Adrıad arnasynan at sýarǵan Attıladaı, elimizden attanǵan kórkem óner kerýeni ısi ıtalıan jurtshylyǵyn tánti etti. Álem týyndygerleriniń eń tanymal forýmdarynyń biri, táýelsiz qazylar arqyly baǵalanyp, eki jylda bir ret ótkiziletin halyqaralyq óner kórmesi Venesııa bıennalesi dep atalady. Ondaǵy kópshilik nazaryna Qazaqstan pavılony tuńǵysh ret usynyldy. Kórmege Kámil Mollashev, Erbolat Tólepbaı, Sergeı Maslov bastaǵan beıneleý óneriniń bedeldi ókilderiniń bederli jumystary qoıyldy.
Avtorlyq ınstallıasııa men beıneleý óneri kórmesin uıymdastyrý eń alǵash eki ǵasyr ilgeridegi Italııanyń elshisi Rıkkardo Selvatıkonyń oıyna kelgen. Zamanynda ol keskin, symbat jáne mýzyka ónerin janyndaı jaqsy kórgen. Nátıjesinde, 1895 jyldan venesııalyq bıennale «Halyqaralyq óner kórmesi» retinde uıymdastyrylyp keledi. Eki jylda bir ret ótetin óner jármeńkesinde alyptar gallereıasynan oryn alǵan nebir talanttardyń ǵajaıyp týyndylary el nazaryna usynylǵan.
Dál osy bıennaleniń arqasynda halyq ımpressıonızmniń bedeldi ókili, fransýz sýretshisi hám músinshisi Per Renýar men HH ǵasyrdaǵy sýret ónerine tóńkeris ákelgen, kýbızm baǵytynyń negizin qalaýshy Pablo Pıkassonyń esimimen tanysty. Al 1964 jylǵy el abstraktili espressıonızm ókili Robert Raýshenbergtiń qoqystan jasalǵan kórkem týyndylaryn baıqady, basyn shaıqady. О́nerdiń jańa bir ashylmaǵan araly tabyldy dep jar saldy. Sodan beri pop-art baǵyty halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy. Al Áýlıe Marktiń aıbarly arystany Venesııanyń jáne osy óner merekesiniń basty rámizine aınalǵan. Búgingi kúnde eń úzdik qatysýshylardy qola, kúmis, altyn arystan statýetimen marapattaıdy.
Eń alǵashqy halyqaralyq kórmege tek 16 memleket ókilderi ǵana qatysa alǵan. Biraq dáýir dońǵalaǵy aınalǵan saıyn kórmeniń de aýqymy úlkeıip, keńistigi keńeıe berdi. Ár memlekettiń jeke pavılony uıymdastyryla bastady. Osyndaı qurmetti bıyl Qazaqstan da ıelenip otyr. Endigi kezekte sýretshilerimizdiń týyndylaryna toqtalyp óteıik.
Kórme kýratorlarynyń aıtýynsha, táýelsizdik alǵannan keıin qalam ıeleriniń oı azattyǵy men pikir derbestigine jol ashyldy. Nátıjesinde, adam shyndyǵy men qoǵam sumdyǵynyń rámizdik beınesin spırıtýalızm men mıstısızmniń toǵysýynda kórsetken Ánýar Músirepovtiń «Alastaý» týyndysy, ǵaryshtyq keńistikti kóshpelilik sanamen ıgergen marqum Sáken Narynovtyń «Mobıldi ornatpasy», kókjıektiń arǵy jaǵyna kóz tastaýǵa múmkindik beretin Erbolat Tólepbaıdyń «Jańa perzent. Qaıta týý» shyǵarmalary jaryqqa shyqty.
Biz atalyp otyrǵan sońǵy jumysqa nazar aýdaryp kóreıik. Mıstısızmde «ólmeı turyp ólý» konsepsııasy bar. Iаǵnı anyq ajal kelmesten buryn adam óziniń pendeligin óltirip, kisilik kelbetinde qaıta dúnıege keledi. Bul úlken rýhanı eńbektiń nátıjesimen keletin jumys. Osy tusta Jubannyń «myń ólip, myń tirilgen qazaq» deıtin rýhty jyry eriksiz eske túsedi.
Kartına palıtrasy sary túske negizdelgen. Sartap saǵynyshtyń túsi. Dınamıkasy kúshti, qozǵalysy jandy. Aqyl-oı alyptary Anarhısten bastap Abaıǵa deıingi sana sapyrylysy keledi kóz aldyńa. Al qulaǵyńda Qorqyttyń qońyr qobyzynyń qumyǵyńqy zary. Anaý qyrǵa qarańyzshy. Kirmembes aýyr qolǵa bas bolǵan batyr men nar ústinde naıqalyp kele jatqan arýaqty jyraýlar. Bergi jaǵynda oǵlanym dep jol tosqan ázız ananyń úmitti janary men jar tósegin jaınamazdaı kútken kelinshektiń aıanyshty kelbeti... Barlyǵyn da shahıd keshken shahbaz rýhtardyń elesi aralap júr. Biraq... Kúlli atys-shabys, joqtaý men jubatýdy bir ǵana daýys basyp ketedi. Ol jańa týǵan náresteniń ińgási... Iá, dúnıege jańa urpaq keldi. Jańa taǵdyr, jańa tarıh týady endi.
«Bul sýretshiniń óz qupııasy bar. Sýretshiniń ár kartınasyna muqııat qarasańyz, árqaısynda tereń syr jatqanyn ańǵarasyz. Ol materııamen erekshe jumys isteıdi. Ulty qazaq sýretshi materııany sezinip, onyń tilin túsinedi. Búginde onyń nazarynda: adam qundylyqtary, otbasy, áıel zaty, ómir órimderi...» dep baǵa bergen zamanynda belgili fransýz arhıtektory Rodjer Taılıbert. Iá, onyń shyǵarmalarynda jumbaq kóp. Avtor ıdeıasyn taıǵa tańba basqandaı áshkere qylmaıdy. Únemi jasyryp otyrady. Osy tusta Erbolat Tólepbaıdyń óz pikiri de bizdi oılandyrmaı qoımady. Ol aıtady: «Jazǵan jumystarymnyń árbirinde ár túrli oı men oqıǵa jatyr. Olar kóp adamǵa túsiniksiz. Eldiń bárine uǵynyńqy kartınany men de jaza alamyn. Biraq ol kórýshini oılandyrmaıdy. Eger jasap jatqan eńbegimde oıymdy anyq kórsetip alsam, óner meni keri ıtergendeı bolady. О́z-ózimdi keshirmeımin. Ondaı sátte men qylqalamymdy qoıa qoıamyn. Kenepke qaırylmaımyn. Kópshilikke birdeı túsinikti bolǵan kartına maǵan qyzyq emes». Osy sátte Asqar Súleımenovtiń sózi sanama saq eterdiń oǵyndaı qadala qaldy. «Eń tereń ıdeıalar – qıyn ıdeıalar. О́nerdiń túbine sorpa betindegi maıdaı qalqyǵan túsinikti ıdeıa jetedi. Jazýshynyń bir mindeti – ıdeıany ashý emes, ony muzartqa kómip, munarmen búrkeý. «Shaınap bergen as bolmas». Oqýshy shyńǵyrǵandaı bolyp qınalsa nesi ersi? Alsyn qamaý terin! Stıli joqtyń jazǵanyn oqý – arpa talqandy qurǵaq asaǵandaı. Stılsiz jazýshy, stılin taba almaǵan jazýshy – irige eliktep kóleńke kalkaǵa barady da, sorpanyń sorpasynyń sorpasy bolady», deıdi asqaq qalamger. Erbolat Tólepbaıdyń aıtqysy kelgen oıy da osy bolsa kerek.
Kórmege qaıta oralaıyq. Kartınalardan bólek Ánýar Músirepovtiń «Alastaý» mıstıkalyq vıdeo-essesi el nazaryna usynyldy. Aty tanys bolǵanmen, zaty beımaǵlum shyǵarma bizdi ereksheligimen tańǵaldyrdy.
Turpaty jańa tujyrymǵa negizdelgen týyndy avtory – art-pýblısıst jáne rejısser. Ánýar Vena óner akademııasynyń magıstri atanyp, qazir Astanadaǵy «Pigmalion» galerıasynda kórkemdik jetekshi bolyp jumys atqarady. Endigi kezekte «Alastaý» vıdeo-esseniń mazmuny týraly týyndygerdiń óz aýzynan estisek: «Bul fılm qazaqtyń baıyrǵy mádenıeti men dúnıetanymyna negizdeldi. Oqıǵa postappokalıpsıs ýaqytynda ajaldan qashqan qaharman týraly. Árıne, munyń ózeginde Qorqyt babamyzdyń bederli beınesi jatyr. Antagonıster – túrki demonologııasynyń keıipkerleri, bóten ıadrolyq shańnan dúregen albastylar. Olar jer-jahandaǵy tiri tabıǵatty joıyp ketedi. Bir epızodta basty keıipker «alastaý» rıtýalyn jasaıdy. Sol sátte oǵan babalar arýaǵy medet berip, albastylardy qýyp shyǵady. Men ańyzdardy qurdan-qur sahnaǵa shyǵara salǵan joqpyn, ony ózimshe tápsirledim. Túısikpen qabyldap, túsingen shyndyǵymdy kópshiliktiń kózine kóshirgim keldi. Buǵan kóp ýaqytymdy jumsadym. Izdendim. Shyńǵys Aıtmatovtyń «Kassandra tańbasyn» rýhanı qubyla qylyp aldym», deıdi ol.
Bıennalege qoıylǵan árbir jumystyń tizbegi mine osyndaı rýhta jalǵasady. Barlyǵy máńgilik murattardy adamzat aldyna saýal etip qoıady. Dúnıege dúńgirlep kelgen túrkiniń kózimen qaraıdy jahanǵa. О́mirge ózgeshe mán darytady. Oı túkpirindegi ilki aqparattardy aqtaryp, júrek túbine tereńdeýdi úndeıdi.
Asan qaıǵynyń Jeruıyǵy máńgilik mekende. Qaı jerge ajaldyń quryǵy jetpeıdi, sol jer – Jeruıyq. Bizdińshe, ol meken – óner ólkesi. «Dúnıege kelmeı baq, kelseń biraq ólmeı baq» depti Qorqyt atamyz. Rasynda, ǵasyrlar ǵazaýatynan aman ótip, babadan jetken baǵzy jyrlar sonyń aıqyn dáleli emes pe? Venesııadaǵy qazaq kartınalary da bolashaqtyń máńgilik oljasy bolaryna kámil sengimiz keledi.