О́tken jyldyń sońynda qazaq teatr óneri men syny orny tolmas úlken qaıǵyǵa dýshar boldy. Adamı turǵydan da, shyǵarmashylyq shyrǵasynda da ábden kemeline kelip, aıdynyna tolǵan shaǵynda teatr ormanynyń daraq báıteregi, osy salada júrgen kóbimizdiń súıikti ustazymyz, qazaqtyń birtýar azamaty, Qazaqstan memlekettik syılyǵy men táýelsiz «Tarlan» platına syılyǵynyń laýreaty, aýdarmashy, pedagog, professor Áshirbek Tórebaıuly Syǵaı kenetten dúnıe saldy. Aıtatyny joq, kútpegen jerden bolǵan sol qazanyń qapasynan áli esimizdi jııa almaı júrmiz.
О́mirden ótken qandaı bir jaqsy adam týraly sóz bola qalǵanda, árkim onyń ózine qanshalyqty qatystylyǵy baryn áńgimege arqaý etip, jyly ráýishte aralasqan jaqtaryn eske alyp jatady ǵoı. Al meniń Áshirbek aǵa jóninde kimde-kim shyrt uıqyda jatqan jerimnen oıatyp alyp surasa da, jańylmaı aıtyp beretin bir ǵana jaýabym bar. Ol men úshin teatr atty ǵajaıyp álemniń esiginen attatyp, tórine ozdyrǵan naǵyz jol kórsetýshi baǵdarshy, ulaǵatty ustaz boldy. Ol meniń ómir jolymdy bir emes, birneshe ret durys baǵytty jolǵa salyp jibergen aıaýly qamqorshym-tyn. Eger sonaý 1990 jyly Almaty memlekettik teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtynda jańadan ashylyp jatqan teatrtaný fakýltetine emtıhan tapsyryp turǵanymda, sol kezde oqý ornynyń rektory Áshirbek aǵaı bir aýyz sózben meni demep jibermegeninde, bul mamandyqtyń jolyna túsip ketýim ekitalaı edi. Budan keıin Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professor-oqytýshy quramyna kelý úshin konkýrsqa túsip jatqanymda, taǵy da oılamaǵan jerden bul kisiniń aldymnan Qydyr ata sekildenip jarq etip shyǵa kelgenin qalaı umytaıyn!
Osylaısha artynda qalǵan áldeneshe ondaǵan shákirtteriniń kókiregin qalyń qapa men óksikti ókinishke toltyryp ketken Áshirbek Syǵaı qazaq teatrtaný júıesindegi eń kórnekti tulǵalardyń biri edi. Jalpy, biz bul salanyń arǵy-bergi tarıhyna toqtalǵanda, erekshe orny bar eki tulǵadan eshqashan attap óte almaımyz. Olardyń biri – budan birshama ýaqyt buryn ómirden ótken Baǵybek Qundaqbaev bolsa, ekinshisi – biz sóz etip otyrǵan Áshirbek Syǵaı. Bulardyń birinshisi qazaq teatrynyń sonaý 20-shy jyldardan 90-shy jyldarǵa deıingi búkil tarıhyn rettep, ekshelep, qaǵazǵa qattap túsirip ketse, ekinshisi bizdiń dáýirimizdegi teatrdyń keskin-kelbeti men onyń barlyq músheleri – rejısserler, akterler, sýretshiler týraly tolyqqandy portrettik ocherkter jazyp, salanyń ózindik ǵalamat epopeıasyn jasap berdi. Dál qazirgi tańda qazaqtyń tar aýqymdaǵy teatr synynda da, keń aýqymdaǵy teatrtaný iliminde de Áshirbek Tórebaıulynyń eshkim aldyna túse almaıdy. Budan qaldy, kúni keshe baqı bolǵanyna deıin shet jurttyń aldynda betke ustap, halyqaralyq óredegi óner saıystaryna usynatyn ustynymyz da osy Áshekeń bolatyn. Bylaısha aıtqanda, osy kezge deıin bizdiń ishki de, syrtqy da dúnıemizdi osy Áshirbek aǵaı túgendep kelip edi. Bizde ázirge onyń dárejesine deıin ósip-jetilgen basqa birde-bir tulǵa joq. Sony bilip, sezingendikten shyǵar, tanymal synshy, belgili teatrtanýshy aǵamyz ómiriniń sońyna deıin qazaq teatrynyń tynys-tirshiligine jıi boılap, onyń uńǵyl-shuńǵylyna jiti de tereń aralasýmen ótti. Sonysyna oraı, qalamy da sýı qoımaǵan teatr qaıratkeri kúni búginge deıin teatr tóńiregine qatysty maqalalar men zertteýlerdi ónimdi de ónikti jazyp turdy. Buqaralyq aqparat quraldary betterinde de teatr men onyń problemalary týraly árkez óz oılaryn jetkizip turǵany taǵy bar. Munyń bári Áshekeńniń búkil ómir boıy belsendi pozısııadan aınymaǵanyn kórsetedi.
Biz biletinde, teatrtaný salasynda júrgen mamannyń belsendi shyǵarmashylyq qyzmetin baıqatatyn úsh túrli belgi bar. Onyń birinshisi árdaıym teatrdyń damýy barysy týrasynda alqaly jıyndarda oı-pikir aıtyp otyrý, teatr baıqaýlary men festıvalderinde qazylyq etip, onyń saıysyna qatysýshylarǵa baǵa berý bolsa, ekinshisi teatrǵa qatysty oqıǵalarǵa, teatr tóńiregindegi qaıratkerler jóninde maqalalar jazyp, ony jaryqqa shyǵaryp turý, olardy kitap etip qurastyrý, al úshinshisi shákirt tárbıelep, olarǵa dáris oqý, sala úshin jańa mamandar daıarlaý bolyp tabylady. Mine, osy úsh belginiń úsheýi de Áshirbek Tórebaıulyna tán qubylys boldy. Muny az deseńiz, bizdiń respýblıkamyzda teatrtaný boıynsha maman daıyndaý isiniń bastaý alar tusynda osy kisi turdy.
Ras, qazaq teatrynyń tarıhynda Áshirbek Syǵaıǵa deıin de teatr synyn jazǵan qalamgerler az bolǵan joq. Al Áshekeńniń solardyń bárinen de asyp túsetin erekshe bir artyqshylyǵy bar. Ol mundaı qurmetke teatrtaný iliminiń sóz qoldanysyn bir júıege túsirý arqyly qol jetkizdi. Ol shyn máninde jańa zamanǵy teatr jýrnalıstıkasyn qalyptastyrdy. Munysyn aǵaı óziniń jazý óneri, jazý máneri arqyly jasady. Ol qazaq teatrtaný salasyn da qatyp qalǵan taptaýryn tirkesterden, qasań qaǵıdalardan aryltyp, ony jandy da jaısań tilge aınaldyrýǵa bolatynyn tolyq dáleldep berdi. Osy ashylǵan jol keıin talaı talapkerdiń baǵyn jandyrdy. Sondyqtan qazirgi tańda teatrtaný salasynda, onyń teatr syny tarmaǵynda júrgen kez kelgen maman Áshekeńniń aldynda qaryzdar dep bilemin.
Únemi izdenis ústinde júretin Áshirbek Tórebeıuly teatrdyń qazirgi zamanǵy tynys-tirshiligi men baǵyt-baǵdaryn kánigi tamylarshyrdaı óte jaqsy bilip, ańǵaryp otyrdy. Ol muny óz áriptesterimen pikir almasý, gazetter jýrnalısterine suhbattar berý barysynda baıqatty. Ol osy zamanǵy teatrtanýshynyń etalony, úlgi-ónegesi edi. Biz sondyqtan da árdaıym Áshekeńmen maqtanyp júrdik, Áshekeńe eliktep júrdik. Osyndaı jan-jaqty bilimdi ǵalym adamnan tálim-tárbıe alǵanymyz úshin, onyń sońynan ergenimiz jáne qyzmettes bolǵanymyz úshin marqaıdyq. Osy jyldarda onyń qalamynan 20 kitap týǵan eken. Mundaı ónimdilikti teatrtaný salasynda júrgenderdiń bári birdeı kórsete alǵan joq. Sonymen birge ol birneshe sheteldik avtorlardyń pesalaryn óte sátti aýdaryp, qazaq sahna óneriniń repertýaryn tolyqtyrýǵa tikeleı atsalysty.
Men ústimizdegi oqý jylynda Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinen Almatydaǵy T.Q.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyna qyzmet babymen aýysyp keldim. Jańa ortaǵa ornyǵa bastaǵan kezdegi qolǵa alǵan kólemdi qoǵamdyq jumystarymnyń biri oqý orny janynan «Dıdarǵaıyp» atty mádenı-tanymdyq pikirtalas klýbyn ashyp, jumysyn júrgizý boldy. Al jańa klýbtyń birinshi qonaǵy kim bolady, degen máselede eshqandaı bógde varıantsyz tańdaý birden Áshirbek Tórabaıulyna jasaldy. Aǵaıdyń da ózi qudaıdan suraǵandaı adam ǵoı, klýbymyzdyń barlyq asaı-múseıin daıyndap, ózinen Almaty jaqqa qashan soǵatynyn suraǵaly júrgenimizde, bir kúni keshke qaraı onyń ózi kafedraǵa jarq etip kirip keldi. «Izdegenge – suraǵan» degendeı, ákemiz tirilip kelgennen beter qýanyp, sol boıda jumysymyzdyń jaı-japsaryn aıta qoıdyq. Aǵaı sózge kelmesten kelisti. Keliskeni bylaı tursyn, shákirtteriniń únemi izdenip, jaqsy isterdiń janynda júrgenine tek qýanýdy ǵana biletin ustazymyz jańa oqý ornynda jańa sharany qolǵa alǵanymyzǵa bek razy ekenin bildirip, keshti aldaǵy eki kúnniń birinde ótkizý kerek ekenin qadap turyp aıtty. Biz de daıyn otyr edik, arada bir kúnnen ótkennen keıin-aq aǵaıymyzdyń bas keıipker bolýymen jańa klýbymyzdyń alǵashqy otyrysyn dúrildetip ótkizip, onyń tusaýkeserin de qıyp jiberdik. Osy kúni Áshekeń barynsha kóńildi otyrdy, barynsha kósilip sóıledi, meılinshe sheshilip syr shertti. Alqaly jıyn bitkennen keıin de birazymyz aǵaıdy qımaı, kafedrada qalyp, birlesip shaı ishken saǵatymyz da jadymyzda erteginiń jelisindeı bolyp, syzattap qalyp qoıdy.
Qazir qarap tursam, bul ustazymyzben sońǵy ret dıdar ǵaıyp bolýymyz eken. Baqsaq, bul aǵamyzdyń boı jazyp júrgendeı shaǵy eken. Osy joly ol oqý ornynyń ǵımaratyn da armansyz aralap edi. Keıin bildik, buryn birazdan beri habarlasa almaı júrgen dos-jarandarymen de sońǵy kúnderi biraz qaýqyldasyp baqqan sııaqty. Sóıtsek, osynyń bári Áshekeńniń ómiriniń sońy bitip kele jatqanyna saıyp tur eken-aý!
Sóz joq, Áshirbek aǵa úshin T.Q.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń orny da, jóni de bólek edi. Sonaý 1969 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııany bitirgennen keıin osynda qyzmette qalǵan ol 1989 jyly osy oqý ornynan Almaty teatr jáne kıno ınstıtýty degen qurylym bólinip shyqqanda, onyń alǵashqy rektorlarynyń biri bolyp, munda teatrtaný fakýltetiniń ashylýyna úles qosyp edi. Keıin atalmysh ınstıtýt aldymen T. Q.Júrgenov atyndaǵy óner ýnıversıteti bolǵan kezinde de, sosyn akademııa bolyp qaıta qurylǵan ýaqyttary boıynda da aǵaı osynda uzaq jyldar boıy ustazdyq etip edi. Osy turǵydan qaraǵanda, ózi qoldan qurysyp, búkil sanaly ǵumyryn ótkizgen bizdiń akademııamyz ol kisi úshin naǵyz tól perzent sııaqty bolyp kórinýshi edi. Aǵaıdyń ómiriniń sońǵy kúnderinde osynda kelip, emen-jarqyn keıipte ony armansyz aralaýy da, qarap tursaq, sezimtal da meıirban júrektiń qasıetti quthanasymen birjola qoshtasqany eken-aý! Al bul oqý ornynda ol kisiniń aldynda taq turmaıtyn, ol kisini paıǵambardaı qurmettep syılamaıtyn birde-bir adam joq edi.
Aınalasyna qashannan meıir-shapaǵyn shashyp júretin, adam balasyna qyldaı qııanaty joq aǵamyzdyń bul ómirge tekke kelmegenin ol kisi kútpegen jerden qapyl ólimge tap kelip, Almaty men Astana qara jamylyp jatqan kúnderde kóz jetkizdik. Aǵamyzdyń búkil halyqqa ortaq tulǵa ekenin ony aqtyq saparǵa shyǵaryp jatqan saǵattarda anyq ańǵardyq. Ulyq ustazymyz óziniń óte joǵary kásibı deńgeıinen bólek, keń aýqymdaǵy adamı tulǵasymen, paıymy bıik parasatymen ultynyń qalyń qaýymyna túgel jaqqan eken. Ol shynynda da atyn tolyq bas áriptermen jazýǵa turatyndaı úlken adamgershilikti qasıetke baı aıtýly azamat edi. Ol qaraqan basy men óziniń az kúndik bıliginiń bekem bolýyn ǵana oılaıtyn tar óristi áldekimder sııaqty janyna kil aıtqandaryn buljytpaı oryndaıtyn qara tobyr men jan-jaǵynan qaýmalap júretin týǵan-týys, ilik-shatystaryn jınaǵan joq, buǵan múldem kerisinshe talaǵynyń bıti bar, qolynan is keletin, jazýǵa ıkemdi talapty jastarǵa qamqor bolyp, solarǵa baǵyt-baǵdar siltep, jol kórsetýmen ótti.
Qazaq teatr synynyń basynda turǵan Áshirbek Syǵaıdyń osy sala úshin beretini áli de kóp edi. Qolynan qalamy túspegen onyń jazary da jetkilikti edi. Bizdiń qatty ókinetinimiz, kókke qaryshtaı samǵaǵan samuryq syndy alyp tulǵamyz osylaı naǵyz kemeline kelgen kezinde qanatynan qaıyryldy. Osydan keıin teatr syny men qazaq sahnasy salasy shyn máninde de jetimsirep qalǵandaı bolyp kórinedi. Muny teatrtanýshylar da, sahna sardarlary da bir aýyzdan moıyndap, aıtyp otyr.
...Al bizge Áshirbek aǵaı kúnderdiń kúninde keń mańdaıy jarqyrap, kózderi nur shashyp shyǵa keletindeı bolady da turady.
Jańagúl SULTANOVA,
T.Q.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner
akademııasynyń aǵa oqytýshysy.