Japon qubylysynyń segiz qaǵıdasy

Jahandyq ınternet je­li­­sindegi ǵylym súz­gi­­­sinen ótken shyna­ıy­ en­sı­­­­klopedııalyq aqparat kóz­de­ri­nen kórip otyrǵanymyzdaı, ekono­mıkalyq áleýetiniń qýattylyǵy men jalpyulttyq ishki óniminiń aýqymdylyǵy jaǵynan búginde kúlli álemniń kóshbasynda AQSh, Qytaı, Germanııa, Japonııa kele jatqany kópke málim. Aýmaǵynyń kólemi jaǵynan álemde 61-orynda turǵan Japonııa syndy memlekettiń AQSh pen Qytaı sekildi alpaýyttarmen básekelesetini kimdi bolsa da tańdandyratyny belgili. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bul memle­kettiń alapat jeńiliske ushyra­ǵanyna qaramastan, tez esin jıyp, ekonomıkasyn qysqa merzim ishinde qaıta qalpyna keltire bildi. Ǵylymı áleýetin de sharyqtata damytyp, zamanaýı tehnologııalardy da tez ıgerip alǵany – eshkimdi beıjaı qaldyrmaıtyn qupııanyń biri.

Atalǵan jetistiginiń arqasynda salyq ataýlyny álemdegi eń tómengi deńgeıge túsirgen Kúnshyǵys eliniń Fransııa, Italııa, Kanada, Uly­brıtanııa, Germanııa sııaqty oza damyǵan qýatty eldermen qatar keńes odaǵy sekildi alyp ımperııany da basyp ozyp, kelesi 40 jyl boıy AQSh-tan keıingi álemniń ekinshi ekonomıkasy atanǵany da tańqalarlyq qubylys.

Alaıda 2010 jyly Qytaıdy alǵa oz­dyryp, úshinshi orynǵa turaq­­ta­ǵanymen, 1955-1973 jyldar ara­lyǵynda ekono­mıkalyq qýatyn ár jyl saıyn 10 paıyzdyq ósimmen eselegen Japonııa kúlli álemdi aýzy­na qaıta qaratyp, «japondyq ekonomıkalyq ǵajaıypqa» aınalyp shyǵa kelgen-di. 70-jyldary bul el óz ekonomıkasynyń kúlli qury­lymyn qaıta reformalaýǵa kirisip, oǵan halyqaralyq sıpat berýge kúsh sal­ǵan edi. Osy saıasatynyń arqasynda Japonııanyń syrtqy saý­da baılanysy kúrt kúsheıip, kapıtal óndirýge, eksport-ımportqa da úlken múmkindigi ashylyp, endigi jerde transulttyq korporasııalary álem ekonomıkalaryna belsene ene bastaǵan-dy. Nátıjesinde, japondyq kásipkerler bıznes oshaqtaryn shetelderge jyljytyp, ondaǵy óndiristik bazalaryn da qosa qalyptastyryp alǵan-dy.

90-jyldarǵa qaraı Japonııa ha­lyq­aralyq naryqta qalyptasqan normalar men qaǵıdalarǵa sáıkes kelmeıtin transshekaralyq saýda, kapıtal qozǵalysy jáne tehnologııalar almasý sekildi salalardaǵy shekteýlerin túgel alyp tastady. Nátıjesinde, korporasııalarynyń óndiris jelileri jahandyq deńgeıge kóterilip, kúlli álemge tanyla bas­tady. Mine, sondyqtan da bolar, Japonııa somdaǵan ekonomıkalyq ǵajaıyptyń syryn uǵýǵa talpynǵan memleketter sany kúrt kóbeıip, bul úrdis, tipti kúni búginge deıin esh tolastaǵan emes.

Japonııa ekonomıkasynyń tartym­dy­lyǵyn burynǵydan beter arttyra túsken tómendegi ınnovasııalyq sıpat­­taryn da atap ketken artyq bol­mas. Olardyń qatarynda mynalar tur:

– El ishindegi taýar óndirýshi kom­pa­nııalardyń, sol sııaqty olardy shıkizat resýrsymen qamtamasyz etýshi qurylymdardyń, sondaı-aq daıyn ónimderdi satýshy kompanııalar men bankterdi bir núktege toǵystyryp, olardy bir-birimen tyǵyz baılanystyratyn keıresý dep atalatyn dáneker birlestikterdiń belsendi qyzmeti;

– Kásipkerler korpýsynyń Úkimet­pen ózara tıimdi qarym-qatynas orna­týǵa baǵyttalǵan uıymshyldyǵy;

– Jumysshylarǵa iri korpora­sııa­larda ómir boıy qyzmet isteý­ge kepildik beretin japondyq mened­jerlik mádenıettiń ústemdigi;

– Jumysshylardyń quqyn qor­ǵaı­tyn kásipodaq uıymdarynyń bıik abyroıy.

Kúnshyǵys eli sonymen qatar álemdik kapıtal naryǵynda da óte mańyzdy rólge ıe. Máselen, 2021 jyly 411 trıllıon ıenge teń taza ınvestısııalyq ustanymy bar álemdegi eń iri nesıe berýshi memleket Japonııa bolǵan eken. Sosyn, bul el asa aýqymdy altyn-valıýta rezervteriniń de ıegeri. Bul turǵydan kelgende, Japonııanyń 2021 jyly álemde Qytaıdan keıingi 2-orynǵa kóterilgeni osynyń naqty dáleli.

Al endi Japonııa somdaǵan joǵarydaǵy ekonomıkalyq ǵaja­ıyptyń tarıhı bastaý kózderi men tamyrlary qaıda jatyr deıtin bolsaq, ony tómendegishe tarqatýǵa bolady:

Birinshiden, japon halqynyń tól tarıhymen bite qaınasqan biregeı mádenıeti men salt-dástúr sabaqtastyǵy;

Ekinshiden, el-jur­tynyń otba­sylyq tálim-tárbıesiniń ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan ónegesi;

Úshinshiden, bilim-ǵylym ordala­rynyń bıik sapasy;

Tórtinshiden, este joq eski zamandardan bastap, kúni búginge deıin úzilissiz jalǵasqan japon eliniń ımperatorlar dınastııasynyń egotızm, nepotızm jáne jemqorlyq sekildi jegi­qurttardan múlde ada ári kirshiksiz tazalyǵy;

Besinshiden, mem­le­kettik qyzmettiń ózge býyn­daryndaǵy kúlli laýazym ıeleriniń merıtokratııalyq usta­nymdarynyń beriktigi jáne tarıhı sabaqtastyǵy;

Altynshydan, memle­kettiń qara qyldy qaq jaratyn quqyq júıe­si men ınklıýzıvti ıns­tı­týttarynyń ádilettiligi men qýattylyǵy;

Jetinshiden, saıası bılik pen halyq­tyń arasyndaǵy se­nimniń selkeý túspes bul­jymastyǵy;

Segizinshiden, memleket bolashaǵy men qaýipsizdigine qater tóndirýi múmkin kez kelgen ashy shyndyq­ty halyqtyń nazarynan qupııa ustaýǵa nemese jasyryp qalýǵa ımperatorlardyń eshqashan jol bermegendigi.

Sosyn, bul asa mańyzdy ári eli­miz­ge de óte taǵylymdy aqparattyń bul­tartpas dálelderi tek jahandyq ámbe­bap ensıklopedııalarda ǵana emes, sonymen qatar Japonııa tarıhy men mádenı qundylyqtaryna tereń boılap, olardy uzaq jyl boıy úzilissiz zerttep-zerdelegen álem ǵalymdarynyń ǵylymı jumystarynda da tunyp tur. Máselen, sondaı ǵylymı týyndylardyń biregeıi – orys tilinde 2010 jyly jaryq kórgen reseılik dıplomat-ǵa­lym Aleksandr Meshe­rıakovtyń «Iаponııa v obıa­tııah­ prostranstva ı vremenı» atty ensıklopedııaǵa bergisiz monografııasy. Aıtsa aıtqandaı-aq, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, ádebıettanýshy, aqyn ári kásibı aýdarmashy Aleksandr Mesherıakov Japonııa týraly tereń ǵylymı zertteýlerine ǵumyrynyń 40 jylyn arnapty. Bul kúnde jasy jetpis úshtegi zerdeli ǵalym Japonııa memleketiniń tarıhy men mádenıetin ǵana emes, Kúnshyǵys eliniń memlekettik qurylymyn da, ishki-syrtqy saıasatyn da, sol sııaqty aınalasyn túgeldeı teńiz qorshaǵan myńdaǵan úlkendi-kishili araldan quralǵan arhıpelagtyń san qıly tabıǵı qubylystarmen tereń úılesim tapqanyn tereńnen qozǵaıdy. Ári uzaqtyǵy 1 280 000 (bir mıllıon eki júz seksen myń) kılometrge jýyq jol salǵan eńbekqor japondyqtardyń biregeı turmys-tirshiligin de, olardyń azyq-túlik pen kúnkóris kózderin de, nanym-senimderin de tilge tıek etedi. Sonymen qatar avtor: «Japonııa ımperatorlarynyń dınastııasy­ nelikten álemdegi eń uzaq dınas­tııa?»; «Japondyqtar neden kóbirek qorqady, jer silkinisinen be, joq álde qurǵaqshylyqtan ba?»; «Olar nege et jemegen?»; «Sakýra nelikten Japonııanyń boıtumary?» sııaqty oqyrmanǵa qyzyq alýan túrli saýalǵa da óte tushymdy jaýap beredi. Sosyn Aleksandr Mesherıakovtyń japon tilinen orys tiline tikeleı ózi aýdarǵan «Baıyrǵy Japonııa: býddızm jáne sıntoızm»; «Baıyrǵy Japonııa: mádenıet jáne mátin»; «Imperator Meıdzı jáne onyń Japonııasy»; «Japonııa ımperatory jáne orys patshasy», t.s.s. jıyrmadan astam irgeli týyndysymen qatar japon órkenıetine qatysty uzyn sany 300-ge tarta saraptamalyq esse men maqala toptamasynyń avtory ekeni de erekshe áser qaldyrady. Sondaı-aq 40 jyl ishinde óz zertteý nysanynyń teńdesi joq bilgirine aınalǵan ǵulama ǵalym «kez kelgen halyqtyń mádenıetinen kúlli mádenıet ataýlyda bolýy múmkin barlyq qundylyqty tabýǵa bolady» degen tereń ǵylymı baılamǵa taban tireıdi. Tájirıbeli avtordyń bul baılamy – eshbir dáleldi kerek etpeıtin aksıoma. О́ıtkeni aıtýly ǵalymnyń tereń bilimi men baı tájirıbesine súıene otyryp, bir sát qana oılansaq, japon halqynyń tarıhı-mádenı qundylyqtary ǵana emes, álemdegi ózge halyqtardyń da, olardyń ishinde, óz halqymyzdyń tól mádenıetiniń ózegine ǵasyrlar boıy órilgen kisilik pen kishilik, ádilet pen shyndyq, meıirim men shapqat, arylý men tazarý, qanaǵat pen ynsap, izet pen ádep, tektilik pen ádeptilik, tazalyq pen páktik, uıat pen ar, qajyr men qaırat, parasat pen paıym, qanaǵat pen qaıyrym, sabyr men tózim, arman men murat, namys pen jiger sekildi qasıetti uǵymdardyń kúlli adamzat órkenıetine tán ekenine de eshbir kúmánsiz kóz jetkize alamyz. Bul birinshiden.

Ekinshiden, taǵy bir sát oı­lansaq, este joq eski zamannan beri qaraı, adamzat órkenıetimen jaǵalasyp, onyń jalyna jarmasyp, aıaǵynan shalyp, quıysqanyna qystyrylyp kele jatqan alaıaqtyq, kózboıaýshylyq, satqyndyq, urlyq-qarlyq, dúnıe­qońyzdyq, jemqorlyq jáne para­qorlyq sekildi jegiqurttarmen kúrestiń únemi jalǵasyp kele jat­qanyna qaramastan, álgi jırenishti qubylystardyń, ásirese aqparat tehnologııa­lary damyǵan búgingi tańda údep bara jatqanynyń da kýási bolyp otyrmyz.

Úshinshiden, taǵy bir sát oılansaq, «handa­ qy­ryq kisiniń aqyly bar, bıde qyryq adamnyń ary men bilimi bar» de­mekshi, ádilet pen adaldyqty, ar men uıatty bárinen bıik qoıyp, bir aýyz ýáli sózimen ǵana qara qyldy qaq jara daý sheshken bılerdiń óz halqymyzdyń ádep qaǵıdalarymen astasyp jatqan sheshendik sózderi men tálim-tárbıeniń máıegine aınalǵan maqal-mátelderimizden jıi kórinis tabatynyn da jas urpaqqa úlgi etýden jalyqpaǵanymyz jón. Máselen, tóbe bı atanǵan Tóle bıdiń:

«Halqyńa ádil bol,

Jaýyńa qatal bol,

Dosyńa adal bol» degen ataly sózderi men qaz daýysty Qazybek bıdiń:

«Altyn uıań – Otan qymbat,

Týyp-ósken eliń qymbat.

Uıat penen ar qymbat»

degen taǵylymdy jyr joldary, sol sııaqty Táýke hannyń tusynda ómir súrip, qazaq jurtynyń irgeli el bolýyna isimen de, sózimen de zor úles qosqan Áıteke bıdiń el múddesin qorǵashtaı otyryp, Ormanbet bıge aıtqan:

«Baı bolsań, halqyńa paıdań tısin,

Batyr bolsań, jaýǵa naızań tısin.

Baı bolyp elge paıdań tımese,

Batyr bolyp jaýǵa naızań tımese,

Elden bóten úıiń kúısin»,

syndy tas jaratyn úndeýi nemese «malym – janymnyń sadaqasy, janym – arymnyń sadaqasy», «ashkózdik eldi azdyrady, toıymsyzdyq tóreni tozdyrady», «týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» sekildi aıtylmasa atasy óletin maqal-mátelderimizdiń jas urpaqtyń tálim-tárbıesine árdaıym baǵdarsham bolary sózsiz. Endeshe, osyndaı qasıetti qundylyqtarymyzdy kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilip, olardy ómir súrý saltymyzǵa aınaldyrýmen qatar jas­tarymyzdyń sanasyna sińire bilsek, elimiz de álemniń oza damyǵan elderi sekildi damýdyń sara jolyna túsip keter edi degen úmit oty laýlaıdy. Ol úshin, eń aldymen, kúlli qoǵamymyzdyń aǵzasyna ásirese keıingi otyz jylda tereń boılap, ýyn shashyp úlgergen jegiqurttardan arylý tek búgingi kúnniń ǵana emes, bolashaqtyń da basty nysanasy bolyp qalary kúmánsiz. Batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shyǵatynyn eskersek, tek jemqorlyq qana emes, egotızm, nepotızm sekildi emi joq obyrlardyń ýly qaldyqtarynan arylý da óte mańyzdy. О́ıtkeni memleket pen halyqtyń baılyǵyn ondaǵan jyl boıy japyra jalmap kelse de jumyryna juq bolmaǵan toıymsyz toptyń áli de saıası bılik tizgininen dámeli ekeni belgili. Olaı bolsa, «jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty» demekshi, jymysqy pıǵyl­dy­larmen ymyrasyz kúrestiń áli de jalǵasatyny kúmán týdyrmaıdy. Sondyqtan da, mundaı qatań shara­lar dál sondaı qatal, biraq el bola­sha­ǵy men memleket qaýipsizdigine kepil bolatyn ulttyq ıdeologııanyń óze­gine órilip, qaraǵa da, hanǵa da bir­deı ádil zańdarmen ádiptelip, kúl­li qoǵamnyń bas qarýyna aınalýy shart. Bul ıdeologııalyq qarýdyń usta­ra­nyń júzindeı ótkir bolýyna tek memlekettik organdar ǵana emes, kúlli qoǵamnyń da belsendi atsalysýǵa tıis.

Dál osy turǵydan kelgende,­ kezinde Izraıl memleketiniń negizin qalaǵan tulǵalardyń biri emes, biregeıi ári sol memlekettiń tórtinshi premer-mınıstri bolǵan Golda Meır ha­nymnyń óz halqyna joldaǵan myna bir ótkir úndeýiniń el-jurtymyz úshin de teńdesi joq úlgi bolaryna senim mol. Sebebi kóregen saıasatkerdiń «Eger siz bolashaq úshin esh qorqynysh sezimi joq el qurǵyńyz kelse, onda tek eki qadam jasańyz: jemqorlyqty Otanǵa jasalǵan satqyndyqqa, al jemqorlardy jetinshi urpaǵyna deıin sol satqyndyqty jasaǵan satqyndarǵa teńestirińiz. Úsh mamandyq ıelerin eń joǵary jalaqy alatyn ári eń qurmetti mamandyq ıeleri etińiz. Olar – áskerıler, muǵalimder jáne dárigerler. Eń bastysy, únemi eńbek etińiz, eńbek etińiz jáne eńbek etińiz. О́ıtkeni ózińizden basqa eshkim de sizdi qorǵamaıdy. Sizdi ózińizden basqa eshkim de asyramaıdy. Sizdiń elińiz tek sizden basqa eshkimge de qajet emes. Sosyn, bul tek qurǵaq sóz nemese uran bolyp qalyp qoımaı, sizdiń ómir saltyńyzǵa aınalsa, onda sizdiń de kózdegen maqsatyńyzǵa jetkenińiz», degen quıqany shymyrlatatyn otty sózderine qulaq túrmeý múmkin emes.

Endeshe, «jut jeti aǵaıyndy demekshi», dál búgingi aýmaly-tókpeli geosaıası kezeńde kúlli álemdi qara bulttaı sharpyǵan antropogendik qaýip-qatermen qatar, buryn-sońdy bolmaǵan ekologııalyq apattardyń sebep-saldarymen tıimdi kúresý úshin de, eń bastysy, el birligin saqtaı otyryp, memlekettik bılik pen halqy­myzdyń arasyndaǵy senimge syzat túsirip almaý úshin de, joǵaryda sóz bolǵan japondyq mádenı, saıası jáne ekonomıkalyq qundylyqtarmen qa­tar sıngapýrlyq abyz Lı Kýan Iý­ men ızraıldik áıgili saıasatker Gol­da Meırdiń ortaǵa tastaǵan zamanaýı qaǵıdalarynan, sol sııaqty, «el bolam deseń, besigińdi túze» demekshi, óz mádenıetimiz ben salt-dástúrlerimizdiń ozyǵyn qasterleı otyryp, jemqorlyq ataýlydan irgesin aýlaq salǵan, sondaı-aq, teńsizdiktiń túptamyryn qıyp, ulttyq qoryn eseleı molaıtyp, qýat­ty ekonomıkasynan túsetin paıdany halqymen teń bólisip kele jatqan Skandınavııa elderinen tarydaı ǵana sabaq ala alsaq, utylmasymyz anyq.

Ádil AHMET,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri