1897 jyly Reseı ımperııasy tuńǵysh halyq sanaǵyn ótkizdi. Osy sanaq qorytyndysy boıynsha qyrǵyzdar – 200 myń, tájikter – 350 myń, túrikpender – 280 myń, ózbekter – 726 myń, sarttar – 968 myń, qaraqalpaqtar – 104 myń, qazaqtar 4 mln 84 myń adam dep kórsetildi. Osynda kórsetilgen Ortalyq Azııa halyqtary, ıaǵnı bizdiń kórshilerimiz, aradan 120 jyl ótkende óz tabıǵı ósimimen, búginderi, biri 26 ese, biri 28 ese, biri 30 ese kóbeıipti.
Tek búginge deıin qazaqtar ǵana elimizde nebári 3 eseden sál asypty. «Sorbulaqtyń basyna sorǵa bola qondy ákem» demekshi, Qazaqstannyń soryna Stalın jibergen Goloshekın tap bolmaǵanda biz de búginde tabıǵı ósimimizben ne 26, ne 28 ese kóbeıip jalpy sanymyz 100 mıllıonnan asqan alyp el bolyp otyrady ekenbiz. Bul – qarapaıym arıfmetıka. Muny esepteý úshin demograf bolý mindetti emes. Tek kóbeıtý kestesin bilseńiz boldy.
Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy Orynborda qurylǵan tarıh ınstıtýtynyń tuńǵysh dırektory A.Chýloshnıkov 1921 jyly jaryqqa shyqqan «Ocherkı ıstorıı kırgız-kaısaskogo naroda» atty kitabynda statıstıkaǵa súıene otyryp, Qazan tóńkerisine deıin qazaq halqynyń sany 8,5 mln adam bolǵanyn jazdy.
1919 jyly ótken keńesterdiń bir sezinde Turar Rysqulov azamat soǵysy jyldary, ıaǵnı 1918-1919 jyldary, qazaq aýyly aq pen qyzyldardyń tonaýyna ushyrap, saldarynan 1 mln 214 myń qazaq ashtan qyryldy dep málimdedi.
Al azamat soǵysynan keıin 1920-1922 jyldary shyqqan «prodrazverstka» «Berseń qolyńnan, bermeseń jolyńnan!» dep tonaýdy zańdastyryp, sharýanyń aldyndaǵy malyn, qolyndaǵy nanyn tartyp aldy. Maqsat – bireý. Qaladaǵy keńes ókimetin asyraý. Aýyl ne bolsa o bolsyn. Bul surqııa saıasat saldarynan aýyl taǵy apatqa ushyrady. Alashorda atynan ashtyqpen kúres komıssııasyn basqarǵan jas Muhtar Áýezov 1922 jyl aıaǵynda jasaǵan baıandamasynda bul ekinshi ashtyqtan 1 mln 700 myń qazaq qyryldy dedi.
Al Goloshekın tusyndaǵy úshinshi ashtyqqa keler bolsaq, bul qazaqtyń basyna ornaǵan naǵyz ǵalımatııa boldy. Bul ashtyqtyń shyǵýyna tarıh aldynda eki basshy jaýapker. Stalın men Goloshekın. Ekeýiniń de ulty orys emes. Bul eki basshy Qazaqstanda «Kishi Oktıabr» degen dozaqty ornatty. Aýqatty sharýalardyń qaqqanda qanyn, soqqanda sólin aldy. Halyqty baı-kedeı dep ekige bóldi. Aýqatty sharýalardy tap retinde joıýǵa kiristi. Buǵan Stalınniń 1930 jylǵy «Kýlaktardy tap retinde joıý» jónindegi áıgili jarlyǵy jol ashty. 1928 jyly bastalǵan osynaý topalańnan Qazaqstandaǵy mal sany 40 mıllıonnan qysqaryp 4 mıllıonǵa bir-aq tústi. Halyqtyń maly et bolyp Máskeý, Lenıngrad, Kýıbyshev tárizdi Reseı shaharlaryna jóneltildi. Qazaqstan qalalaryna taratyldy.
Malshy halyqtyń malyn alý janyn alýmen birdeı edi. Keńesterge qarsy 360-tan astam kóterilis boldy. Sharýalar Qazaqstanda, Volga boıynda, Ýkraınada qara shybyndaı qyryldy. Qazaqstanda sol 1931-1932 jyldardaǵy ashtyqtan 2 mln 300 myń qazaq, 200 myń orys sharýasy qyryldy.
Qazaqstan jazýshysy Valerıı Mıhaılov: «О́tken ǵasyr basynda nebári 15 jyl ishinde ashtyqtan qazaq jarty halqynan aıyryldy. Bundaı tragedııa tarıhta buryn-sońdy bolǵan emes. Buny árbir qazaq bilýge tıis!» dep jazdy.
Qazaqstandy bolshevıkter basqarǵan 15 jyl ishinde, 3 ashtyq saldarynan 5 mıllıondaı qazaq qyryldy. Naqaqtan-naqaq. Imany úıirilmeı, janazasy oqylmaı, súıegi en dalada shashylyp qaldy. Tarıh aldyndaǵy osynaý orny tolmas qylmysyn kompartııa 70 jyl boıy jasyrdy. Al shyndyqty aıtqandardy aýyzǵa urdy. Tarıhy oqýlyq, baspasóz tilin tisteýmen otyrdy. Tek KSRO qulaǵannan keıin, Táýelsizdik tusynda ǵana ashtyq, repressııa týraly áńgime bastaldy. 1992 jyly qurylǵan memlekettik komıssııa 300 myńnan astam jazyqsyz japa shekkendi aqtady. Halyqtyń ólgeni tirilip, óshkeni jandy.
Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen 1997 jyldan bastap 31 mamyr «Saıası qýǵyn súrgin qurbandaryn eske alý kúni» bolyp jarııalandy. Durysy «Ashtyq jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» bolýy kerek edi. Jarlyqta «ashtyq» sózi bolmady. Osy sózden úrketin sanamyzdaǵy keńestik ıdeologııa salqyny bolsa kerek. Ashtyq – qazaqtyń teń jartysyn jalmaǵan ulttyń uly qasireti. Bul jalpyulttyq qasiret ulyqtalar kún 31 mamyrdyń otandyq tarıhtaǵy orny tipten bólek. Endeshe, bul kún ataýynda «ashtyq» sóziniń bolýy ádiletti de áleýetti tarıh talaby dep bilemiz.
О́tken jyly Qazaqstan Parlamenti ǵasyr tolǵan ulttyq qasiretimizge tuńǵysh ret oryndarynan turyp bir mınýt únsiz taǵzym etti. Bul Májilis tóraǵasy E.Qoshanov bastamasymen arýaqtar rýhyna arnalǵan ótken tunǵysh parlamenttik resmı taǵzym edi. Bul is-shara 31 mamyr kúni parlamenttik deńgeıde taǵy da bolatyny belgili. Iаǵnı Qazaqstan halqy, ulttyń uly qasiretin bir atanyń balasyndaı uıysyp joǵary dengeıde ulyqtaýdy jalǵastyratyny belgili. О́ıtkeni 31 mamyr – ultyna qaramastan Qazaqstan halqyn uıystyratyn kún. Jalpy ult bolyp ashtyq, repressııa qurbandaryn eske alatyn kún.
Alaıda 1992 jyldan bastap arhıv materıaldaryn jınaý men jaryqqa shyǵarý jumystary bastalyp ketken bolatyn. Bul saýapty qozǵalys sodan beri toqtamady. 2020 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sol kezdegi Memlekettik hatshy Q.Kósherbaevqa ashtyq jáne qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jáne taqyrypqa qatysty arhıv materıaldaryn tolyq jınaý, jarııalaý jóninde tapsyrma berip, bul qoǵalysqa tyń serpin berdi.
Nátıjesinde, Senat tóraǵasy M.Áshimbaevtyń basshylyǵymen ashtyq jáne saıası qýǵyn-súrgin materıaldarynyń kóptomdyǵy jarııalana bastady. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııaǵa Memlekettik keńesshi E.Qarın tikeleı basshylyq etti. Tarıhshylardyń mańdaı ter, taban etiniń arqasynda búginde qolymyzǵa 30 tomdyq qyrýar arhıv materıaldary tıip otyr. Sonyń arqasynda búginde Qazaqstan tarıhy qaıta jazyla bastady. Iаǵnı biz keńestik ıdeologııa salqynynan aryla bastadyq. Sol keńestik ıdeologııa salqynynan aryla bastaǵan saıyn jarty ultty jalmaǵan ashtyq jáne saıası-qýǵyn súrgin qurbandaryn ulyqtaý da jańara túspek, jańǵyra túspek.
Alaıda bul salada kezek kútip turǵan taǵy bir jumys bar. Ol – Qazaqstandaǵy ashtyq pen saıası qýǵyn-súrgin taqyrybyn shetelde nasıhattaý. Birli-jarym shetel zertteýshileri tıip-qashyp bolsa da bul taqyrypta tam-tumdap jazyp keledi. Al keıingi jyldary sheteldik eki ǵalym Qazaqstandaǵy ashtyq jáne qýǵyn-súrgin qurbandaryna eki úlken monografııa arnady. Onyń biri, amerıkalyq tarıhshy – Sara Kameron. Onyń «Ashyqqan dala» atty monografııasy AQSh-ta 2020 jyly shyqty. Ekinshisi – túrik ǵalymy Djemıle Kinadjy. Onyń «Qazaqstandaǵy saıası repressııa» atty doktorlyq monografııasy Ankarada ótken jyly shyqty.
Biraq kitaptyń aty – kitap. Taralymy shekteýli. Ashtyq jáne repressııa taqyrybyn taratýda osy taqyrypqa arnalǵan kórkem fılmderdiń orny bólek. Endeshe, bul taqyrypqa arnalǵan kórkem fılmderdi sheteldik BAQ ókilderine, tarıhshylarǵa kórsetýdi Qazaqstannyń sheteldegi elshilikteri qolǵa alýyna ábden bolar edi. Sonda, osydan júz jyl buryn bolshevıkter bıligi tusynda qazaq halqyna jasalynǵan qaraly qııanattan álem habardar bolar edi. Ekinshiden, búgingi jer basyp júrgen urpaqtyń, ıaǵnı bizdiń, kálımasy qaıyrylmaı, janazasy oqylmaı ketken jarty halyq rýhy aldynda júzimiz jarqyn bola bastar edi. Perzenttik tarıhı paryzymyz ótele bastar edi. Buny jasaı almasaq – eldigimizge syn.
Smaǵul ELÝBAI,
Qazaqstan Halyq jazýshysy