Oljas

Qazaqta ańyzǵa aınalǵan shyǵarma­shy­lyq adamdary barshylyq. Biraq bul ańyzdardyń bastaýynda qandaı týyndylar turǵanyna mán bere bermeımiz. Eger mán bersek, suraq ta tótesinen qoıylar edi. Ańyzdardyń shamamen qansha paıyzy eńbekpen, qanshasy daqpyrtpen keldi?

Keshegi orystildi keńistikte ulttyq ónerdiń ekinshi qatarǵa ysyrylǵany barshaǵa aıan. Soǵan saı onyń ańyzy da mańdaıy jarqyrap alǵa shyǵa almaı, uıań minezben únemi ekinshi qatarǵa yǵysa berdi. Máselen, Berdibek Soqpaqbaevtyń ańyzynan jazǵan shyǵarmalary áldeqaıda kóp. Sol sekildi, Ilııas Esenberlın ańyzy da óziniń jazǵan dúnıeleriniń qasynda túkke turmaıdy. Az jazdy degen Asqar Súleımenovtiń ańyzy da ár sózin tasqa qa­shaǵandaı etip bádizdeıtin qalamger úshin sarańnyń qolymen sanap bergendeı ǵana. Tipti keıbir tulǵalarymyzdyń ańyzy ulttyń emes, rý-taıpanyń ǵana ańyzyndaı qorash kórinedi.

Osy fonda bir kezde Oljas Súleımenov ańyzy atqan tańdaı jarq ete qalǵany óti­rik emes. Poemasyn aıyrplannan shashý degenge basqa eshqandaı baǵa da bere almaı­syń. Qazaq oǵan, árıne, ǵaryshqa Gaga­rınmen birge ushqandaı qýandy. Al poemanyń «Adamǵa tabyn, Jer, endi!» degen taqyrybyna tıise bastaǵanymyz bertinde ǵana. Shyndyǵynda, «Jer, adamǵa tabyn» degen pafostyq kóńil kúıde turǵan eshteńe de joq. Biraq oǵan aıtylǵan syndy qoldaýshylar poemanyń ataýynan «Jer, otarlaýshyǵa baǵyn!» degendeı kómeski bir maǵynany taýyp alǵan sııaqty. Biraq qansha aıtsańyz da, Oljas ulttyq sananyń otarlanýyna eń birinshi bolyp qarsy shyqqan adam. Eń bastysy, Oljas Súleımenovtiń keńes kósemderi men tarıhyn áspettegen shyǵarmasy joq deýge de bolady. Onyń esesine:

«Joq, Shyǵys,

Joq, Batys ta.

Jyr – Otanym!

Bar keshiń,

Bar ádemi bula tańyń.

Joq, Shyǵys,

Joq, Batys ta,

Kádýilgi

Egizdeı eki uly bar

uly atanyń.

Qylady atameken

Tarlyq kimge,

Turady sol oıdan

ol qarǵyp túnde.

Batys joq,

Shyǵys ta joq,

Jer deıtuǵyn

Bir-aq sóz,

Uly sóz bar

Barlyq tilde!»

(Tárjimelegen Q.Myrza Áli) – dep keletin asqaq jyrlary bar.

Memleketterdiń arasyndaǵy tas qamal shekarany tas-talqan etip, kókteı ótken osy adýyndy joldardyń ózi nege turady. Basqa túgili, bir el ekinshi elge shekarasyn ashyp, vızasyz qarym-qatynas ornatý dástúri áli rásimge enbegen kez. Ortaq Shengen vızasyna osy poema týǵannan jıyrma bes jyl ótkennen keıin ǵana qol qoıylypty. Osyndaı zamanda «Batys ta, Shyǵys ta joq, Egizdeı eki uly bar uly atanyń» degenine qazir de júrek dir etedi.

Ol ári sosıalıstik elder men kapı­talıstik júıe arasyndaǵy qyrǵı qabaq soǵys ushynyp turǵan ýaqyt. Ár sózdiń suraýy bar, jazý-syzý túgel qatal súzgiden ótedi. Gagarın ǵaryshqa ushqan kezdegi eıforııanyń áserimen álgi sóz qyrqylmaı qalǵanǵa uqsaıdy. Áıtpese, basynan qus ushyrmaıtyn eki uly derjavaǵa «ekeýi bir ákeniń balasyndaı» degen sózdi aıtý ońaı emes bolatyn. Qazir baıqasaq, uly derjavalyq pańdyq pen uly dala rýhyn asqaqtatqan tákapparlyq alǵash betpe-bet kelgen sát eken. Eger bul poema jazylmasa, «Az ı Iа» da týmas edi. Sondaǵy «Adamǵa tabyn, Jer, endi!» poemasyna qatysty bir kep ashyq aıtylmasa da, ishte saqtalyp qalǵan sııaqty. Onyń bári ataqty «Az ı Iа» jaryq kórgende qalaı «báse» deskeni barshaǵa aıan.

Oljastyń úlken ıdeıalar men bıik minberdiń aqyny ekeni sol kezde-aq baıqala bastaǵan. KSRO Jazýshylar odaǵynyń anyqtamalyǵynan bir habar oqyp qalǵanymyz bar. Habarda Keńes aqyndarynyń Parıjge baryp óleń oqyǵany jazylypty. Tizimnen Evgenıı Evtýshenko, Robert Rojdest­venskıı, Vladımır Vysoskıı, Býlat Okýdjavalarmen birge Oljas Súleı­me­nov­tiń aty-jónin de kórdik. Bul 1977 jyl, sonda Oljas joǵarydaǵy poe­masynan úzindi oqypty.

Eger:

«Iа ıshý, ıa ıdý

vam na vstrechý,

serye svolochı –

skvoz mgnovenıa oshıbok,

otchaıannyh samoprezrenıı», – dep «Seraıa rasa» degen óleńin oqyǵanda Vysoskıı, Okýdjavalarmen bek jarasyp keter edi.

Bir oıdan Oljas Súleımenovtiń shyǵarmalary onyń ańyzdarynyń bir shıregin ǵana quraıtynyna mán bermeı-aq qoıýǵa da bolady. Sebebi ol – orys tilinde jazsa da, rýhy jaǵynan jyraýlar men jazba poezııanyń ortasynan jaralǵan aqyn. Shyǵarmalarynda uly dala, arǵymaqtar, qypshaqtar degen sózderdi ústemelete qoldanady. Qaı jyraýdyń sońynda tom-tom jyrlar qaldy deısiz. Oljas ta qazaqqa «Qysh kitabymen» áıgi. Al ekinshi ańyzy «Az ı Iа» ekeni ekibastan.

Sábetqazy Aqataı aýdardy degen «Az ı Iа» keń taralmady. Túpnusqaǵa laıyqtap qaıta aýdarǵan durys, qyrǵyzdar jaqynda solaı aýdardy dep estidik. Biz halyq tolyq tanyspaǵan shyǵarmanyń atyn maldanyp, ańyz etýmen kelemiz. Soǵan qaraǵanda onyń mazmunynan góri daqpyrtyna kóbirek den qoıyp ketken sııaqtymyz. Ásilinde ańyz bolǵan dúnıe ulttyq qundylyqqa jatýǵa tıis. Ulttyq qundylyqqa jatsa, soǵan laıyqty zerttelip-zerdelenýi kerek shyǵar. Áıtpese, tulypqa móńiregen buzaýdaı qur daqpyrtyn maldanyp júre beretin túrimiz bar. Búıte bersek, bul kitap ta umytylyp, urpaq sanasynan syzyla bastaýy múmkin. Shyndyǵynda, ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda sesi Kremlge deıin jetip, desi bútin bir ımperııany dúmpitken eńbektiń op-ońaı umytyla salýy ókinish týdyrmaı qoıar ma? Ýaǵynda bir danasy bir jylqyǵa baǵalanǵan kitaptan túbinde, jartastaǵy syna jazýdaı «Az ı Iа» degen qos tańba ǵana qalsa ne bolmaq? Adamdar umytylýy múmkin, biraq ańyzdardyń umytylýy – jaqsylyqtyń nyshany emes.

Oljas Súleımenov týraly bizdiń bir túıgen oıymyz osy. Bálkim, uly dalanyń ondaı perzenti umytylmaıdy deıtinder de tabylyp qalar. Onyń óleńderin qazaqsha-orysshasyn qatar jatqa oqıtyndardy da kezdestirgenbiz. Solardyń ishinde keıingi býynnyń kýmırine aınalǵan marqum Ámirhan Balqybektiń aqynnyń birneshe óleńin qalaı jatqa aıtqanyn beınetaspaǵa túsirip alǵan edik. PEN-klýbtyń bir jıynynda sony Oljas Súleımenovke jetkizýdiń sáti tústi.

«Oljas aǵa, siz osyndaǵy qazaqtildi qa­lamgerlerdi bilińkiremeıtin sekil­disiz, – dedik orystildilerdiń aldynda namysqa shaýyp. – Osy qalada Almat Isadil degen jas qalamgerdiń ómir súretininen esh habaryńyz joq ta shyǵar. О́mirden ótip ketken Ámirhan Balqybek degen aqynnyń ádebı ortalarda sizdi qalaı qorǵashtap sóılegenin estimegen de bolarsyz. Úlken qalamgerlerimizdiń ózin mensine qoımaıtyn keıbir jas aqyndarymyz sizdi qalaı qurmetteıtinin bilmeýińiz de múmkin. Mine, solar óleńderińizdi qazaqshaǵa aýdaryp, keremet kitap etip shyǵarǵan».

Kóńili jibir me eken dep aıtqan sózimizge, shynynda da kóńili jibidi. Sol jıynǵa qatysyp otyrǵan Amangeldi Keńshilikuly da onyń birneshe óleńin jatqa oqyp berdi. Bizge eshkim ondaı tapsyrma bermese de, bar oıymyz Oljas aǵamyzdy óz ortamyzǵa tartý edi. Biraq sonda otyrǵan orystildiler de qalysqan joq. Aqynnyń kimge búıregi burǵanyn ýaqyt kórseter dedik te qoıdyq.

Biraq biz qazaqtyń talaı klassık jazýshysy bola tura, báribir bir dáýir Oljas Súleımenovtiń ańyzymen ómir súrdik. Shyndap kelgende, ol týraly ár jazýshynyń aıtatyn bir ańyzy bar. Qadyr aýdarǵan, Muqaǵalı qurmettegen, Saıyn dos bolǵan. Bir jaqsy aǵamyz qatty ketisken, taǵy bir úlken tulǵamyz unatpaǵan, endi bireýi múldem qabyldamaǵan. Jazýshylar oda­ǵyn­daǵy barelefti óziniń beınesin saldyrdy dep qyrǵyzyp tastaǵanyn da kózimizben kórdik. «Baspaldaqpen shyǵyp kele jatqanda, bashpaıyna mańdaıyń tireledi», dep shamdanǵandardyń kim ekenin de bilemiz. Keıde ortaq múddemizge qarsy kelip qalatyn óz shyndyǵy baryn keshire almaıtynymyz da ras. Desek te osyndaı ótkinshi nárseler bizdiń tulǵadan tanyp, ańyzdan aınýymyzǵa sebep pe degen suraq týady.

«Joq!» deıdi ishimizden bir daýys.

Basqasy basqa, al qazaqqa tulǵa kóptik etken emes. Tulǵany qalaı ulyqtaýdy úıretken de Oljastyń ózi. «Taýlardy alasartpaı, dalany asqaqtataıyq»  degen ıdeıa da Oljastiki. О́zine qatysty aıtylǵan syndarǵa da jaýap bermeýdi úıretken Oljas. Onyń aqıqattyǵyn tulparlar tarpysyp, arǵymaqtar tebisken búgingi kúnderi de aıqyn sezinip otyrmyz. Ol, Oljas – biz úshin bıiktik, tákapparlyq, tektilik degen qasıetterdiń rámizine aınalǵan tulǵa. Ony keshe emes, erteń de emes, búgin aıtyp otyrǵan sebebimiz de bar. Búgin Oljas Súleımenov seksen segiz jasqa keldi.

Aman bol, arda qazaq, ardaqty aǵa!