«Dástúrli ánshiler sherýi» deıtin dert dendep barady»

Qazaqtyń «Qataǵasyn», dálirek aıtqanda, esimi alty alashqa áıgili, tanymal tulǵa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ǵ.Qurmanǵalıev atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq fılarmonııasynyń jeztańdaı ánshisi Qatımolla Berdiǵalıevti bilmeıtin jan kemde-kem. Alpystyń asqaryna shyqsa da sol «súlikteı» qalpynan tanbaǵan aǵamyzben elordamyzdaǵy gastroldik saparlarynyń birinde arnaıy baryp, suhbattasqan bolatynbyz.

«Aıman-Sholpan» jyrynyń 200 jyldyǵy atalyp ótpedi

– Qatımolla aǵa! Alpys jasty alqymdaǵan shaǵyńyzda «Aıman-Sholpan» shyǵarmasyn jyrlap, jurtqa jyrshylyq jańa qyryńyzben tanyldyńyz. Jasyńyz ulǵaıǵan tusta uzyn-sonar jyrdy jattaý, este saqtaý qıynǵa soqpady ma? – Osydan ózim de qoryqtym. Medı­sınada: «Adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn onyń este saqtaý qabileti azaıady», degen qaǵıda bar. Kóz janarym erterek ketińkirep qalǵandyqtan, men kóp jyl boıy jadymmen jumys istep kele jatqan adammyn. Adamnyń qoly jumys istegen saıyn bilegi shynyǵa túsedi. Sol sekildi meniń jadym da shynyqty ma eken, maǵan uzyn-sonar jyrdy jattaý, ony este saqtaý esh qıynǵa túsken joq. – Saǵat jarym ýaqyt boıy «Aıman-Sholpan» jyryn demalmastan jyrla­dyńyz. Qazaq halqynda budan da bólek iri-iri dastandar barshylyq. Tań­daýy­ń­yz nege osy  shyǵarmaǵa tústi? – Birinshiden, jyrdy meniń birinshi jyr­laýym. Úlken jyrlarǵa qaraýǵa júrek­sindim. «Jattaı alar ma ekenmin» degen qorqynysh bolǵany da jasyryn emes. Ekinshiden, osy jyrda úlken dramalyq shıelenis bar. Halyq jalyqpaı tyńdaıdy. Tyńdap otyrǵan halyq serıal kórip otyrǵandaı áserde bolady. Bul jyrdy eń alǵashqy ret kúıtabaqqa 1982 jyldary Qazaqstannyń halyq ártisi Sábıt Orazbaev aǵamyz túsirgen. Osy­dan otyz jyl buryn sol kisiniń kúıta­baǵy­nan tyńdap, osy jyrdy jattasam eken dep armandap qoıǵanmyn. Biraq, óziń bilesiń, adamda jyr jattap otyratyn ýaqyt bola bermeıdi. Alpys jasym jaqyn­daǵanda: «Orkestrmen án salamyn, domby­r­amen aıtyp júrmin. Endi halyqqa ne kór­setsem eken?» dep kóp oılandym. Sosyn tańdaýym «Aıman-Sholpan» jyryna tústi. Bul tańdaýymdy Alla taǵalanyń ózi dál keltirdi me, jolym bolǵanda, sol jyly osy jyrdyń 200 jyldyǵy eken. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń sol jylǵy 25 sáýirinde jaryq kórgen maqalada osy jyrdyń 200 jyldyǵy esh jerde atalyp ótpeı jatqandyǵy týraly jaqsy jazyldy. Shynynda da, elimizdiń túkpir-túk­pi­rin­degi bir mádenı ujym nemese fılar­mo­nııa jaq ashqan joq. Tek bizdiń Ǵarı­folla Qurmanǵalıev atyndaǵy Batys Qazaq­stan oblystyq fılarmonııasy osy joba­men atalmysh jyrdy óskeleń urpaqqa tanys­tyrý, nasıhattaý, jalpy ónerimizdi, mádenı qundylyqtarymyzdy dáripteý maq­satynda elimizdiń aımaqtaryn aralap shyqtyq. – Osy jyrdy Sábıt Orazbaevtyń túsirgen kúıtabaǵy boıynsha jattadym dep otyrsyz. Iаǵnı, Sábıt aǵamyz­dyń jyrlaǵan maqamy boıynsha. О́z tara­pyńyzdan jyrdy jyrlaý barysyn­da maqam, saz, basqa jaǵynan bolsyn qandaı da bir ózgerister engizdińiz be? – Sábıt aǵamyzdyń jyrlaýy da sazǵa óte baı eken. Saz jaǵynan, maqam jaǵynan keıbir ózgeristerdi engizdim. Azdap Batystyń maqamdaryn qostym. Keıbir dıalogtarda, mysaly, Maman men Kótibardyń dıalogynda birin-biri ájýalaıtyn jerleri bar. Kótibardyń Mamanǵa: «Mingizgen ashamaıǵa ulyń bar ma?» deıtin jerinde batyrsha obrazda oınap kúlemin. Maman baıdyń Kótibardy «kedeısiń» dep kúletin jerinde de syzdanamyn. Osyndaı-osyndaı tustarynda óz tarapymnan ózgerister engizdim.

О́nerpazdardan góri tyńdarmandar jaǵy qatty qorqytady

– Aǵa, esimi alty alashqa áıgili, el tanyǵan, qoǵamǵa da, halqyna da aıanbaı qyzmet etip, mádenıet salasynda óz qoltańbalaryn qaldyrǵan kózi kórmeıtin tórt óner ókilin halyq áli kúnge deıin jaqsy biledi, jaqsy kóredi. Solardyń biri – ózińizsiz. Qalǵan úsheýi – myqty kompozıtor, «Aqtamaq», «Janerke» degen ánderdiń avtory Sadyq Kárimbaev, ánshi Máken Álıasqarov, Jezqazǵannyń «Qarakóz» ansamblinde qyzmet jasaǵan,  «Ana týraly ballada», «Nege solaı?» degen ánderdiń avtory Jaqsykeldi Seıilov aǵalarymyz. Meniń suraıyn degenim, erteńgi urpaqqa qandaı amanat qaldyrǵyńyz keledi?! – Jalpy, adam balasynyń peshenesine ne jazylsa, sony kóredi dep jatady. Meniń basynda kózim kórdi. Biraq, osy kózimniń álsiz ekendigin, bir kúni ketetindigin basynan bilip júrdim. Soǵan ózimdi-ózim daıyndadym. Kózim kórmeı qalǵan jaǵdaıda ózimdi moıymaýǵa úırettim. О́zimizden keıingi urpaqqa aıtarym, eshqashan qıyndyqqa moıymaı, óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna jetý jolynda sońyna deıin kúresse eken deımin. Qıyndyq degen – mindetti túrde kózi kórmeı qalý emes qoı. О́mirde basqa da túrli jaǵdaılar kezdesip jatady. Eń birinshi – aldaryna maqsat qoıa bilýleri kerek. Sol maqsatqa qalaı jetetinin tarazylap, soǵan umtylsa alynbaıtyn qamal joq. Bul – jeke turǵydan alǵandaǵy másele. Al ult bolyp, qoǵam bolyp qıyn­shylyqqa moıymaý, aldyǵa maqsat qoıý – bul bólek dúnıe. Qazirgi zamandy biz ómir súrgen zamanmen salystyrýǵa múl­dem kelmeıdi. Bizdiń tilimiz, dilimiz, ádebıetimiz ben mádenıetimiz sııaqty asyl qun­dylyqtarymyz bar. Men keler urpaqty osylardy saqtaýǵa, qorǵaýǵa, basqa ulttyń jeteginde ketpeý jolynda kúresýge shaqyramyn. – Sizdi ne tolǵandyrady? – Meni ónerpazdardan góri tyńdarman­dar jaǵy qatty tolǵandyrady. Dástúrli ánge degen kórermenniń yqylasy azaıyp barady. Qazir kolonkadan dúńkildegen dybys shyqsa, ornynda otyryp, aýrý adam sekildi selkildep bıleı bastaıdy. Birde-bir toıda Maıra Ilııasova kelip «Býryl­taıdy» aıtty. Osy ánniń bir tusyna ándi árleýshi yrǵaq qosqan eken. Ánniń sol jerine kelgende otyrǵan halyq orynan turdy da, bıleı bastady. Án joldary: Tańbasy joq, eni joq Býryltaıdyń, Saǵasy ótkel bermeıdi ózen-saıdyń. Quba jolǵa shoqytyp shyǵa kelse, О́zi jatyr, jurty joq qalqataıdyń, – dep keledi. Kezdesýge kelip, kezdesetin ǵashyǵyn taba almaı jigit muńaıyp tursa, oǵan halyq máz bolyp bılep júr. Muńdy ánge bılep júr. Maıra án aıaqtalǵan soń: «Kóp-kóp rahmet, otyryp tyńdaǵan adamdarǵa», dep astarlap jetkizdi. Sol sııaqty, bizdiń keıbir tyńdarmandar ánniń qurylysyn, aıtaıyn degen oıyn, mazmunyn, sózin túsinbeıdi. Tek bıleýge keletin án bolsa boldy, bıleı jóneledi. Qazir konservatorııany támamdaǵan myqty jastarymyz – dástúrli oryndaýshylar bar. Án men sóz túzelip kele jatyr. «Sóz túzeldi, tyń­daýshym, sende túzel» dep Abaı aıtpaqshy, endi tyńdaýshy tarap túzelse eken deımin. – Bir áńgimeńizde: «Dástúrli ánshiler sherýi» deıtin bir dertke shaldyqtyq. Tórt-bes ánshini sahnaǵa shyǵaryp, bir-bir shýmaqtan án aıtqyzady. Odan da bir ǵana ánshige eki-úsh án oryndatqan jón. Ulttyq óner ókilderin mazaq etkendeı nárse ǵoı. Dástúrli ánshiler án aıtty de­gen aty ǵana bolmasa, zaty joqqa tán. Osyndaı keleńsizdik qazaq ániniń baǵa­­syn túsiredi. Osyny oılap tapqan rejıs­serdiń kózin oıyp alý kerek», dep alań­­daýshylyq tanytqanyńyzdy bile­miz. Bul dertti joıý úshin ne isteýimiz kerek? – Rasymen de, «Dástúrli ánshiler sherýi» deıtin dert dendep barady. Qarap otyrsańyz, mundaı jaǵdaılar tek memlekettik deńgeıdegi konsertterde oryn alyp jatady. Rejıssser ýaqyt únemdeımiz deıdi de, álgindeı jaǵdaıǵa salady. Al memlekettik konsertten basqa konsertter úlgi alady emes pe? Osylaı jalǵasyp kete barady. Sondyqtan memlekettik konsertterdi uıymdastyryp júrgen mınıstr­lik bul jaǵdaıdy túzeýi, halyq ánderi­niń janashyry bolýy kerek.

Oblys pen oblysty

aıtystyratyn dástúr qaıta jandanbaı, aıtys ońbaıdy

– Bir suhbatyńyzda «Aıtys – fýtbol oıyny sııaqty. Árbir jaqsy fýtbolıst ózi ýaqyty kelgende, jasy kelgende stadıonnan ketedi» depsiz. Siz de óz ýaqytyńyzda sol «stadıonnyń» myqty oıynshylarynyń biri boldyńyz. Qazir aıtystan alystap kettińiz. Dese de, búgingi kúngi aıtysqa kóńilińiz tola ma? – Aıtys ósti, aıtys jaqsardy. Bir kezdegi sóz quraýlarǵa qaraǵanda qazirgi sóz quraýlar ádemi. Mazmuny da keleli. Biraq, meniń bir kóńilim tolmaıtyn jaıt bar. Bir kezderi oblys pen oblysty, aýdan men aýdandy aıtystyratyn. Kezinde rýǵa, júzge bólgendeı, oblys pen oblysty bólý úshin emes, el men eldiń jetistigin, kemshiligin aıtý úshin. Osy dástúr joıylyp ketti. Bul dástúr qaıta jandanbaı, bir jolǵa qoıylmaı, aıtys ońbaıdy. Daıyn bir taqyrypqa ǵana aıtysyp, bireý alatyn, endi bireýi qalatyn tóńirekten shyqpaıdy. Jańaǵy dástúr jandansa, eldiń jetistigi de kórinip, kemshiligi de aıtylady. El namysqa shabatyn bolady. Bir aýdannyń kemshiligi aıtylsa, sol kemshilik mindetti túrde túzeledi. Ekinshiden, burynǵy kezderi basylym betine syn shyqsa nemese aıtysta syn aıtylsa – oblystyń, aýdan­nyń nemese belgili bir mekemeniń bas­shy­lary synnan qorytyndy shyǵarýǵa, jóndeýge tyrysatyn edi. Búgingi tańda eki kúnniń birinde gazetke syn shyǵyp jatsa da, myńq etken basshylardy kórmeımiz.  – Sizdiń aıtysyńyzdy halyq áli kúnge saǵynady. Keıde «nege aıtyspaı ketti?» degen zańdy saýal týady? – Aıtystan óz ýaqytym kelgen soń kettim. Ekinshiden, meniń mamandyǵym – ánshilik. Men aıtysqa baspaldaq bolsam, ekinshi bir qyrymnan kórinsem dep keldim. Biraq, men dástúrli ánshiligimdi aıtystan áldeqaıda joǵary qoıamyn.

Uly adamdardyń qateligi de uly bolady eken

– Án, kúı, jyr óneriniń uly tulǵa­lary eleýsiz qalyp jatqany málim. Sizdi jurt Muhıt án mektebiniń úzigin jalǵastyrýshy retinde biledi. Muhıt babamyzdyń 170 jyldyq mereıtoıy bolǵany málim. Búginde Muhıt babamyzdyń muralary qanshalyqty zerttelgen, qanshalyqty tanymal? – Muhıt babamyzdy naqty zerttegen adam – Ahmet Jubanov. Odan keıin babamyzdy ońdy-soldy zerttep jatqandar barshylyq. Keıbireýler babamyzdyń bir ánin bireýge berip jatyr, bireýler áke­lip qosyp jatyr. Desek te, Muhıt baba­myzdyń óziniń stıli belgili. Qazirgi tańda Muhıttyń 20 áni aınalymda júr. Onyń ber jaǵynda keıde Muhıttyń ánderi bolyp ketetin ánder de bar. Biraq, Ahańnyń (Ahmet Jubanovtyń – N.M.) zertteýi ǵana naqty dep oılaımyn. Bylaıǵy zert­teý­shiler babamyzdyń ánderiniń shyǵý tarıhyn burmalap júr. Mysaly, Muhıttyń «Úlken Aıdaı», «Kishi Aıdaı» ánderin bir zert­teýshiler Aıdaı, Tańdaı atty qos qyz­ǵa ǵashyq bolyp shyǵarǵany dep júr. Bul endi qyp-qyzyl ótirik. Bul ándi Mu­hıt us­tazy Bala Oraz degen ánshige arnap shy­ǵar­ǵan. «Bala Oraz» ániniń ataýy «Kishi Oraz» delinip, aqyrynda «Kishi Aıdaıǵa» óz­geredi. «Aıdaı» degen – ánniń qaıyr­ma­syn­­da kezdesetin odaǵaı sóz. Keıinnen ha­lyq «Bala Oraz» qashanǵy bala bolyp júre beredi, ol ósti ǵoı» dep, qolqa salǵan soń «Úlken Oraz» ánin shyǵarypty. Bul – «Úl­ken Aıdaı» áni. Bul dáleldengen nárse. – Orys ánderiniń saratovtyq, edildik, sibirlik degen tárizdi erekshelikteri bar. Biraq olar ony bir orystyń ortaq murasy retinde qaraıdy. Taǵy basqa elderde de solaı. Bizde de ár aımaqtyń maqam-saz erekshelikterine baılanysty dástúrli mektepteri bar. Biraq, sońǵy kezderi osy mektepterdi alalaý órship turǵan sekildi me, qalaı? – Ár mekteptiń óziniń stıli, tarıhy, ókil­deri bar, soǵan qarap bólgen durys nárse. Jasyryn emes, kezinde osy mektep­terdi alalaý degen boldy. Uly adamdardyń qateligi de uly bolady eken. Bul – sol kezdegi «uly» adamdarymyzdyń jibergen qateligi. Kezinde stılin bilý úshin mektep-mektepke bóldi, keıinnen alalady. Alalaý degenge qarsymyn. Aınalyp kelgende barlyǵy bir qazaqtyki emes pe? Endigi úmitim, keıingi ósip kele jatqan jastar osy alalaýdy toqtatatyn shyǵar dep oılaımyn.

Toıǵa shapqylaǵan adam kásibılikke mán bermeıdi

– Osydan 20 jyl buryn aıtys alǵash boı kóterip, ulttyq namysty janyp, qazaqtyń sanasyna silkinis ákelip jatqan tusta, qalyń orystyń ishinde júrseńiz de aıtystyń kórigin qyzdyryp edińiz. Qazirgi tańda Ǵarıfolla Qurman­ǵalıev atyndaǵy oblystyq fılarmonııada shákirt tárbıelep júrsiz. Qan­daı shákirtterińizben maqtana alasyz? Jalpy, jas ánshilerdiń kásibı biliktiligine kóńilińiz tola ma? – Oralda 18 jyl boıy mýzyka kolledj­inde dástúrli ánnen sabaq berdim. Osy 18 jyldyń ishinde kóptegen shákirtterdi baýlyp, qııaǵa qanat qaqtyrdym. Búginde Qaırat  Kákimov, Erlan О́miráli, Kúlásh Qýanyshqalıeva degen shákirtterimmen maqtana alamyn. Búgingi tańdaǵy jas ánshilerdiń kásibı biliktiligine kelsek, áý basta ónerdi súımese olar bul joldy tańdamas edi. Biraq otbasy, bala-shaǵanyń qamymen júrip, kásibı jaqtaryn aqsatyp alyp jatqandary da jasyryn emes. О́ziń bilesiń, óner adamdarynyń jalaqysy máz emes. Sondyqtan da, kóbisi kúnkóristiń qamyn kúıtteıdi. Eger óner adamdaryna polısııa qyzmetkerleriniń jalaqysyn berse, onda olar kásibı jaqtaryn aqsatpaı, tek shyǵarmashylyqpen ǵana aınalysar edi. О́zderin ózi kútken bolar edi. Toıǵa shapqylaǵan adam kásibılikke mán beredi dep aıta almaımyn. – Kez kelgen salanyń kásibı mamandary el ortalyqtarynda ázirlenedi. Bul – mýzyka salasyna da tán qubylys. Alaıda, ózińiz sııaqty naǵyz óner maıtalmandarynyń aımaqtarda eleýsiz qalyp otyrǵan jaıy bar. Astana men Almaty sııaqty qalalarda dáris berip, shákirt tárbıeleýdi josparlap pa edińiz? – Birinshiden, oǵan jas keldi. Ekinshi­deı, jaǵdaı joq. Páterden páterge kóship júretin jastyq shaq kelmeske ketti. Máse­len, bizdiń myqty shákirtterimiz bar, solardy shaqyryp dáris bergizýge ábden bolady ǵoı. Olarǵa da páter bermeıdi. Osy máseleni jolǵa qoıý kerek. Jastardy qoldaý kerek. Al ózime keletin bolsam, baıaǵyda bir kisi: «Aýylda týyp, Keńsaıda ólý mindet emes qoı» dep aıtqan eken. Sol sekildi Oralda júrip-aq, respýblıkaǵa tanyldyq. El qurmetteıdi. – Sońǵy kezderi halyq ánderin de, kúı­lerdi de estradaǵa salyp oryndaý beleń alyp ketti. Osyǵan qalaı qaraısyz? – Estradaǵa salyp oryndaýǵa keletin­deri de, kelmeıtinderi de bar. Keıbir ánder­di «zorlap» salyp júrgenderin de kórip júrmiz. «Maýsymjan» sekildi yrǵaqty ánder estrada janrymen aıtýǵa keledi. Al endi Muhıttyń «Záýreshin», Aqan seriniń «Qulagerin», Birjannyń «Temirtasyn» estradaǵa túsirip aıtý degen – obaldyń obaly. Bul ánderdiń ózindik tarıhy, aıtaıyn degen oıy, muńy bar. Sondyqtan tyńdarmanǵa dańǵyrlaǵan estradamen emes, tabıǵı kúıinde jetkeni jón.

Janarymdaǵy múkistikke bola esh toqtap qalǵan joqpyn

– Sizdiń otbasyńyz jaıly sóz qozǵal­ǵanda, ózińiz qyzmet etetin orkestr­degi dombyrashy ulyńyzdy ǵana bilemiz. Otbasyńyz jóninde aıtyp berseńiz? – Úıde Bátıma degen jeńgeń bar. Ańsar, Nurǵısa degen qos ulym, Aıza, Botakóz atty kelinderim bar. Eki ulymnan Amandyq, Gúlsana, Nyǵmet, Nursana degen nemereler súıip otyrmyn. – Jeńgemizdiń ónerge qatysy bar ma? – Bátıma jeńgeń – myqty tyńdaýshy. – Jeńil avtokólikti jaqsy kóreti­nińizden habardarmyz. Bos ýaqyty­ń­yzdy kóligińizge arnaıdy ekensiz?! – Jeńil avtokólikti unatatynym ras. Bala kezimde, kóz bar kezde kólik júrgizgenmin. Tehnıkaǵa qumartyp ósken jandardyń qatarynanmyn. Qazir elimizge kelip jatqan kólikter – shetelde 10-15 jyl júrgen mashınalar ǵoı. Solardyń eskileý bireýi meniń qolyma tústi. Bos ýaqytymyzda sonyń buzylǵan jerlerin jóndeımin. Bir jerin jóndeseń, ekinshi jeri ketip jatady. Hobbıim sol bolǵandyqtan, kóligimdi jóndeýden jalyqqan emespin. – Sizdi biletin adamdar: «Alpysqa kelse de súlikteı. Baıaǵyda stýdent kezimizde sahnadan kórip, ónerine tánti bolǵan Qatımolla aǵamyz áli qaz-qalpynda» dep jatady. Bir jaǵynan asqaqtatyp, sharyqtatyp salatyn halyq ánderi aıryqsha bap pen qajyr-qaıratty, kúsh-qýatty talap etedi. Jastyq jalyn men jigerdiń ornyn da eshkim joqqa shyǵara qoımas. Jas kelgen soń da daýys ta taıa bastaıdy. Biraq, sizdiń babyńyz áli ornynda. Qataǵa, daýysyńyzdy, densaýlyǵyńyzdy, jalpy ózińizdi qalaı kútesiz sonda? – Munyń eshqandaı qupııasy joq. Jas kezimizde avtoklýbta shynyqqan jigittermiz ǵoı. Ol kezdiń klýbtary salqyn. Salqyn sýsyndar men salqyn taǵamdar. Jas kelgen saıyn, burynǵydaı «salqyndardy» ysyryp tastaýǵa týra keldi. Tamaqqa salqyn tıgizýge bolmaıdy. Jyly ustaý kerek. Salqyn tıe qalǵan jaǵdaıda, emdelýdiń qamyn jasaý kerek. Eń bastysy – júıkeni kóp juqartýǵa bolmaıdy. Men ózim «kúıgelek» adammyn. Meni jurt psıhologtardyń tilinde «holerık» dep ataıdy. Aıtsa aıtqandaı, tez ashýlanyp, tez basylatyn adammyn. Qudaıǵa shúkir, úıdegiler júıkeme qatty júk túsirmeıdi. Kóp sharshatpaıdy. Solardyń arqasynda, áli kúnge deıin «súlikteı» bolyp júrgen shyǵarmyn dep oılaımyn. – Kóz janaryńyzdaǵy múkistik sizge kóp kedergisin keltiretin shyǵar? – Ol kedergilerdiń bárinen óttim. Kóz bar kezinde oqyp aldyq, bilim aldyq, otbasyn qurdyq. Árıne, janaryńnyń kórgenine ne jetsin! Biraq, oǵan bola toqtap qalǵan men joq. Júrip-tura alamyn. Jeke kólik júrgizýshim bar. Sahnaǵa shyǵyp-túskende ǵana qınalamyn. Ol kezderde bireýge baılanysty bolyp qalasyń. Mindetti túrde ekinshi adamnyń kómegi qajet bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Nursultan MYQTYBAI, jýrnalıst. ASTANA.