Tarıh taǵylymyn dáripteıtin bul qoıylymnyń Jetisaı drama teatry sahnasynda dúnıege kelýi aıtýly oqıǵa bolyp sanalady
«О́tken tarıhyn bilmegen eldiń bolashaǵy da bulyńǵyr» dep jıi aıtylyp jatady. Menińshe, munda tereń fılosofııalyq oı jatyr. Shynynda da, Táýelsiz elimizdiń ulan-ǵaıyr jerinde bizge deıin ǵumyr keshken ata-babalar tarıhynan beıhabar bolý óser eldiń urpaǵyna tán qasıet emes. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń ózi de «О́tken tarıhynda qazaq úshin uıalatyn eshteńe joq» degen emes pe edi? Rasynda da, qazaqtyń ulys bolyp, jeke ult bolyp qalyptasqan sonaý HIV-HV ǵasyrlardan bastalǵan tarıhyna jiti zer salsańyz ultymyz uıalatyndaı eshteńe joq. Qazaq esh ýaqytta ózgeniń eli men jerine basqynshylyqpen kóz alartqan emes, urys-keristi, tipti jaýgershilik zamandardaǵy soǵysty da birinshi bolyp bastamaǵan. Tek týǵan eli men jerin, urpaǵyn syrtqy jaýlardan qorǵaǵan, uly maqsattar jolynda aıanbaı kúresken, patrıotızmniń, týǵan jerge súıispenshiliktiń jarqyn úlgilerin ǵana shejiresine shegelep otyrǵan. Muny dáleldeıtin mysaldar jetkilikti. Uzaqqa barmaı-aq qoıalyq, mysaly, munan jetpis jyl burynǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Otan úshin ot keshken aǵa-apalarymyzdyń erlikterin alǵa tartsaq ta kóp jaǵdaıǵa kózimiz jete túser edi. Árıne, ol kezdegi eldik múddeden búgingi táýelsiz elimizdiń aldyndaǵy jarqyn ıdeıalardyń jón-josyǵy múlde bólek ekeni taǵy aıan.
«Barlyǵy maıdan úshin, barlyǵy jeńis úshin!» dep bolashaqqa úmitpen kóz tikken tyl eńbekkerleri – qarapaıym qazaq aýyldary úshin de surapyl soǵystyń tıgizgen zardaby az emes edi. Solaı bola turǵanmen olardyń jany jasyp, jigeri qumǵa kómilmedi, júdep-jadaǵan tirshiligine qaramastan óndirgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin, tipti kıimderine deıin maıdanǵa jóneltip jatty. Soǵys jyldaryndaǵy tyl eńbekkerleriniń janqııarlyq eńbegi talaı romandar men poemalardyń, dramalyq shyǵarmalardyń, kórkem fılmderdiń arqaýyna aınalǵany óz aldyna baıandalar tarıhı shejire der edik. Búgingi bizdiń áńgimemiz solardyń biri hám biregeıi – belgili jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekovtiń eki bólimnen turatyn «Tynyshtyq kúzetshisi» psıhologııalyq dramasy týraly bolmaq. Eń aldymen, ón boıy psıhologııalyq tartys pen shıeleniske toly shyǵarmany Myrzashóldiń jeruıyǵy sanalatyn Jetisaıdaǵy Q.Jandarbekov atyndaǵy qazaq drama teatry sátti qoıa bilgenin aıtýǵa tıispiz. Rejısseri de – óńirge belgili óner maıtalmany, kóp jyldar Shanın atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń bas rejısseri bolyp jemisti eńbek etken Ásker Quldanov aǵamyz. Sonymen... Iá, sonymen «Tynyshtyq kúzetshisiniń» premerasyn bir demmen tamashalap shyqtyq. Shymyldyq ashylǵannan-aq sonaý 40-shy jyldardaǵy qazaq aýyldarynyń keskin-kelbeti beınelendi. Jupyny aýyl, judyryqtaı oıyn balalary men janarlary muń-qaıǵyǵa toly kári-qurtań qareketi, bári-bári sol kezeńniń kartınasyn kóz aldyńyzǵa tolyqtaı tosa qoıady. Bir top aýyl balalary top-topqa bólinip oınap júr. Bulardyń qasyna taıaýda ǵana soǵystan aýyr jaralanyp oralǵan Demesin keledi. Oılarynda eshteńe joq balalar:
– Demesin aǵa, kelińiz «soǵys, soǵys» oıynyn oınaıyq, – deıdi.
– Áı balalar, ondaı oıynnyń ne qajeti bar, onan da basqa oıyndy oınaıyq ta, – deıdi qandy soǵystan qabyrǵasy qaıysqan maıdanger alǵashqyda daǵdaryp. Biraq oıyn balalary keýdesindegi jaýǵa degen óshpendiliktiń órtin sózben sóndirý múmkin emes edi. Kóp turmaı Demesin de oıynǵa qosyla jóneledi. Biraq sálden soń jaraly sarbazdyń soǵysta kórgen nebir qaıǵy-qasireti kóz aldynan tizbektelip óte bastaıdy. Eski derti qaıta meńdep, aýrýy ýshyǵady. Onyń kózine aýyl balalarynyń barlyǵy fashıst bolyp kórinedi. «Fashıster, bárińdi atamyn, qyramyn» degen ol tipti birin maıyp etýge shaq qalady. Bul bar-joǵy qyryq tútinnen turatyn shaǵyn aýylǵa lezde-aq taraıdy. Onsyz da buryn ony «jyndy, esi aýysqan» dep záre-quty qalmaı júrgen aýyldastary: «Demesindi aýyldan alastataıyq, jyndyhanaǵa ótkizeıik» dep shýlasady. Bulardy aýyldyq keńestiń tóraıymy Ardaq ta qoldaıdy.
– Rasynda da, osy Demesin barlyǵymyzdyń záre-qutymyzdy qashyryp-aq bitti. Áneýkúni aýyldyń bir kempiri men shalyn esekke baılap qyrǵa aıdap jibergeninen bir kelinniń balasyn tastap qoıǵany anaý, balalardyń júregi shaılyǵyp qorqatyny mynaý. Endeshe, aýdanmen kelisip ony jyndyhanaǵa jibergennen bólek sharamyz joq, – degen Ardaqtyń sózin únsiz tyńdap otyrǵan kolhoz tóraǵasy Ormantaı ǵana bul baılamǵa úzildi-kesildi qarsy shyǵady.
– Ony qımaımyn, – degen Ormantaı onyń ákesiniń kózin kórgenin, Demesindi óleriniń aldynda buǵan amanat etip tapsyrǵanyn da aýyldastaryna aıtyp beredi.
...Aýyldyń turǵyndary túgeldeı kúnimen maqta jınap, keshkisin onyń shıtin tazalaýmen aınalysady. Úsh áıel soǵystaǵy jarlarynan qara qaǵaz kelip syńsyp jylap otyr. Jeltoqsannyń qarly yzǵary basylar emes.
Bir kezde aýdan ortalyǵyna atty arbamen sút tapsyrýǵa ketken Zeınepti ury-qarylardyń tonaǵany týraly sýyq habar jetedi.
Zeıneptiń óli-tirisi áli belgisiz, – degen kolhoz bastyǵy aýyldastaryn sabyrǵa shaqyrady.
Sahnada – taǵy da sol Demesin. Bet-álpeti adam shoshyrlyq, qolynda myltyǵy bar. «Soǵys meni atty, endi men soǵysty atamyn» degen ol bir-eki ret myltyqtyń shúrippesin basyp úlgeredi. Bala-shaǵa, kempir-shal ý-da, shý, barlyǵy Demesinniń árbir qımyl-áreketinen júrekteri ushyp, úreılene úrkedi.
– Meni soǵysqa jiberińder! – degen Demesin dorbasyndaǵy oqtaryn sanaı bastaıdy.
– Demesin, – deıdi Ormantaı, sen osynda kereksiń. Aýyldy kúzetesiń, ury-qarylardan qorǵaısyń.
– Maǵan onda at pen shana ber! – deıdi ol.
– Meniń atym men shanamdy al, men jaıaý júre turamyn, – deıdi kolhoz tóraǵasy.
– Jyndyǵa at ber, shana ber, bir dorba oq ber. Bul dıversııa! – dep ashýlanǵan aýyldyq keńestiń tóraıymy Ardaqty Ormantaı sabyrǵa shaqyryp, áıel kisige qatygezdiktiń jaraspaıtynyn aıtady.
Kolhoz tóraǵasy men aýyldastarynyń senimine ıe bolǵan keshegi jaýynger Demesinniń boıynda jaýapkershilik, aýyldastaryn qorǵaýǵa degen ynta-jiger paıda bolady. Ol qysy-jazy, kúni-túni qolyna myltyǵyn alyp, aýyldy kúzetedi. Bir qyzyǵy, Demesin tynyshtyq kúzetshisi bolǵan kúnnen-aq aýyldaǵy tórt túlik malǵa ury-qarynyń salǵan oırany sap tyıylady. Tipti, aýdan ortalyǵyna at arbamen sút tapsyrýǵa bara jatqan Zeınepti tonap, borandy túnde onyń ólimine sebepshi bolǵan úsh ury da Demesinnen qashyp qutyla almaıdy. Osy arada kórermenniń ezýine kúlki úıiretin shaǵyn komedııalyq kórinis te dramanyń básin arttyrmasa, esh kemitpeıdi. Kolhozshylardyń memleketke maqta tapsyrý josparyn asyra oryndaý qurmetine jáne jańa jyl merekesimen quttyqtaýǵa kelgen aýdandyq ýákildiń qyz-qyrqynǵa qyryndaımyn dep júrip aýyldan túndeletip shyqqany, onyń jolshybaı «túngi kúzetshi» – Demesinniń qolyna túsip qorqynyshtan dir-dir qaqqan túr-sıpaty ónersúıer qaýymdy kúlkige qarq etti. Keshegi «Jyndy, esi aýysqan» maıdanger týǵan aýylyn osylaısha ury-qary men oıy buzyq qorqaýlardan qorǵaı bildi. Bir áttegen-aıy, dramanyń sharyqtaý shegi, túıini deýge de bolar, baılaýdan sytylyp qashyp ketken urylardyń biri Demesindi qapııada atyp óltiredi. Úsh-tórt ret oq tıip jaraly bolǵan Demesin aqtyq demi taýsylǵansha aýylyn qorǵap ótedi. Onyń spektakldiń sońynda aýyldyń ústinde eskertkish sekildi ornyqqan beınesi de Demesinniń shynaıy kelbetin barynsha asha túsedi. Shyǵarmadaǵy aýyl turǵyndarymen qatar zalda otyrǵan kórermender de basty keıipker – Demesinniń kóz jumbaýyn tileıtini seziledi. Biraq ómirdiń aty – ómir, onda qashanda aq pen qara, jaqsylyq pen zulymdyq qosa qabat júrýi zańdylyq. Alaıda, spektakl túıinine qaramastan Dýlat Isabekovtiń dramalyq shyǵarmasy osylardyń arajigin ajyrata otyryp, keıipkerlerin optımıst bolýǵa úndeıdi. Qanquıly soǵys aıaqtalady, elde beıbitshilik ornaıdy, jańa ómir, jańa tirshilik tańy atady.
Jalpy, Baqyt Sraıylov basshylyq etetin teatrdyń shyǵarmashylyq ujymy qatysýymen qoıylǵan rejısser Ásker Quldanov aǵamyzdyń bul spektakli qazirgi tańda nesimen utymdy, nesimen qundy desek, aldymen sahnalyq týyndy taqyrybynyń eskirmeıtinin, erlikke, adamgershilikke zárý qoǵamnyń rýhanı múddesine ol qaı jaǵynan da durys jaýap bere alatynyn alǵa tartqanymyz abzal. Barshaǵa belgili, bıyl Uly Jeńiske 70 jyl tolady. О́kinishke qaraı, ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly «Bul ózi maǵynasyz soǵys boldy. Sondyqtan da, ony dáripteı bermeý kerek» degen sıpattaǵy keıbir keraǵar oı-pikirlerdiń aramyzdan ara-tura qylań berip qalyp jatatyny jasyryn emes. Tarıh pen taǵdyr tańdalmaıdy. Jáne onyń izi eshqashan zamana jaýynymen birjola shaıylyp ketpeıdi. Tarıhqa degen, ótken erlikke degen taǵylym osylaı oı túıdiredi. Sol sııaqty, 40-shy jyldarǵy surapyl soǵys ta qazaqtyń jaýynger ul-qyzdarynyń boıyndaǵy ata-babalar qanymen qalyptasqan batyrlyq pen qaıtpas qaısarlyqtyń, qaharmandyqtyń úlgisi molynan saqtalyp qalǵanyn kórsetti. Muny óz baǵytymyzǵa, tól maqsatymyzǵa oraı durys paıdalana bilý ortaq múddemizge aınalýǵa tıis. Ásirese, keıingi jastardyń tálim-tárbıesi úshin onyń árbir súrleýi, ıirimi úlken sabaq bolyp sanalady. Dýlat aǵanyń «Tynyshtyq kúzetshisi» spektaklin tamashalaǵan adamnyń sanasyn sol kezeńder sýretiniń tez baýrap alyp ketetini sodan bolsa kerek.
Teatr ártisteri Q.Qasymbekov (Demesin), B.Qaldarbekova (Ardaq), B.Aıdarov (Ormantaı), B.Paıyzova (Hadısha), M.Qapparova (Perızat), B.Qazybekov (ókil), Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri U.Bazarbaeva (Zeınep) jáne basqalar óz keıipkerleriniń psıhologııalyq minez-qulqyn shynaıy beıneleýde baryn sala oınaǵandary baıqalyp turdy. Muny zal toly kórermenniń eki saǵat boıy oryndarynan tapjylmaı otyryp tamashalaǵany-aq dáleldeıdi.
Oraıy kelgende spektakldiń qoıýshy-rejısseri Ásker Quldanovqa: «Sizdiń kóbine Dýlat Isabekovtiń dramatýrgııasyna den qoıýyńyzdyń sebebi nede?» dep suraq qoıyp úlgerdik. Ol:
– Munda turǵan eshqandaı syr joq. О́ıtkeni, onyń shyǵarmalarynan zamandastar kelbetin boıamasyz kóre alasyz. Men olarmen kúnbe-kún ózimdi kezdesip, tyǵyz aralasyp, syrlasyp júrgen jandaı sezinemin. О́mirge tán tirshiliktiń búkil qyzyǵy men shyjyǵy osynda aldyńnan shyǵa bergende, mundaı týyndydan eshqandaı sýretkerdiń tys qala almasy anyq. Mine, osy retten Dýlat aǵanyń dramatýrgııasynan, shyǵarmalarynan qashanda dalanyń, aýyldyń ısi ańqyp turady. Aýyldy, aýyl adamdarynyń jan-dúnıesine úńilý, zertteý, beıneleý tabıǵatyma, janyma etene jaqyn, – dep jaýap berdi.
Osy arada sahnany bezendirgen teatrdyń qoıýshy-sýretshisi, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri, «Eńlikgúl» syılyǵynyń laýrety Toǵaıbek Baıdarbekovtiń atyna da jyly lebiz bildirip qoıýdyń artyqtyǵy joq. Onyń sahnany taqyrypqa saı sheber bezendirýi (aýyldyń qysqy kelbeti men soǵys jańǵyryǵyn nanymdy etip kórsetýi jaǵynan) «Tynyshtyq kúzetshisiniń» kórermen júregine týra jol tartýyna septigin tıgizdi. Jalpy, drama kórermenge úlken oı salýymen qymbat. Mysaly, bir spektaklden jurttyń jupar aýa jutqandaı kóńil kúıi sergip qalsa, al endi taǵy birinen jan dúnıesi baıyp, oıǵa azyq tabatyny taǵy aqıqat. Osynyń qazir alǵashqysyna qaraǵanda, ekinshisi óte sırek kezdesetin qasıet. Jetisaı drama teatrynyń Uly Jeńistiń 70 jyldyq torqaly toıyna osyndaı tyń týyndyny tartý etip otyrýynyń ózi keshegi otty jyldar qaharmandaryna turǵyzylǵan Myrzashóldegi rýhanı eskertkish dep esepter edik. Ultymyzdyń uly klassık jazýshysy M.Áýezov: «Teatr – bizdiń ishki dúnıemizge, jan dúnıemizge áser etip, adamdyq qalpymyzdy tárbıeleıdi» degen eken. Myna spektakldi sondaı tálimi men tárbıesi joǵary qoıylym dep qabyldadyq.
Ábdálim TILEÝBEKOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.