Qazaqstan tarıhyn nasıhattaýdy maqsat tutqan Qalam dárishanasy jobasynyń aıasynda Shymkentte elimizge belgili tarıhshy, arheolog Emma Ýsmanova «Ámir Temir jáne Altynshoqy tóbesiniń syry» taqyrybynda kópshilikke arnap dáris oqydy.
Onda ǵalym uly qolbasshynyń 1391 jylǵy joryǵynda Altynshoqyda qandaı iz qaldyrǵany týraly, sonymen qatar bul joryq Altyn Ordanyń taǵdyryna qalaı áser etip, Qazaq handyǵynyń qurylýyna negiz qalaǵanyn aıtyp berdi. Qazirgi toponımıkalyq ataýlardyń, qala men eldi meken attarynyń kópshiligi sol ámirshi zamanynan beri kele jatyr. Onyń ishinde Saıram, Túrkistan, Ulytaý bar. Sonymen birge birazymyzǵa tańsyq bolǵan jaıt, 1366 jyly Orys hanǵa qarsy shabýylda joryqty bastaǵan bıleýshiniń júrgen joldarynda búgingi Shymkent qalasy da erekshe atalady.
Ǵalymnyń pikirinshe, Ámir Temir Sırııaǵa, Úndistanǵa joryqtar jasaǵan. Biraq solardyń ishindegi eń irisi – Deshti qypshaq dalasyndaǵy urysy. Altyn Ordamen soǵysta qolbasshy elimizdiń ońtústik aımaǵynan ótip, Ulytaýǵa deıin barǵan. Odan Reseıdiń Samara jerindegi Kýndýrcha ózeniniń jaǵasynda Altyn Orda áskerimen birinshi ret urysqa túsip, ony jeńgen.
Ulytaý – Qazaqstannyń ortalyǵynda ornalasqan alasa taý jotalary. Qarataýmen salystyrǵanda úlken bolmasa da, dalıǵan Saryarqa dalasyndaǵy bul taýdy qazaq halqy erekshe qadir tutyp Uly dep ataǵan. Onyń eki bıik shyńy bar. Aqmeshit pen Edige. Ulytaýdaǵy Altynshoqy da qasıetti mekenge jatady. Qazaqstan jerinde Ámir Temirdi eske túsiretin eki belgi qalǵan. Ol – Ulytaý men Otyrar dalasy. Ulytaýda qolbasshy Altyn Ordaǵa qarsy aıqasyn bastasa, Otyrarda Qytaıǵa bastaǵan joryǵynda dúnıe salǵan. Altynshoqy tarıhyn alǵash zerttegen – qazaqtyń kórnekti ǵalymy Qanysh Sátbaev. Ol jetekshilik etken zertteýshiler Ulytaýdan tabylǵan eskishe jazýy bar taqtatasty birinshi bolyp fotoǵa túsirgen. Keıin Máskeýden ǵalymdar kelip, baǵaly murany Ermıtajǵa alyp ketken. Táýelsizdikten keıin Taıqazan elimizge oralsa, taqtatas Ermıtajdaǵy Tımýrıdter ekspozısııasynda áli kúnge deıin saqtaýly tur. Taqtatastaǵy kóne jazýdyń qupııasyn ashqan keńestik, amerıkalyq ǵalym – Nıkolaı Poppe. Ol shynymen de bul jazýdyń Ámir Temirdiń Altyn Orda joryǵyna qatysy baryn dáleldegen. Keıin bertin kele, qazandyq lıngvıster sońǵy aýdarmasyn jasap, Toqtamystyń Bulǵar hany dep kórsetilgenin aıtqan. Taqtada Erekshe Qamqor Allanyń atymen bastaımyn dep bastalyp, Qudaıdyń esimderi jazylady. Sosyn ýaqyt merzimi kórsetilip, Turan hany Ámir Temirdiń Toqtamysqa qarsy joryqqa attanǵany sýrettelip, Jaratýshydan minájat suraǵany qashalyp jazylǵan. Alǵashqy jazýlar arab tilinde bolsa, keıingi joryq sıpattamalary shaǵataı tilinde bederlengen. Bir qyzyǵy, Altynshoqy ejelden kóne geograftardyń kartasynda tańbalanǵan. Onyń qandaı tarıhı jer ekenin kóbisi bilgen.
Ǵalym dárisinde Ámir Temirdiń jeke tulǵalyq qasıeti jóninde de sóz qozǵady. Tarıhshynyń paıymynsha, uly qolbasshynyń Shyńǵys tuqymynan bolmaǵany janyna qatty batqan. О́ıtkeni Shyńǵys han urpaǵyn erekshe pir tutqan. Úndistanǵa shabýyly kezinde bıleýshi Samarqandqa 6 pil ákelgen. Ǵalym sol janýarlardan qalǵan jurnaqty zerttep kórgisi keledi. Ámir Temirdiń seljuqtar hany Baıazıdpen de soǵysqany tarıhtan belgili. Ankara túbindegi shaıqasta Baıazıd oısyraı jeńilip, Ámir Temirdiń qolyna túskenin jaqsy bilemiz. Sol Baıazıdpen soǵystan keıin eýropalyq monarhtar shyǵys jaýlaýshysy qylyshyn kóterip, jer qaıysqan qolmen bizge keletin boldy dep qatty qoryqqan kórinedi. Tarıhshynyń aıtýynsha, Ámir Temir Shyńǵys han sekildi ımperııa qurmaǵan. Onyń jaýlap alǵan jerleriniń arasynda baılanys nashar bolǵan. Sondyqtan qurǵan patshalyǵy kóp turmady. Kózi ketken soń, artynsha qulaǵan.
Sonymen birge E.Ýsmanova 1941 jyly Ámir Temir qabirin ashqan ekspedısııa jáne onyń aınalasyndaǵy túrli tylsym dúnıe men alypqashpa áńgime jóninde de pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, jurt aıtyp júrgendeı, kim meniń múrdemdi ashsa, úlken soǵystyń betin ashady degen maǵynadaǵy sózder qabirinde jazylmaǵan. 1941 jyly qabiri qazylyp, 1943 jyly qaıta jerlengen. Osy aralyqta ataqty antropolog Gerasımov qańqasyna qarap, onyń túr-sulbasyn jasaıdy. Ámir Temirdiń syrt kelbeti shynymen de mońǵoltektes bolǵan, sonymen birge boıy 170 santımetrge jetip, 72 jasynda dúnıeden ozǵan.
Al qolbasshynyń Altyn Ordaǵa qarsy áıgili joryǵy 1391 jyly bastalady. Toqtamys hanmen kezinde Ámir Temir jaqyn syılas edi. Tipti Altyn Orda bıleýshisi Orys hanmen shaıqasta Toqtamysqa kómek te kórsetken. Aq Orda bıleýshisi bolyp otyrǵan Toqtamys Altyn Orda hany Mamaıdyń álsizdigin paıdalanyp, ony taqtan qulatyp, ózin ámirshi etip jarııalaıdy. Toqtamystyń osy áreketi men Máýerenahr jerine kóz tige bastaǵany Ámir Temirge unamaı qalady. Birneshe eskertýden keıin qulaq aspaǵan soń, bıleýshi Altyn Orda hanyna qarsy joryqqa attanady.
«Ámir Temir Toqtamysqa birneshe ret jerine shabýyldamaýyn ótingen. Biraq maıda-shúıde urystarymen ábden zyǵyrdanyn qaınatqan Toqtamys úlken soǵys tilep alady. Bıleýshi qalaı Toqtamysqa bildirmeı jaqyndaýdy oılastyrady. Onyń ıeligine jetýdiń eń tóte joly – Betpaqdalany kesip ótý. Bul eń qysqa jol bolǵanymen, óte aýyr joryq boldy. Elsiz mı dalany kesip ótý árıne ońaı emes. Ámirshi qalyń qolmen Túrkistan, Saýrannan ótip, Jentti basyp, Sarysý arqyly Ulytaýǵa jetedi. Eki jarym aı aryp-ashyp jol júredi. Sol jerde ár jaýyngerge bir-bir tas ákelýdi buıyryp, tarıhta artynan óshpes iz qaldyrý maqsatynda oba úıdiredi. Ulytaýdy tańdaǵan sebebi, bul jer Altyn Ordanyń shyǵystaǵy shekarasy edi. Eki kúnnen soń Amanqaraıǵa baryp ańshylyq qurady. Sonda sarbazdary ashyqqandaryn basyp, toıa tamaqtanady. Toqtamystyń áskerimen kezdesý úshin Tobyl men Jaıyq ózenderin júzip ótip, Reseıdiń Samara jerine taban tireıdi. Birinshi soǵysta jeńilgen Toqtamys Vılnıýske qashyp ketip, sol jerde ózin ekinshi ret Altyn Orda hany retinde jarııalaıdy. Zertteýshiler Altynshoqyda ottyń kúlderin tapqan. Janǵan taldardyń qaldyǵyn taldaý barysynda onyń ýaqyty shyn máninde 1390 jyldarǵa sáıkes keletini dáleldengen. Biraq Ámir Temir ne úshin Altynshoqyda alaý tutatqan. Ol soǵys tásiliniń bir qupııasy da emes nemese jylyný, tamaq ázirleý maqsatynda da bolmaǵan. Munda bir rýhanı rámiz jatyr. Ol bizdiń túsinigimizshe, ámirshi mońǵoldardyń eski ǵurpy boıynsha taýlardyń pirine qurmet kórsetip, Shyńǵys tuqymyna degen izetin osylaısha bildirgen. Iаǵnı tóbeniń basynda alaý jaǵyp, árýaqtarǵa taǵzym etken», dedi ǵalym.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Deshti qypshaq dalasyndaǵy úlken urys Altyn Ordanyń ydyraýyna, keıin onyń ornyna qazaq handyǵynyń boı kóterýine jol ashty. Shyńǵys han óz zamanynda Qytaıdy jaqsy kórip, soǵan eliktese, Ámir Temir Irandy erekshe qadirlegen. Ony artyna qaldyrǵan sáýlettik eskertkishterdiń stılinen-aq baıqaýǵa bolady. Sonyń biri – Túrkistan jerindegi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi. Ámirshi strategııalyq mańyzy joq birneshe maıda shabýyl bolmasa, úlken joryqtardyń eshqaısysynda da jeńilip kórgen emes. Onyń bulaı bolýyna áskerı taktıkaǵa engizen reformalary da septigin tıgizgen bolsa kerek. Máselen, ol dástúrli áskerge ınjenerlik toptardy, jeńil kavalerııany qosqan. Al basqa tásilderi boıynsha barynsha Shyńǵys hanǵa uqsaǵysy kelgen.
Ǵalym Ámir Temirdiń ishki jan dúnıesi bir-birine qaıshy kelgen óte qupııa adam bolǵanyn aıtady. Ol mıllıondaǵan jannyń qanyn sýdaı aǵyzǵan ári jaýyz, ári sáýlet ónerin erekshe qasterlep, «dala arhıtektory» degen atpen tarıhta esimin qaldyrǵan tulǵa boldy. Tipti onyń jaýyzdyǵy Shyńǵys hannan da asyp túsken. Mońǵol ámirshisi baǵynǵan halyqqa tımegen, qalalardy órtep, turǵyndaryn joımaǵan. Biraq bul qasıet Ámir Temirde joq edi. Ol aldyna tizerlep kelse de, adamdardy aıaýsyz qyrǵan. Sondyqtan da adam qańqasynan qamal turǵyzǵan jantúrshigerlik is-áreketteri osy kúnge deıin tarıhtaǵy aqtańdaq bolyp qaldy.
ShYMKENT