Ortaq maqsatqa uıysqan ult utylmaıdy

Dál osy saýaldyń jaýaptary keıingi úsh jylda ult uıasy Ulytaýda, kıeli Túrkistanda, ańyz Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda ashyq aıtyla bas­tady. Alǵashqy eki quryltaıda el men jer jaıy, eldiń damýy men keleshegi týraly mańyzdy bastamalar kóterildi. Elimiz egemendigin alǵan jyldary da mundaı máseleler kún tártibinen túsken joq. «Aldymen ekonomıka, odan keıin ıdeologııa» degen ýaqyt ta óte shyqty. Baılyqty qýamyz dep júrgende «ózgelerdi baıytyp», ózimizdiń aramyzǵa baı men kedeı degen jik túsirdik. Muny HH ǵasyrdyń jegi qurtyna aınalǵan jaǵympazdar men jemqorlar sátti paıdalandy.

Keńestik dáýirde esesi ketken halyq óshkenin tiriltip, táýelsizdik úshin kúrestiń tulǵalyq shejiresin jasaı bastaǵan edi. Bári de retimen kele jatqan. Sodan árbir rý batyrlary men bı-sheshen, aqyndaryn shyǵarýdy dástúrge aınaldyrdy. Buryn belgisiz bolyp kelgen batyrlardyń beıitteri kúmbezge aınalyp, ǵajaıyp eskertkishter boı kóterdi. Alashqa aıtýly tulǵalar: Abylaı, Kenesary, Qabanbaı, Bógenbaı, Oljabaı, Batyr Baıan, Shaqshaq Jánibek, t.b. ańyz, abyz azamattar jaıyna qalyp, árbir rý óz kósemderin shyǵarýǵa qyzý kiristi. Tarıhty biletinder tómen qarap, «kóripkel, shalaǵaı shejireshiler» bórkin aspanǵa atty. Jeti atany bilý– ata-babadan qalǵan amanat. Al ony saıasatqa aınaldyrý – úlken qatelik. Rýlardy bolystarǵa bólip, júzge jikteý arqyly bir-birine aıdap salýdyń nasıhaty jeldeı esken jyldar ótken. Keńes dáýiri aldymen alashshyl azamattardy attyryp, baı-kedeıge jikteý arqyly qýǵyn-súrginge ushyratty. Tanymal tulǵalardyń kóbi elden ketip tyndy, qalǵandary jer aýdaryldy. Olardy endi aýyzǵa almaıtyn qylyp alǵannan soń, keńes úkimetin qurýǵa atsalysqandardy «halyq jaýlary» dep aıyptap, atý jazasyna kesip, ıtjekkenge aıdady.

Táýelsiz el atanǵan tusta «alashshyl aıtýly tulǵalar» aqtalǵanda, keńes dáýiriniń soıylyn soqqandar retinde Sáken, Beıimbet, Ilııas, t.b. qara boıaýdyń astynda qaldy. Arasha túskender táýelsizdikti túsinbeıtinder turǵysynan baǵalandy. Bunyń bári eldi biriktirmeı, jik týǵyzýdyń keńesten qalǵan dástúri edi. Basqa halyqtarda jershildik jiktelis bolsa, túrki halyqtarynda ulttyq, rýlyq, júzdik bólinister birlik, yntymaq, táýelsizdik uǵymdaryna iritki salýdyń ádis-tásili edi. О́tken ómirdegi qatelik, kemshilikterdi aıtýdyń qısyny bolady. Ádiletsiz aıtylǵan syn el arasyna jik týǵyzyp, alshaqtata beretini biz ashqan jańalyq emes. Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda: «Yntymaǵy jarasqan, ortaq maqsatqa uıysqan ult eshqashan utylmaıdy, eshteńeden qur qalmaıdy», dep sanaǵa ózgeristiń kerektigin qadap aıtty.

Bul sóz, eń aldymen, zııaly qaýymǵa arnalǵan. Eldiń maqtanyshy, el aǵalary aralarynda bir-birine qurmet, aýyzbirshilik bolmasa, jas býyn kimnen úlgi-ónege almaq. Áıgili Shyńǵys han týraly daý-damaı taǵy da rý máselesine tireldi. Jer ataýy, aýdan, kóshe ataýlaryna babamnyń atyn berińder deıtin ótinishterdiń kóbeıgeni de ras. Kezinde oblystyq onomastıka komıssııasy quramynda bolǵanda oǵan kózim anyq jetken. Kúre joldar men oǵan jaqyn tóbelerdiń bárinde túrli, eńseli eskertkishter turǵany málim. Sheteldikter aıtqandaı, «Eskertkishter eli» ekenimizdi moıyndaıyq. Osyny el táýelsizdigi men Otanǵa degen súıispenshilikpen baılanystyratyndar bar. О́zin ultshyl retinde madaqtaıtyndar da kezdesedi. Al aýdan ortalyqtarynda bolmasa, aýyl, okrýgterden murajaılar tappaısyń. Ataqty adamdar shyqqan aýyldarǵa jas urpaqqa tálim-tárbıe beretin murajaılar, klýbtar bolǵany durys. Osyndaı máseleni aýdan ákimdigine usynys retinde birneshe aıtyp, eshqandaı jaýap almaǵanymyz eske túsedi.

Táýelsizdik, otanshyldyq, ultjandylyq uǵymdary bir-birimen tyǵyz baılanysty. Qazaqta «О́zińdi-óziń syılasań, jat janynan túńiler» degen naqyl bar. О́zińdi taný, otbasyńdy bilý, el men jerińdi qurmetteýden Otanǵa degen súıispenshilikke aparatyn dańǵyl bastalady. Osy qasıetter el taǵdyryna aralasýǵa, táýelsizdigińdi saqtaýǵa jolbasshy bolmaq. Memleket basshysynyń «El múddesin bárinen bıik qoıatyn azamattar urpaqqa úlgi bolýy qajet», dep oǵan dálel retinde qarymdy qalamger, qajyrly memleket qaıratkeri Ábish Kekilbaevty ereksheleı aıtýy oryndy. Dál sondaı taý tulǵalar ómir kóshinen qalyp, keıbireýleri ortamyzda júrgeni belgili. Olardyń aqyl-keńesi, jurtyna aıtar ýájin tyńdaýdyń ádis-tásilderin meńgerý qajet.

2016 jyly Japon eline baryp, ýnıversıtet, kolledj, mektepterinde, kitaphana­laryn­da bolyp, qala mádenıeti­­men tanysqan edik. Bul elde jarysa kóshelerge at berý joq. Temirjol, avtojoldarynda biz­degi jaǵdaılar ushyraspaı­dy. Kitaphanalarynda Qazaqstan jazýshylary, ǵalymdary­nyń eńbekteri de talapqa saı jınaqtalǵan. Tazalyq jaǵynan bul elge jetý qıyn. Shetelge baryp, tájirıbe almasýdan ótetinder kóp. Olardyń kórgeni men bilgenin kim tyńdap jatyr. Ol eldiń zeınetkerlerge, ǵalymdarǵa, óner adamdary jáne t.b. arnalǵan baǵdarlama­lary bar. Biz el bolý jolynda tálim-tárbıe máselesin únemi keńesip, durysy men burysyn saralap otyrý alǵa jyljýdyń kepili ekenin árdaıym este ustaǵanymyz jón.

Memleket basshysy «Ulttyń kelbetin aıqyndaıtyn negiz­gi qundylyqtar» retindegi táýel­sizdik jáne otanshyldyq, bir­lik pen yntymaq, ádildik pen jaýapkershilik, zań men tártip, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik, jasampazdyq jáne jańashyldyq jónindegi túıindi tujyrymdary ulttyq ıdeologııanyń basty qaǵıdalary retinde qabyldanýy kerek. Ony júzege asyrý sanadaǵy ózgeristerge jáne bilim men tárbıege baılanysty. Bilim men tálim-tárbıe otbasynan bastalyp, balabaqsha, mektep, joǵary oqý oryndarynda jalǵasady. Osy salada júrgennen keıin kózben kórip, kóńilge kelgen keleńsiz jaılardy aıtýdy paryzymyz dep bilemiz.

Jap-jas bala bilim alǵan­nyń ornyna onyń basyna dindi tyqpalaý jáne erkelik pen jaman ádetterdi sińirýden aýlaq ustaý – ata-ananyń mindeti. Túnimen kıno kórip, telefondaǵy sumdyqtardy tamashalaıtyn bala qandaı tárbıe almaq? Káme­lettik jasqa tolmaǵan balany din jolyna buryp, ózimen jas­ty balalar arasynda bet-aýzyn búrkep jiberý balanyń namysyn taptaý ekendigi anyq.

Prezıdent Quryltaıdyń úshinshi otyrysynda kitaphana, kitap oqýǵa qatysty birshama máseleni oryndy kóterdi. Búgin bizdiń ulttyń kópshiligi kitap oqymaıdy. О́ıtkeni bizde toı kóp, oı joq. Jyl saıyn elimizdiń ártúrli aımaǵynan talapkerler kelip, joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri atanady. Mektep­tegi baǵdarlama boıynsha ótken klassıkalyq shyǵarmalardy sol stýdentterdiń teń jartysy oqymaı kelgeniniń kýásimiz. Nege ekenin surasań, olar mektepte kóbine Ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndalýmen bolyp, ýaqyttary jetpegendigimen túsindiredi. О́ıtkeni mekteptiń deńgeıi bitirýshilerdiń oqýǵa túsýimen esepteledi. Jattandy oqýdyń jarǵa jyǵatynynyń bir dáleli osy.

Kitap oqymaǵan adamnyń til baılyǵy, oı-órisi, saýaty kem bolady. Qaraǵandy qalasynda mektep bitirip, joǵary oqý orny­nyń stýdenti atanǵan talapker­diń mektep baǵdarlamasyn­daǵy «Qaraǵandy» týraly bir emes, úsh klassıkalyq romandy oqy­maǵanyna qaıran qala­syń. Mundaı olqylyq barlyq aımaq­ta da kezdesedi. Bul jaǵdaıda jas­tarǵa «týǵan jerge týyńdy tik, qorǵaýshysy, qamqorshysy bola ǵoı» deýdiń qısynyn keltirýge qyrýar kúsh kerek.

Jastar óner-bilim, ǵylymǵa umtylady. Bul – qalypty, izgi áreket. El egemendigin alǵannan bastap bir qaýym jastarymyz sheteldiń bilim berýdegi je­tistikteri joǵary ýnı­ver­sıtetterine oqýǵa jibe­rildi. Memleketten qyrýar qarajat bólindi. Solar oqysa elimizdi kóteredi dedik. Bitirip kelgenderdi memlekettik qyzmetke aralastyryp, mınıstrge deıin ósirdi. Olardyń keıbiri az ǵana ýaqyt­ta jemqor, qylmysker bolyp shyǵa keldi. Irikteý durys bolmaǵandyǵy anyqtaldy. Jaq­sy oqyǵandar shetelde qalyp qoı­dy. Onyń sebepteri aıtpaı-aq túsinikti.

Aıtar kem-ketik jetkilikti. Otyz jyldan astam ýaqyttyń shejiresi bizge jetistikten góri kemshilikti kóbeıtkendeı kórinedi. О́mirdiń ótip jatqan sabaqtary men syndarynan qorytyndy jasap, maqsat-murattarymyzdy aqıqatqa aınaldyrar kez keldi.

Ulttyq quryltaı minberi mańyzdy mindetter júkteıdi. Alqaly jıyndaǵy Memleket basshysynyń sózi salmaqty shyqty. Ádilettilik, adaldyq, adamgershilik uǵymdary arqyly eldiń ótkeni men búginin, aldaǵy keleshegin tereń túsindirip, saralap bere aldy. Bilim men ǵylym, mádenıet, zań men tártip, aýyl men qala syndy salalarǵa ja­ýapty adamdar kóterilgen bastamalardy izgi istermen jalǵastyryp, tııanaqtaýy kerek. Memleket basshysynyń maqsat-muraty, tańdaǵan baǵyty adam degen atqa laıyq adal eńbek etip, tolaǵaı tabysymyz shyndyqty shyrqata aıtyp tursa deıtindi dáıekteıdi. Ádiletti Qazaqstannyń aq joly da osy.

Berik RAHYMOV,

E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory