Alǵashqy muǵalim

HH ǵasyrdaǵy atyshýly qyrǵyn kámpeske, alapat asharshylyq, stalın­dik joıqyn qýǵyn-súrgin sııaq­ty qanquıly oqıǵalardy kózi­men kórip, barshasyn bastan keshir­gen, kámil pir qoldap ǵasyr jasa­ǵan ustaz-abyz Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen mektep muǵalimi, KSRO Halyq aǵartý isiniń úzdigi, Shet aýdanynyń qurmetti azamaty Sháýkeı Juqanulymen Aqsý-Aıýly kentinde óziniń qarashańy­raǵynda júzdesip, dıdarlasyp – syrlasqanymnyń ózi bir ǵanıbet! Bul – 2014 jyldyń tamyljyǵan tamyz aıynyń 14-shi juldyzy edi. Atalyq, ustazdyq, kisilik, biliktilik qasıetteri mol, tolqyndy shashy tolqyndy oıynan habar bergendeı kókiregi dańǵyl, shejireshi Sháýken qarııa Taǵyly-Buǵyly taýlarynyń qyran qusyndaı ań­qyl­daǵan aq peıilmen sańqyldap sóılep, el, ólke tarıhynan, ásirese, Aqjoltaı – Aǵybaı batyr, Derip­saly batyr, Jonqutty sheshen, Shortanbaı jyraý, Maıasar aqyn jaıynda jańa málimetterdi jaıyp salady. Meni Shashýbaı aqyn­nyń janserigi qaıratker aqyn Sáripjip Ázbergenulynyń (1862-1934) shyǵarmashylyq ómirbaıany qyzyqtyryp júrgendikten, onyń «Saryarqa» deıtin dastanynyń tarıhı taǵdyry edi. 1929 jyly yrǵalǵan qalyń eldiń údere aýyp, ári tonalyp, ári qyrylǵandyqtan shy­ǵarǵan zarly tolǵaýdy Keńes kezin­de biletinder qoryqqanynan kúmil­jigenin ókinishpen aıtty. Ol asharshylyq jyldarynda eldiń basyn qosyp, eńbekke jumyldyrdy, egin saldyrdy, ujymdyq sharýashy­lyq uıymdastyrdy. Eske saqtaý men oılaý qabileti tegeýrindi Sháýkeı Juqanuly 1943 jyly I Respýblıkalyq aıtys uıym­d­astyrylǵan radıodan Muh­tar Áýezovtiń tereń oıly sózin tyń­daǵanyn qushtarlyqpen tamsana aıtty. M.Áýezovtiń óziniń jer­lesi Orynbek Bekovpen «Qazaq mem­lekettik teatrynyń jeti jyl­dyǵy» deıtin maqala jazǵanyn jáne ol 1934 jyly Qazaq drama teatrynyń dırektory bolǵanda, Áýezovtiń «Eńlik-Kebegin» sahnaǵa shyǵarǵan eken. Memleket qaıratkeri, jalyndy sheshen, kósemsózshi Orynbek Bekovtiń ómir tarıhyn tereńnen tolǵap, onyń Spassk zaýytynda qara jumysshy bop istegen jyldarynda orys, aǵylshyn tilderinde jatyq sóıleýdi úırengen. Sebebi, zaýyttyń ıesi aǵylshyn bolǵan. Ataly jurttyń ardageri Sháýkeı Juqanuly 1937-1941 jyldarda Aqmola pedagogıka ýchılıshesinde oqyǵan. Eńbek Qyzyl Tý ordendi Hasen Sárinjipov (1904 -1980): «Jaq­­sy muǵalim ekensiń» dep eńbe­gin jo­ǵary baǵalaǵan. Minezge de, táji­rıbege de, tilge de baı tarlan tulǵa Sháý­keı Juqanuly óz zamanynyń jáne táýelsizdik dáýiri­niń rýhanııaty tarı­hyna jetik. «Bas­taýysh mektep – meniń ómirimniń negizine aınaldy. Aınalamyzǵa adal boldyq – bireýdiń ala jibin attamadyq, aǵaıynǵa adal boldyq – qıyndyqta bir-birimizge qol ushyn usynýdan jalyqpadyq, Otan­ǵa adal boldyq – ol úshin ot pen sý keshýge árkez daıyn turdyq» deıdi. Aqylgóı aqsaqaldyń sóıleý mádenıetinde parasat pen taza­lyq bar. Maıtalman ustaz Hasen Sárin­jipovtiń bolmysyn «jylan­nyń kózindeı túıir zatqa» qyzyqpaýshy edi dep beıneli sózben jetkizdi. О́ziniń elý tórt jyl boıǵy ustaz­dyq eńbegindegi ozat pedagogı­kalyq ádis-tásilderin, oqytý tájirı­belerin «Bilim negizi – bastaýyshta», «Ana tilińdi qurmette», «Oqý­shylardyń úıde sabaq daıyndaýyna qalaı kómek jasaýǵa bolady?», «Jańa pro­grammaǵa kóshýdiń alǵysharty», «Kórkeıse aýyl – kórkeıemiz bári­miz», «Qazaq tili páni boıynsha sóz qura­myn oqytýdaǵy tájirıbemnen», «Oqýshylardy kollektıvtik sezimge tárbıeleý» deıtin maqalalarynda aıshyqty baıandady. Olar: aýyzsha mádenıetti sóıleý, saýatty jazý, klass taqtasyn, metodıkalyq kórneki qural­dardy, tarıhı kartınalardy, boıaýly sýretterdi sheberlikpen tıim­di paıdalaný, dáristi zamanaýı kókeı­kesti jańalyqtarmen kórkeıtip baıytý ári ǵylymı sıpatyn tereńdetý, oqýshylardyń qabyldaý, túsiný, oılaý erekshelikterin qadaǵalaý, ólke tarıhyna mán berý. Ustaz eńbegi, mereıi, iltıpatty, ilimdi-bilimdi, bilikti shákirttermen ólsheneri haq. Osy turǵydan kelgende, onyń ataqty shákirtteri ǵylym qaı­ratkerleri akademıkter Jambyl Aqyl­baev, Baıan Raqyshev, ánshi Gúl­bar­shyn Aqpanova, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen dárigeri Raqymbek Rys­bekov, jazýshy Kámel Júnistegi, qaı­rat­ker Qasymbek Medıev jáne t.s.s. Oıy da, qalamy da qarymdy, ólke tarıhynyń bilgiri Sháýkeı Ju­qanulynyń «Tábárik» deıtin kitabynda (2011) óz ómiriniń soq­paq­tary, ósken ólkesiniń, ata tarı­hymyzdyń shejiresi, tulǵatanýǵa qatysty paıymdaýlary, aıtýly zamandastary jaıyndaǵy lebizderi, «ómirdiń boıamasyz shyndyǵynan» týyndaǵan áńgimeleri, bata-tilekteri jınaqtalǵan. Dáýirlermen betpe-bet salıqaly suhbat qurǵan suńǵyla aqsaqaldyń oı júıesi men syr dú­nıesi meılinshe maǵynaly. «Aına aına emes, halyq – aına» degendeı, el Sháýkeı Juqanulyn has jaqsynyń ózi, eskilerdiń kózi, bilim nárin aıamaǵan, óne boıy úlgili-óne­geli ustaz, aımaqtyń, áýlettiń quty dep sanaıdy. Sondyqtan da el ar­da­ǵynyń ushar kógi, saǵynyshpen qonar kóli, sáýletti jeri bar. Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory. ASTANA.