Qalaı endi adamǵa dos demessiń
Doberman tuqymdy ıti adamǵa óte jaqyn, úıir kórinedi. Ásirese, kishkentaı balalardy osy ıtpen qoryqpaı qaldyra berýge bolady eken. Osyǵan baılanysty mynadaı oqıǵa Sibirde bolǵan. Alty aılyq kishkentaı balany anasy baqtyń ishine taza aýaǵa alyp shyǵady. Jańadan eńbekteıin dep júrgen balanyń qasyna ıtti qaldyryp, óz jumystarymen aınalyp qalady. Sábı jerge tóselgen kórpeniń sál shetine shyǵa bastasa, ıt ony aqyryndap qana tumsyǵymen kórpeniń orta jaǵyna qaraı ıterip qoıady eken. Osy sátte týra balanyń kórpesiniń qasynda jylan paıda bolady, al ıt bolsa balanyń kıiminiń jaǵasynan tistep esiktiń aldyndaǵy baspaldaqqa ákelip qoıa salady da, ózi jańaǵy jylanmen arpalysyp, ony jaıratyp salady.
Ittiń adamǵa adal qyzmet etetini týraly kóptegen tarıhı derekter bar. Sonyń biri sonaý surapyl soǵys jyldarynda Lenıngrad qorshaýy kezinde bolǵan. Kún saıyn ashtyqtan júzdegen adam ólip jatady. Ásirese, kishkentaı balalar shydaı almaıdy. Bir úzim nan úshin keıbir adamdar qylmysqa da baratyn. Qaladaǵy aty áıgili ǵalymnyń (onyń esimi aıtylmaıdy) otbasynda da biraz týystary qaıtys bolǵan eken. Ǵalymnyń ózi de álsirep, tósek tartyp jatady. Dárigerler: «Ashtyq ábden meńdegen, uzaqqa barmaıdy, tez arada azyq-túlik tabý kerek», – deıdi.
Sol ǵalymnyń Trezor atty kavkaz tuqymdy qasqyr ıti (ovcharka) bar bolatyn. Ǵalymnyń áıeli ne isterin bilmeı dal bolady. Úıinde ıti bar ekenin bilgen dárigerler: «Kúıeýińizdiń ómirin tek ıtińiz ǵana saqtap qalady», – deıdi. Al áıeli bolsa kúıeýin de, ıtin de ólimge qımaıdy. Itti asyraǵaly 10 jyl bolǵan eken. Keshke áıel qaıtyp úıine kelgende, ánsheıinde qýanyp, quıryǵy bulǵańdap qarsy alatyn ıt, bul joly onyń oıyn túsingendeı yryldap qasyna kópke deıin jolatpapty. Áıel kóz jasyn kól qylyp, aqyryn ıtin sıpalap otyryp, oǵan bar mán-jaıdy «aıtyp» beredi, ıt bolsa bir nárseni túsingendeı áıeldiń betin jalap, jubatqandaı bolady. Biraq, adam ómirinen ıt qymbat emes qoı. Aýla sypyratyn shaldy ertip kelip, kóp oılanyp, tolǵanyp tań ata salysymen ıtti óltirýge ruqsat beredi, ózi dáti shydamaı dalaǵa shyǵyp ketedi. Shal ıttiń tisi batpasyn dep qalyń brezent plash, aıaǵyna etik kıip keledi. Shal esikten kire bergende, ánsheıinde bóten adamǵa úrip, tap beretin ıt, úndemeı qyńsylap, qojaıyn jatqan bólmege baryp, ǵalymnyń betin ıiskelep, qoshtasqandaı bolady. Sodan soń úndemeı kelip, «al, endi soıa ber» degendeı edenge jatyp kózin jumady. Alǵashynda ıtti óltirýge ruqsat bermegen ǵalym, óziniń ıtiniń arqasynda ómirin saqtap, uzaq jyldar boıy halqyna qyzmet etken eken.
Qasqyrlar shabýyly
Bala kezim. Esik aldynda oınap júrgen bolatynmyn. Atarbadan bir qart adam kelip tústi. Qarııa úıge kirip ketken sátte júgirip baryp arbasyna úńildim. Qarasam, arbanyń ústinde kári, bir qulaǵy joq úlken ıt jatyr. Meniń tańdanyspen qarap turǵanymdy sezdi bilem, úlken kisilermen ilese shyqqan ataı áńgimesin bastap ketti.
«60-shy jyldardyń basy edi. Ol kezde men ortalyqtan ózimizdiń fermaǵa poshta tasıtynmyn. Sol jyly qys aýyr boldy. Kúnde qar jaýyp, borandatatyn. Sharýamdy kesh batqansha bitirip úlgermesem, úıge túndeletip qaıtpaı-aq, týystarymnyń úıine qona salatynmyn.
Bir kúni aıaq asty bireý qaıtys bolyp, habar jetkizý qajet boldy. Sonymen jolǵa shyqtym. Qystyń qysqa kúni kókjıekke bata bastaǵan. Biraz jol júrgennen keıin kún raıy buzyla bastasyn. Kenetten astań-kesteń bolyp, qarly boran soǵyp, aınala túnerip ketti. Fermaǵa deıin biraz jer bar, artqa qaıtaıyn desem, aýyldan alystap ketkenmin. Ne de bolsa alǵa júrýge bekindim. Aıdala. Tastaı qarańǵy túndegi serikterim Aqtós pen Taımas jáne kúreń atym. Bir ýaqytta alystan qasqyr úıiriniń jarysa ulyǵan daýysy estildi. Itter yryldap, biraq shanadan alystap ketpeı, bir-birine jaqyndaı josyp keledi. Bir qaýip bolatynyn sezgendeı atym da qulaǵyn qaıshylap basyn qaıta-qaıta julqı berdi. Ulyǵan daýys tipten jaqyndady. Aınalany tuman basqan, eshnárse kózge kóriner emes. Qasqyrlardyń jan-jaqtan antalap kele jatqanyn ishim sezdi-aq. Boıymdy úreı bıledi.
Atqa qamshy basqanymmen, kúreń qasqanyń qalyń qardan júrisi ónetin emes. Tóbege kóterile bergen kezde aldymyzdan eki dáý qasqyrdyń qarasy kórindi. Artyma jalt qarasam, taǵy úsh-tórteýi izimnen búlkektep keledi eken. Osy sátte atym úrkip, shetke jalt burylyp ketti de, men saıǵa qaraı domalaı quladym. Bir qyzyǵy, túz taǵylary atymnyń artynan qýmaı, meni qorshap aldy. Qasqyrlar jaqyndap keledi. Aqtós pen Taımas maǵan: «Tur, shaıqasqa daıyndal» degendeı, ekeýi eki jaǵyma shyǵyp, aınalsoqtap júrip aldy. Qulaǵan kezde aıaǵym syndy bilem, qozǵalýǵa dármenim bolmaı qaldy. «Qap, myltyǵymdy birge ala shyqpaǵanym-aı!» – dep ókindim. Biraz ýaqyttan soń qasqyrlarǵa jem bolatynyma nalyp, jas balasha eńirep jylap jiberdim.
Qudaıǵa jalbarynyp, járdem surap, basyma san túrli oılar kelip-ketip jatty. Endi, sálden soń ómir úshin kúres bastalmaq. Jan-jaǵymnan tisteri yrsıǵan birneshe ash túz taǵylary antalap, aldyndaǵy jemtigin tezirek jeý úshin aıbat shege bastady.
Teris aınalyp, qozǵalyssyz, dármensiz jatqan meniń ústime qar shashty. Itter de menen esh qaıyr joq ekenin túsingendeı búıirden kelip tıgen qasqyrlarmen alysa ketti. Shaıqas biraz ýaqytqa sozyldy. Menen ıtterdi alystatý úshin jyrtqyshtar ony qorshap alyp, talaı bastady. Bir ýaqytta Taımas taıǵanap baryp, saıǵa qaraı domalaı bastady. Osyny kútip turǵan jyrtqyshtar onyń jalǵyz qalǵanyn kórip, barlyǵy jabyla baryp, bas saldy. Kóp kúttirmeı-aq tajaldar ıtti óltirip, tas-talqanyn shyǵaryp, jep alsa da, jumyryna juq bolmaǵandaı, endi Aqtós pen maǵan shabýyldy bastady. Aqtóske endi jalǵyz ózi bir top qasqyrmen julysýǵa týra keldi. Jabaıy haıýandar ıtti menen alystatyp, jabylǵysy kelip edi, ıt berilmedi, janymnan ketpeı qoıdy. Men tek Alladan ólimniń tez, kenetten bolýyn tiledim. Qasqyrlardyń tisi pımamnan da, tonymnan da ótip barady. Betimdi talatqym kelmeı, tonymnyń jaǵasymen búrkep aldym. Bir ýaqytta qasqyrlar shabýylyn kilt toqtatyp, áldenege eleńdegendeı tyna qaldy. Osy sátte adamdardyń alystan talyp jetken aıqaıy men ıtterdiń úrgen daýysyn estidim. Ári qaraı ne bolǵany esimde joq, esimnen tanyp qalyppyn...
Esimdi bir kúnnen keıin jıdym. Aýyldastarymnyń aıtýynsha, olar aýdarylǵan shana men tún jarymda aýylǵa ıesiz oralǵan atty kórip qutqarýǵa umtylypty.
Sol qarııanyń áńgimesi maǵan qatty áser etti. Biraz jyldardan soń aqsaqaldyń qaıtys bolǵany jaıly habar estidim. Eń ǵajaby, qarııa qaıtys bolǵan soń, bir aıǵa jetpeı, ıti Aqtós jóne Kúreń qasqa aty da jan tapsyrypty.
Qojaıyny úshin kek alǵan ıt
Fransııanyń Fontenblo qalasynyń mańaıyndaǵy eski bir qorǵannyń aýlasynda adammen aıqasyp jatqan ıttiń tas músini bar.
HIV ǵasyrda koroldik etken V Karl Valýanyń eki jas rysary bolady: messır Obrı de Mondıde jáne messır Andre Masher. Mondıde erjúrektiligimen, shynshyldyǵymen, talantymen kózge kóp túsken jaýynger eken. Sondyqtan monarh ony erekshe jaqsy kórip, basqa rysarlarǵa úlgi etip otyrypty. Al Andre Masher sol úshin Mondıdeni ólerdeı jek kóredi. Biraq eshkimge bildirmeıdi, syrt kózge ekeýi naǵyz dos bolyp kórinedi. Boıyn ábden qyzǵanysh bılegen Andre Masher dosyn óltirýge bel býady.
Bir kúni eki dos Parıj mańaıyndaǵy qalyń ormanǵa ańǵa shyǵady. Mondıde eńkeıip buǵynyń izine qaraı bergen kezde Masher onyń arqasynan pyshaq salady. Mondıde sol jerde til tartpaı ólip ketedi. Andre Masher beıshara Obrı de Mondıdeniń denesin japyraqtarmen jaba salyp, atyna minip Parıjge qaıtyp ketedi.
Masher óziniń bul qylmysy jaıly eshkim bilmeıdi dep oılaıdy, sebebi ekeýiniń ańǵa shyqqanyn esh adam kórmegen edi. Biraq, ol mańyzdy bir nárseni eskermeıdi. Messır Mondıdeniń Gerkýles atty aqyldy tóbeti bar bolatyn. Týra sol kúni Obrı de Mondıde óziniń Fontenbloda turatyn qalyńdyǵyna keshke baratynyn habarlap Gerkýlestiń moınyna hat baılap jiberedi. Tóbet joldy jaqsy biletin. Hatty jetkizgen soń Gerkýles qojaıynynyń kelýin kútedi. Kúte-kúte sharshaǵan ıt ormanǵa qaraı tartady. Ormanda óziniń qojaıynynyń óli denesin taýyp alady. It Mondıdeniń jaqyn dosy de Narsakqa keledi. Kele sala kamzolynyń eteginen tartqylap, orman jaqqa súıreıdi. Gerkýlestiń tegin ıt emes ekenin biletin de Narsak qarýlanǵan eki qyzmetshisin alyp ıttiń sońynan eredi. Ormannan Obrı de Mondıdeniń denesin taýyp alady. Gerkýles endi óziniń jańa qojaıyny retinde de Narsakty tańdaıdy. Bir aıta ketetin jaıt, Mondıdeni jerlegen kezde jańa qojaıyn tóbetti qoraǵa qamap qoıady.
Týra bir aı ótken soń de Narsak Gerkýles ekeýi Parıjde qydyryp júrgen kezde olar álgi qanisher Andre Masherdi kezdestirip qalady. Gerkýles Masherge qaraı atyrylyp tamaǵyna jarmasqysy keledi. De Narsak áreń degende yzalanǵan ıtti ajyratyp alady. Al keıin osy oqıǵany dostaryna aıtyp beredi. Olardyń oıyna kúmán kiredi. Sebebi, Gerkýles buryn Masherdi jaqsy kóretin, quıryǵyn bulǵańdatyp onyń «júgir», «jat», «tur» degen buıryqtaryn da «súısine» oryndaıtyn.
Mondıdeniń dostary Mondıdeni óltirgen týra sol Andre Masher dep sheshedi. Bul sybys bir kúni koroldiń de qulaǵyna jetedi. Monarh osy kúdikti isti óz baqylaýyna alady. Ol korol saraıynyń alańynda óziniń gvardııasyndaǵy 200 adamdy sapqa turǵyzýǵa buıryq beredi. Sodan soń alańǵa Gerkýlesti alyp shyǵady. It esh bógelmesten birden Andre Masherge tap beredi. Sonda korol orta ǵasyrlarda keńinen qoldanylatyn Qudaı sotyn ótkizedi. Jekpe-jekke shyqqandardyń qaısysy adal bolsa, Qudaı sony jaqtaıdy, tipti onyń álsiz, kúshiniń az ekendigine de qaramaıdy dep eseptelgen. Sóıtip, ıt pen Andre Masher jekpe-jekpe shyǵady. Masherge ıtten qorǵanýǵa barlyq jaǵdaı jasalynady: ústine ıttiń tisi batpaıtyn saýyt, qolynda úlken taıaq, t.b. Korol belgi bergen kezde Gerkýles oqtaı ushyp baryp Masherdi jerge qulatady. Masher de berispeıdi. Al ıt týra alqymǵa taqalǵanda Masher: «Iá, men Mondıdeni óltirdim, tóbetti alyp ketińder, bárin aıtamyn» deıdi.
Ol kinásin moıyndaıdy. Korol ony ólim jazasyna kesedi. Gerkýles ábden qartaıǵansha de Narsakqa adal qyzmet etedi. О́le-ólgenshe óziniń burynǵy qojaıyny Obrı de Mondıdeniń qabirine baryp turǵan kórinedi, tipti sol qabirdiń qasynda óldi degen ańyz da bar. Keıinnen de Narsak Gerkýleske eskertkish qoıypty.
Maqsat Rsalın,
jýrnalıst.
Almaty.