2007 jyldyń kókteminde bolǵan sý tasqynynan Jaıyq ózeni jaǵalaýynyń Oblavka aýyly tusyndaǵy bóligi shaıylyp ketken bolatyn.
Sol joly ózen jaǵasynda ornalasqan turǵyn úıler men respýblıkalyq mańyzy bar Podstepnyı – Elek avtokólik jolyna kádimgideı qaýip tóndi. О́zenniń sol jaǵalaýyna ornalasqan jergilikti zırattardyń úshten biri qulap, sýǵa aǵyp ketti. Al bul jaǵdaı óz kezeginde sý kózin lastap, aýmaqtaǵy ekologııalyq júıeniń buzylýyna soqtyrdy. О́zenniń sol jaq jaǵalaýynyń shaıylýy men opyrylyp qulaýy sol mańdaǵy orman alqabyna da aıta qalarlyqtaı zııanyn tıgizýi múmkin. Osyndaı úlken apattyń aldyn alý maqsatynda «Ýralvodproekt» JShS 2007 jyly Jaıyq ózeniniń Bórli aýdanyna qarasty Oblavka aýyly tusyndaǵy sol jaǵalaýyn bekitý jumysy boıynsha joba jasaqtaǵan bolatyn. Buǵan memlekettik saraptama qorytyndysy negiz boldy.
Jaqynda oblys ákimdiginiń qyzmetkerleri ózen jaǵalaýyn bekitý jumysymen tanystyrý maqsatynda baspasóz týryn uıymdastyryp, jergilikti jýrnalısterdi Oblavka aýylyna arnaıy alyp bardy. Biz barǵanda atalǵan orynda jumys qyzý júrip jatty. Bórli aýdany ákiminiń orynbasary Jańabaı Qanalın de osynda júr eken.
– Oblavka – Býmakól aýyldyq okrýginiń bir bólimshesi. Bul aýylda qazirgi tańda 60 úı, 300-deı adam turady. Bul arada Jaıyq ózeniniń belgili bir bóligi Reseı men Qazaqstannyń shekarasynda tur. О́zenniń bergi beti bizge qarasa, arǵy betinde reseılikter otyr. Biz búginde osy aýyl tusyndaǵy ózenniń sol jaq jaǵalaýyn saqtap qalýǵa bar kúshimizdi salyp jatyrmyz, – deıdi Jańabaı Qanalın bul jumystyń mánisin túsindirip.
– Oblavkadaǵy ózen jaǵalaýyn bekitýdi qolǵa alyp jatqan sebebimiz, birinshiden, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, bul jerdiń shekaralyq mańyzy bar, ony saqtaı almasaq, shekaradan aıyrylamyz, – dedi ol áńgimesin odan ári jalǵastyryp. – Ekinshiden, aýyl turǵyndarynyń ómirine úlken qaýip tónip tur, ózderińiz bilesizder, adam joǵaltýdan ótken ókinishti nárse joq. Úshinshiden, tasqyn sý respýblıkalyq mańyzy bar Podstepnyı – Elek avtokólik joly men ony kesip ótetin sol mańdaǵy orman alqabyn da búldiretin edi. Ony qalpyna keltirý úshin jumsalatyn qarajat kólemi budan áldeqaıda kóp bolar edi. Tórtinshiden, osy jerge jerlengen adamdardyń da tynyshtyǵy buzyldy. Sý tasqyny kezinde jaǵalaý qulaǵanda, birqatar adamnyń súıegi sýǵa aǵyp ketti. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» deıdi ǵoı, buzyla bastaǵan otyzshaqty zırattan adam súıekterin jınap, qaýipsiz jerge qaıta jerledik.
О́zen jaǵasyn bekitý jumysyna «Ýralskvodstroı» AQ 2013 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap kiristi. Atalmysh jumysty júrgizý úshin 30-shaqty tehnıka ákelindi. Osynda 150 adam jumys istep júr. Jaǵalaýdy bekitý jumysyna respýblıkalyq bıýdjetten 1,2 mlrd. teńge bólindi. Atalǵan qarjyǵa ózen jaǵasynyń 1542 m. jeri bekitilýi tıis. Búgingi tańda osy jumysqa bólingen qarjynyń 700 mln. teńgeden astamy ıgerilip, jumystyń 70 paıyzy oryndaldy. Qarjynyń qalǵan 300 mıllıon teńgeden astam bóligi aldaǵy jyly berilmek (baspasóz týry jańa jylǵa deıin uıymdastyrylǵan edi), – degen aýdan ákimi orynbasarynyń sózin osy jumystyń basy-qasynda júrgen «Ýralskvodstroı» AQ I vıse-prezıdenti Tengız Tedeev jalǵastyrdy.
– Jumys, negizinen 18 aıǵa eseptelgen. 2013 jylǵy jeltoqsanda bastadyq, buıyrtsa, bul jumysty 2015 jyldyń qyrkúıeginde aıaqtaıtyn shyǵarmyz. Eger bári oıdaǵydaı bolyp, bul baǵyttaǵy jumys qazirgideı qarqyndy júrse, onda odan da erterek bitirýimiz múmkin, – degen Tengız Vladımırovıch jaǵalaýǵa tóselip jatqan qurylys materıaldarynyń beriktigi jóninde áńgimeledi. Onyń sózinshe, osy jumysqa paıdalanylyp jatqan beton tabaqshalar arnaıy gıdortehnıkaǵa arnalǵan, sýlfatqa tózimdi. Mundaı betondar Tuńǵyshtaǵy ózderiniń óndiristik bazasynda daıyndalady eken. Qazirgi tańda 1,5 km jerge tóseıtin beton tabaqshalary daıyn tur. Onyń sózinshe, jaǵalaýdy bekitý jumysy qys aıynda da toqtamaı júre beredi. Buǵan jumysshylar daıyn, qazirgi ýaqytta olar jumys ornyna jaqyn jerde ornalasqan Oblavkadaǵy bos turǵan úıdi jaldap turyp jatyr. Jumysshylardyń aıtýynsha, jaǵdaılary jaman emes, alańsyz jumys isteýge barlyq múmkindikter jasalǵan.
Tatıana Strýchına, aýyl turǵyny bylaı deıdi:
– 2003 jyldan beri osy aýylda turamyn. 2005 jyly aýylǵa bireýler kelip, ózen jaǵasyn bıiktetemiz dep ózenniń eni men tereńdigin ólshep ketti. Al, 2007 jyly sý tasqyny bolyp, sý úı janyndaǵy jolǵa deıin keldi. Biz ol kúnderi qatty mazasyzdanyp, túnde uıqyny, kúndiz kúlkini umyttyq. Biraq, Qudaı saqtap, úıimiz sýǵa ketken joq, sý jaqyndap baryp, keri ketti. Sodan beri bizdi de, qaladaǵy balalarymyzdy da únemi úreı bılep turatyn boldy. Basqa jaqqa kóship keteıik desek, aýyldy qımaımyz. О́ıtkeni, bul jerde tirshilikke kerek zattyń bári bar. Mal ósirip, baý-baqsha egip te kún kóre berýge bolady. Qansha qaýipti bolǵanymen, baıyrǵy turǵyndar aýyldan sol úshin kóshpeı otyr. Mine, jergilikti bıliktiń usynysymen Úkimet qarjy bólip, ózen jaǵasyn qulamaıtyndaı etip bıiktetip jatyr. Bul sý tasqyny qaýpin azaıtady. Endi myna tabıǵaty tamasha, typ-tynysh jerde ómir boıy qoryqpaı-aq tura berýge bolady. Bizdiń ótinishimizge qulaq asqan bılik ókilderine aýyldastarymnyń atynan rızashylyǵymdy bildirip, alǵysymdy aıtamyn. Endi bizge alańsyz uıyqtap, júrip, turýǵa bolady.
Aısha О́TEBÁLI,
jýrnalıst.
Batys Qazaqstan oblysy.