Dástúrimizdiń dińi de, tini de – dinde

Áý bastan qazaq – qolyndaǵy jarty kúlshesin jadap-júdegenge bólip beretin meıirimdi halyq, eshkimniń menshigine qyzyǵýshylyqpen nemese toıymsyzdyqpen kóz alartyp, ozbyrlyq jasamaıtyn qanaǵatshyl, barǵa bar, joqqa joq dep qaraǵan sabyrly, qara qyldy qaq jarǵan adal halyq, óziniń mańdaıyna jazylǵan el men jerdi qar jastanyp, muz tósene júrip aıqasa qorǵap qalǵan batyr halyq jáne ımanǵa uıyǵan, aýyzbirligin saqtaǵan, úlken men kishi arasynda qalyptasqan syılastyq dástúri bar sypaıy, rýhy myqty qasıetti halyq. Bizdi taǵdyrdyń talaı taýqymetinen alyp shyqqan osy qasıetter bolatyn, «myń ret ólsek te, myń ret tirilýimizdiń» sebebi osy edi. Bizge osy asyl qasıetter qaıdan keldi dep oılaısyz? Árıne, asyl dinimizden. Qazaqty momyn halyq deıdi, osy momyndyqtyń arjaǵy «uıat-ımannan» degendeı, ımanynan desek qatelespeıtin bolarmyz. Demek, ultymyzdyń ózindik bolmys-bitimin tutastyryp, joǵary adamgershilik kelbetin somdap turǵan salt-dástúrimiz desek, salt-dástúrimizdiń óziniń túpki tini, jýan dińi dinimizde jatyr. Biz keshegi jetpisinshi jyldardyń ekinshi jartysynda ómirge kelip, sekseninshi jyldardan óte kele es bilgen býynnyń ókilimiz. Qolǵa qalam alyp, hat tanyǵan soń araǵa segiz jyl salyp jetti táýelsizdik. Biraq, sadaqa berý, qurban aıt shalý, ólim-jitimge qatysty jón-joralǵylar men ómirge kelgen nárestege qatysty dástúrler, asqa bata jasaý – bizdiń eldiń baǵzydan kele jatqan buljymas qaǵıdasy edi. Ákemniń ákesi soǵysta habarsyz ketkendikten, ákemdi óz qamqorlyǵyna alǵan onyń aǵasy 1986 jyly, onyń zaıyby 1990 jyldary qaıtys bolǵanǵa deıin bes ýaqyt namazyn qaza etpegen dindar, molda kisiler bolatyn. Tipti, dinnen habary bar erkek kindikti maıdanǵa attanǵan sonaý qıyn jyldary qaıtys bolǵan enesiniń janazasyn shyǵaratyn azamat bolmaǵasyn, táýekel etip, ózi shyǵarǵan eken. Áıel adamnyń janaza shyǵarýy dinimizde quptalmaıtyn bolar, áıtse de el basyna kún týǵan zulmat shaqta toǵyz jasqa kelip, bálıǵatqa tolǵan shaǵynan bastap betin qubylaǵa buryp, sájdege bas qoıǵan ájemiz amalsyzdan osylaı etipti. Al biz 5-synypta oqyp júrgenimizde-aq kálımaǵa tilimizdi keltirip, «Alham», «Qulhýallany» jattap alǵanbyz. Bul úlkenderden sińgen qalyp bolatyn. Rasynda, ata-babalar tárbıesin kórip, qar­shadaıdan júrekke olardyń tálimin sińirip ósýdiń jattyǵy joq, kerisinshe adastyrmas alaý bolady eken. Búginde «dástúr degenimiz – joqqa aldaný, ata-babalar rýhyn qasterleý – Allaǵa serik qosý» deıtinder shyqty. Sonda qazaqtyń árbir otbasyndaǵy abyz atalar men asyl ájeler ózderinen burynǵy úlkenderden úırenip júzdegen, myńdaǵan jyldar tezinen ótip kelgen salt-dástúrdiń, qazaqy qa­lyptyń «qateligin» búgingi bazbireýler «taýypty». «Aıdy aspanǵa shyǵarý» degen osy bolar! Qazirgi qazaq qoǵamyna, ásirese jastarǵa dástúrli dinimizdi nasıhattaý, dástúr men dinniń sabaqtas ekendigin uǵyndyrý qajet-aq. Shól qysqanda adamnyń kezdes­ken sýdy – qaqtyń sýy ma, tehnıkalyq-ón­diristik maqsatta qoldanylǵan sý ma – qaramastan bas salyp simire beretini belgili. Tuma bulaqtyń móldir sýyn usyný – bizdiń dás­túrli dindi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaǵan úlkenderimizdiń, elimizdiń musylmandar dinı basqarmasynyń mindeti. Qazaqstan Respýblıkasy musylmandary dinı basqarmasynyń bıylǵy jyldy «Din men dástúr» jyly dep ataýy da sol sebepti bolatyn. Mańǵystaý óńirine issaparmen kelgen Bas múftı Erjan qajy Mal­ǵajyuly Aqtaýda «Din men dástúr sabaqtastyǵy» respýb­lı­kalyq konferensııasynda, Jańaózen qalasynda «Din – qoǵamnyń rýhanı tiregi» atty konferensııada oblys halqynyń ókilderimen kezdesip, múftııattyń jasaǵan jumystary týraly baıandady. Asyl dinimiz, din men dástúrdiń bir-birimen bite qaınasqan sabaqtastyǵy týraly áńgimeledi. – Elimiz táýelsizdik alǵan jyl­­dary bizde myqty teologtar, dintanýshylar bolǵan joq. Olardyń qyzmetin shyǵystanýshylar kóterdi, biraq olar teologtar emes qoı. Osydan kelip birqatar olqylyqtar oryn aldy. Qazaqstannyń azamaty qaı dinde bolsa da erikti dedik. Al kórshimiz Reseıde sol jyldary, ıaǵnı 1992 jyly tek tórt qana dinge zańmen ruqsat etildi, sebebi olarda bul salada myqty mamandar bar edi. Biz din mamandarymyzdyń joqtyǵy saldarynan 1998 jylǵa deıin dinı kitaptardy saraptamadan ótkizý úshin ár betine qyrýar qarjy tólep sol kezdegi Lenıngrad qalasyna jiberetinbiz. Shyǵys halyqtarynda «terezeni ashsań taza aýamen birge shań-to­zań da kiredi» degen naqyl bar, egemendigin alyp, álem elderine terezesin keń ashqan elimizge túrli dinı aǵymdar osy kezde kirip ketken bolatyn. Ýaqyty kelgende túrli «ızmder» joǵalady, biraq olardyń sońynan taǵy biri paıda bolady. Qazir Paıǵambarymyzdyń ósıet-naqyldaryn, ıaǵnı hadısterin moıyndamaıtyn, tek Quran sózderimen ǵana júrip-turatyn «Quranı» kó­rinip jatyr. Ortalyǵy Londonda, Qazaqstandaǵy ortalyǵy Semeı qalasynda ornalasqan, jylyna 80 adamdy qataryna engizetin «Jamaǵat Ahmadııa» degen bar. Sońǵy zańymyz burynǵy olqylyqtardy jóndep, retke keltirýge yqpal etetin durys zań boldy. Búgingi tańda múftııat aldynda «jastarymyzdy qalaı tárbıeleımiz, dástúrli dinimizden adaspaýy úshin ne isteýimiz qajet?» degen suraq tur jáne osy maqsatta jumystanyp kelemiz. Islam dini 8 ǵasyrdan beri ustap kele jatqan dinimiz, son­dyqtan dástúrlerimiz dinmen bite qaınasyp ketken. Mysaly, ata-anany syılaý, úlkendi qurmetteý, kishige qamqor bolý – bári Qurannan alynǵan. Qazir jasyratyny joq, urpaq sabaqtastyǵy toqtap qaldy, qarakózderimizdiń dindi túsinbeı, jat aǵymdarǵa ketýi osynyń saldary. Ákelerdiń qasıetin, ulttyq bolmysyn urpaqqa darytý kerek – sabaqtastyq sonda jandanady, bala otbasynda, ortasynda qazaqy bolyp ósse, eshqaıda ketpegen bolar edi. Qazir nemis, aǵylshyn ulttarynyń keıbir azamattary ıslam dinin qabyldap jatyr, osy kezden bas­tap olardyń psıhıkasynda úlken, túbegeıli ózgeris bolady, búkil dúnıe­tanymy, kózqarasy ózger­gendikten daǵdarysqa túsedi. Al qazaqy tárbıe kórgen, ana tilinde oılaıtyn bizdiń baýyrlarda olaı emes, sebebi, ata-anasy, halqy mu­sylman bolǵandyqtan, olardyń boıynda, qanynda bar qubylys. Qazir kelinniń sálem salýyn «Allaǵa serik» qosý dep sanaıtyn­dar bar. Sálem salý haram emes, ol – syılastyq, kelinniń qaıyn jurtyndaǵy jasy úlkenderge kór­setken izet-ıbasy. Ol olardy «qudaı dep» ıilip turǵan joq, tek syılaý ǵana. Mundaı túsinbeý­shilikter – bolmysymyzdy joıýǵa talaptanǵan syrtqy kúshterdiń áseri, degen Bas múftı E.Malǵajyuly qandastardy óz dinimizge oraltý ózekti másele ekendigin alǵa tartty. Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ oqytýshysy N.Tobysh, súıik­ti Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) «Otan­dy súıý – ımannan» deıdi. Sondaı-aq Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.)musylmandar meıirimdi bop bir-birine kómektesý qajet dep tatý­lyqtyń, tózimdiliktiń jol-jobasyn kórsetti. Muhammed (s.ǵ.s.) kórshisi ıahýdı dinindegi evreı kisi eken. Kir jýsa sýyn, úı tazalasa qoqysyn Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) úıiniń mańyna tastap kelipti. Bir kúni álgi kisi syrqattanyp qalady, osy kezde kóńilin suraýǵa birinshi bop barǵan Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) onyń aýzyna sý tamyzady. Sonda «Seniń meıirimdiligińe tántimin, seniń dinińniń tazalyǵyna sendim, Muhammed! Men saǵan qansha qııa­nat jasadym, al sen maǵan tek jaqsylyqpen jaýap berdiń» dep, tilin kálımaǵa keltirip baryp jan tapsyrǵan eken. Budan bizdiń dinimizdiń tózimdilikke, sabyrǵa, qaıyrymdylyqqa shaqyratynyn ańǵaramyz. Bizdi týra joldan adas­tyrmaıtyn jol – dástúrli dinimiz, dedi. Mańǵystaýda Bas múftıge mol­dalarǵa jalaqy tóleý jáne baspanamen qamtý máseleleriniń sheshilýi, halqymyzdyń dinı qaıratkerleri týraly zertteý jumystaryn júr­gizý, ishimdik ishiletin oryndarda – meıramhanalarda qaıtys bol­ǵan kisilerdiń kádesin jasaýdyń jón emes ekendigi, sol sebepten meshitter janynan hatymhanalar salý qajet­tigi, juldyz-joramal jaıy, Fatýllah Gúlen jamaǵaty men onyń kitaptaryna qatysty jáne ózge de suraqtar qoıyldy. Saýaldarǵa jaýap bergen E.Malǵajyuly 600 myńǵa tarta halqy bar, 18 ǵana me­shiti bar Mańǵystaýda dinı ahýaldyń turaqtylyǵyn aıtyp, «Pir Beket ata jatqan kıeli óńirge meshit, ja­maǵat ál-aýqatymen tanysý maq­satynda kelgen edim. Qudaıǵa shúkir, aýyzbirshilikke uıyǵan halqy bar, berekeli jer eken. Tynyshtyq, tu­raqtylyq bolsa, el órkendeıdi, bul Mańǵystaýda bar» dedi. Bizdiń dinimiz – asyl, izgi, berik din, biz oǵan berik bola alsaq... Qazirgi áńgime osynda bolyp tur. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Mańǵystaý oblysy. Sýretterdi túsirgen Talant QUSAIYN.