestısııa aǵynynyń artýy sekildi salalyq ilgerileýdiń barlyǵyna da osy EAEO aıasynda jol ashylmaq. Bul sózimizdi sandy dáıektermen naqtylaı túsý úshin 2010 jyly qurylǵan Keden odaǵy men Qazaqstannyń ózara saýda aınalymynyń kórsetkishterine nazar aýdaraıyq. 2010 2011 2012 2013 % mlrd. $ Saýda aınalymy 18,8 23,0 23,9 24,3 29 % 5,5 Eksport 6,1 7,1 6,2 5,9 -3,3 % -0,2 Import 12,8 15,9 17,7 18,4 43,7 % 5,6 Endi elimizden syrtqa eksporttalyp jatqan otandyq taýarlarymyz jaıynda birer sóz. «Hundai» markaly az tonnaly júk kólikteri óndirisi boıynsha 2011 jyly Belarýske – 4, al 2013 jyly 470-ke jýyǵy jetkizilgen. Mundaı kóliktiń Qazaqstan byltyr 510 birligin saýdalaýdy josparlaǵan bolatyn. Sol sekildi, О́skemennen shyǵatyn bekitkish armatýranyń satylýy 1,4 esege (43,1 mln. AQSh dolllary) artqan. Búginde onyń 72 paıyzy Reseıge jóneltilýde. Osy aımaqtaǵy «О́skemen kondensator zaýyty» JShS quny 8,5 mln. dollardy quraıtyn óz taýarlarynyń 73 paıyzyn KO elderine eksporttaǵan. Búginde óz elimizde óndirilgen shólmek tyǵynynyń 60 paıyzyn Kentaý transformator zaýyty 20 mln. dollarǵa, al «Qaınar-ABK» JShS 30 mln. dollarǵa akkýmýlıator batareıalaryn syrtqy naryqqa shyǵarǵan. Integrasııanyń ınvestısııalyq áleýeti EAEO-ǵa múshe memlekettermen ózara ekonomıkalyq odaqtasý arqyly Qazaqstannyń ishki alańynda óndiristik kásiporyndardyń sany artýda. Atap aıtsaq, otandyq «QazAgroQarjy» AQ jáne reseılik «Rostselmash» kompanııa­lary Kókshetaýda «Vektor» kombaın qurastyrý zaýyty» JShS bazasynda «Vector 410 KZ» markaly kombaındar qurastyrýda. Onyń jobalyq qýaty jylyna 300 kombaın qurap shyǵýǵa jetkilikti. Germanııalyq «Fýnke» kompanııasy da jylyna 1 mln. sharshy metr tereze profılderin shyǵaratyn kásiporynǵa 24 mln. eýro ınvestısııa quıdy. «Qazaqstan temir joly» UK» AQ teplovozdar men elektrovozdar qurastyrý óndirisin uıymdastyrý baǵyty boıynsha fransýzdyq «Alstom» jáne reseılik «Transmashholdıng» kompanııalarymen birlesip, quny 50 mln. eýroǵa baǵalanǵan eki seksııaly elektrovozdar shyǵaratyn zaýytty sátti iske qosty. Sonymen qatar, Jambyl oblysynda «Keshendi mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn zaýyt qurylysy jáne fosforly basseın ken oryndaryn ázirleý» birlesken ınvestısııalyq jobasy júzege asyrylýda. Qýaty 1 mln. tonnaǵa jýyq fosforly, azotty jáne keshendi mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn kásiporynǵa 356,5 mlrd. teńge ınvestısııa tartý kózdelgen. Bular elge tikeleı ınvestısııa ákelý arqyly óz kúsh-jigerimizben qolǵa alyp jatqan jobalarymyz. Al endi EAEO aıasyndaǵy eldermen ózara birlese iske asyryp jatqan jarqyn jobalarymyz jaıynda aıtsaq, «KamAZ» markaly avtotehnıka óndirisi (quny 330 mln. teńge), ShQO avtomobılder óndiretin tolyq sıkldi zaýyt qurylysy (jylyna 120 myń avto), Qaraǵandydaǵy farmasevtıkalyq preparattar óndirý jobasy, Qostanaıdaǵy «AgromashHoldıng» pen «Gomselmash» kásiporyndarynyń kombaın shyǵarý kásiporny jáne «QazBelAZ» BK» JShS bazasynda «BelAZ» karerlik jáne shahtalyq tehnıkasyn shyǵarý kásipornynyń ónimderi Odaq aıasyndaǵy elderdiń ortaq ıgiligine aınalmaq. Bular Qazaqstanda shyǵarylyp, ekonomıkalyq qaýymdastyqqa múshe memleketter arasynda qyzmet kórsetetini belgili. Al endi ózgede joq, ózimizde ǵana bar, al álem boıynsha básekelesi sanaýly ǵana biregeı óndiris oshaqtary Qazaqstanda kem emes. Sonyń biri – moıyntirekter men tegershikter, tisti dońǵalaqtar elementterin shyǵaratyn «Stepnogor moıyntirek zaýyty» AQ. Relstik kólikke arnalǵan rolıkti sılındrlik moıyntirekter óndirisimen aınalysatyn bul kásiporyn óniminiń 100 paıyzyn Reseıge jóneltedi. «QazArmaО́nerkásibi» JShS men «О́skemen armatýra zaýyty» AQ shúmekteri men ventılderi, Almaty oblysyndaǵy «Qaınar-AKB» JShS men «Zhersu power» JShS batareıalary men akkýmýlıatorlary otandyq ozyq ónimder sanatynda ǵana emes. Bulardyń ónimderi álemdik naryqta joǵary suranysqa ıe bolyp keledi. Túıin. Sóz basynda aıtyp ótkeni­mizdeı, Elbasymyz osydan 20 jyldan astam ýaqyt burynǵy alǵashqy leksııa­synda Eýrazııalyq odaq qurý ıdeıasy týraly aıtqan bolsa, ótken jyldyń sáýirindegi dárisinde ekonomıkalyq odaqty qurý týraly shartqa qol qoıý men onyń qandaı bolýy tıis ekendigine keńirek toqtaldy. Sonymen qatar, Memleket basshysy álem áli de tolyqtaı aıyǵa qoımaǵan jahandyq qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys pen planetanyń túrli arsenaldarynyń óńirlený úderisin jedeldetkendigin de atap ótti. О́ıtkeni, qazir jalpyǵa ortaq jahandaný jaǵ­daıynda, mundaı odaqtasýlar memle­ket­terdiń ekonomıkalyq jáne órkenıetti damýynda olardyń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrýdaǵy túbegeıli máseleleri bolyp tabylady. Endeshe, XXI ǵasyr óńirlik ıntegrasııa túrli ja­handyq táýekelderge qarsy turýda mańyz­dy kezeń bolatyny belgili. Baqtybaı QASYMBEKOV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.