Ánniń de estisi bar, eseri bar

Halyq óleńi. Halyq áni. Sózi men áni, máni men sáni jarasqan. Sondyqtan birde-bir jolyn alyp tastaýǵa nemese sózin ózgertýge bolmaıdy. О́ıtkeni, barlyǵy óziniń ornynda. Ǵasyrlar boıy elenip-ekshelip, suryptalyp, osy kúnge aman-esen jetken halyq sózin burmalaý – qııanat. Qazirgi ánshilerimizdiń án sózderin ózgertip aıtyp júrgenin estigende janyńdy qoıarǵa jer tappaısyń. Belgili ánshimiz Muhtar Shahanov sózin jazǵan «Aq bantık» ánindegi «Bilmeımin, boıjetip qaldyń ba?» – degen joldy «Bilmeımin, erjetip qaldyń ba?» – dep burmalap aıtqanyn da estidik. Qyz boıjetedi. Ul erjetedi. Ekeýin shatastyrýǵa bola ma? Nurjan Naýshabaıulynyń: «Dombyra kúıge kelmes buramasa, Kim biler kimniń jaıyn suramasa, Er jigit mal tapqanmen ne bolady, Jubaıy bir jaǵynan quramasa», – dep keletin joldary el aýzynda. Osy óleńniń sońǵy jolyn ánshiler «Qudaıym bir jaǵynan quramasa» dep aıtyp júr. Alla berip tursa da, áıel uqsata almasa, qandaı amal bar? Keıin «jubaıyń» degen sózdi ańqaý qazaq «Qudaıymǵa» aýystyryp alǵan. Halyq aýzyndaǵy sózder ýaqyt óte kele ózgeriske ushyrap otyrǵany belgili. Alaıda, sózi ánge aınalyp, el qulaǵynda jattalyp qalǵan mátinder orynsyz burmalanyp ketetin jaǵdaılar da jıi kezdesedi. «Baspadym jardyń shetin qulaı ma dep, Ishpedim aryq sýyn laı ma dep. Jamanmen dos bolýǵa jasqanamyn, Kún týsa erdiń qunyn suraı ma dep», – degen halyq óleńi bar. Al  «Dúnıe-aı!» degen atpen jáne halyq áni dep án jınaqtarynda jarııalanyp júrgen mátinde «Baspadym jardyń shetin qulaı ma dep», – degen sózderden bastalatyn halyq óleńiniń keıingi joldaryn ánshiler «qorqamyn dos bolýǵa jamandarmen, tar jerde er-toqymyn suraı ma dep», – degen tirkespen aıtyp júr. Er-toqym qazaq úshin asa qasıetti buıym. Ol ony eshkimge bermeıdi. Qazaq «aıyrylysatyn er erdiń artqy qasyn suraıdy», –deıdi. Nemese erdiń (bul arada azamat degen maǵynada) qunyn suraýy múmkin. Biraq, er-toqym emes. Osy ánniń qaıyrmasy: «Qyzdar bulbul, jigit dúldúl, ótip barady ómir qurǵyr», – dep aıtylyp júr. О́mir qurymaıdy, jalǵasa beredi ǵoı. Sózge bajaılap qarasaq, gúl qaýyzyn tańerteń kún sáýlesi túskende ashady ǵoı, bulbul da jaratylysta sol gúldiń ashylǵanyn kórgen sátte saıraı bastaıdy. Qyzdardy bulbul qylyp saıratyp, jigitterdi tulpar qylyp shapqyzyp qoıǵanda ne uttyq?! Ánniń baǵasyn kemittik. Qostanaıdyń Naýyrzym óńirinde Baıjan esimdi ánshi ótken. Biz  biletin sol Baıjannyń áninde  «Jigit – bulbul, qyzdar – gúl-gúl, jastyq óter, oına da kúl!» bolyp aıtylýshy edi. Baıjannyń ánin kezinde oblystyq fılarmonııa­da ánshi bolǵan Baıqonys Muhamedjanov tamasha aıtatyn. Qazirgi Elýbaı О́mirzaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń ánshisi Qadyr Qarjaýov osy ándi náshine keltirip oryndaıdy. Ol atalǵan ándi Baıqonys aqsaqaldan úırengenin aıtady. «Baıjannyń áni» atalyp ketken ándi el arasynda «Baıjannyń jumbaǵy» dep te ataıdy. Onyń mátini mynandaı: Baıjeke, myrza kóńiliń boldy qalaı, Baqshany aralaýshy eń talaı-talaı. Qondyrsam osynaý turǵan qyzyl gúlge, Etýge eptep saıran jaıyń qalaı? qaıyrmasy: Qyzdar – gúl-gúl, Jigit – bulbul. Jastyq óter, Oına da kúl! Qarǵasha qorbań etip túsip qalma, Butaqtan mujyq tuıaq ustaı almaı. Bolmasa qarań batyp qashyp joǵal, Qoıaǵa quıryǵyńdy beker malmaı. Shirkin-aı, qyz degen bir gúl emes pe, Oınasa qyz ben jigit kún emes pe?! Bolǵanda qyz qyzyl gúl, jigit bulbul, Bulbul qus qyzyl gúlge túnemes pe?! Mine, mazmuny tolyq ashylyp, maǵynasy jaǵynan ánniń sózi de, qaıyrmasy da úılesip turǵan osy tamasha ánniń án jınaqtaryndaǵy kelesi shýmaqtary: «Jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy, Jamandar jaqsymyn dep aıqaılaıdy. Júrgen soń baýyrynda kúnde kórip, Taýlardyń bıiktigi baıqalmaıdy», – degen joldarmen jalǵasady. Bul joldar da halyqtyń qara óleńinen alynǵan, án qaıyrmasyna múlde qatysy joq ekeni taıǵa tańba basqandaı anyq. Ol az bolǵandaı, qaıyrmanyń sońyna: «Ahaý, arman, dúnıe jalǵan» degen joldardy jáne  «halaý-láılim, halaý-láılim» degen Aldarkóseniń shaıtanǵa aıtatyn sózderin de qosyp qoıypty. Sondyqtan ánshilerimiz kezdeısoq estigen «áláýláıim» men «halaýláıimge» ilese bermeı, án sózine abaı bolýy kerek. Budan da ótken soraqylyq keıingi ýaqytta teledıdardy jaýlap aldy. Ánniń sózin bur­malaýshylar ǵana emes, án sózi dep aıtýǵa aýyz barmaıtyn joldardy áýenge salyp aıtýshylar paıda boldy. Olardyń birazy ózderin juldyzbyz dep esepteıdi, teledıdar júrgizýshileri de olardy juldyz dep tanystyrady. Al sol «juldyzdar» qalaı saıraıdy? «Sensem be eken-aı, kónsem be eken-aı, qushaǵyńa ensem be eken-aı!» degen sózderdiń ózi jıirkenishti emes pe? «Joq, seni, janym, umyt­qanym joq, joq, qadamashy júregime oq» nemese «Aınalaıyn, sen maǵan unap qaldyń, seni kórip ornymnan qulap qaldym» degen sózderde poezııanyń ushqyny da joq qoı. Taǵy bir án mátinindegi: «Qosh bol endi, meniń súıgen armanym, Qaıda júrseń oryndalsyn armanyń, Biraq-biraq súıip ótem máńgilik, Janym meniń, janym meniń, armanym!» degen bir ǵana shýmaqtaǵy qaıta-qaıta qaıtalanǵan sózder «arman, janym» sekildi ádemi sózderdi jaýyr qylǵandaı. Álı Oqapovtyń «Bıle» degen klıpindegi án mátini kádimgi jańyltpash. Sózimiz dáleldi bolýy úshin túgel keltireıik: Aı, án arnadym saǵan jaı ǵana, ádemi aı, aı, Meniń ánim áste qaıǵyryp, kúrsinbeıdi, Ol aıta almaı júrgen sezimdi jyrlaıdy, janym, Janymdy baıaý eriksiz jaýlaıtyn sol qaıǵy joq meniń ánimde. Bul ánim bul ánim tek saǵan, (janym tyńda, tyńda, tyńda) Unaısyń, unaısyń sen maǵan, (janym, tyńda, tyńda, tyńda) Sen meni oıla! (shyn kóńilmen móldiregen júregimdi) Bul ánim, bul ánim tek saǵan! (janym tyńda, tyńda, tyńda) Bıle, bıle, bıle, bıle, bıle! Bul ne? О́leń be? Qara sóz be? Úılesken uıqasy joq, ne maǵynasy joq, «janym, tyńda, bıle»» degennen basqa aıtary joq, poezııa dep aıtýǵa aýyz barmaıtyn osyndaı shatpaqty án dep qabyldaýǵa bola ma? Rano Ýmarova oryndap júrgen «Súıem deshi» degen keń taralǵan ánniń sóziniń sıqy mynaý: Janym sensiń, súıem deshi, Lúpildegen júregimdi súıem deshi, Jylamaıyn, senim bershi, Nazdanaıyn, shattanaıyn, kúlimdeshi. Armanym da, janym, sen ǵana, Qushaq jaıshy maǵan saǵyna, Ǵashyǵymsyń, asylymsyń, súıem deshi, Mahabbattyń jalynyna kúıem deshi, Erkelegen aıym deshi, Men usynǵan pák sezimdi balym deshi, Aımalaǵan tań samalyn, Qalaǵanym bir ózińsiń, kúnim, kelshi. Munda da shala-sharpy uıqas, orynsyz sóz qaıtalaý, baldyr-batpaq, shaldyr-shatpaq. «Senim bershi» degen qazaq uǵymynda múlde joq tirkes. «Erkelegen aıym deshi» degennen ne túsinesiz? Aspandaǵy aıdy erkeleıdi degendi estigenimiz osy. «Erkeleshi, aıym deshi» dese bir sári. «Aımalaǵan tań samalyn» degen ne? Aıta bersek, suraq kóp, jaýap joq. Kez kelgen án beınebaıan túsirilmeı turyp, teleekranǵa shyǵarylmaı turyp tekserýden ótse, quramynda belgili aqyndar bar, komıssııa deımiz be, redaksııalyq keńes deımiz be, áıteýir, bilimdi kisilerden quralǵan alqa ánshilerdiń repertýaryn ǵana emes, án mátinderiniń mazmuny men úılesimin elep-ekshep, suryptap otyrsa nur ústine nur bolar edi. Aqylbek ShAIаHMET. QOSTANAI.