Ǵylym salasynyń mamandary, jalpy ǵylymı qaýymdastyq kópten kútken zań qabyldandy. Bul – «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań. Jańa zań otandyq ǵylymdaǵy qandaı máselelerdi sheshedi, onda nendeı jańalyq pen ózgeris bar? Zertteýshiler úshin utymdy tusy qaısy?
Bıznes ǵylymǵa bet bura ma?
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr sáýirde ótken Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda Úkimet elimizde ǵylymnyń ashyq modelin qalyptastyrý baǵytynda keshendi jumysty júzege asyrýy kerek ekenin aıtqan edi.
«Eń aldymen, ǵylymdy damytýdyń jańa tásilderin zań júzinde bekitip, memlekettiń ǵylymı-tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq saıasatynyń ózara baılanysyn kúsheıtken jón. Ǵylym men tehnologııalyq saıasat týraly arnaıy zań ázirleýdiń qajettiligi týyndady. Bıznesti ǵylymǵa qarjy quıýǵa yntalandyrý úshin salyq jeńildikteri men ınvestısııalyq preferensııalardy «aýqymdy shegerimder» túrinde engizý qajet. Salyq, Kásipkerlik jáne Bıýdjet kodeksterine naqty normalardy bıyldan qaldyrmaı engizý kerek», dep Q.Toqaev tapsyrma bergen bolatyn.
Osylaısha, jańa zań ázirlenip, apta basynda Prezıdent qol qoıdy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek telegram arnasynda atalǵan zańnyń basty artyqshylyqtaryna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul qujat ǵylymdy damytýǵa, eldiń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý úshin ǵylymı jetistikterdiń nátıjelerin engizý jónindegi tehnologııalyq saıasatty iske asyrýǵa, sondaı-aq ǵylymı qyzmettiń strategııalyq, kásibı jáne áleýmettik máselelerin sheshýge baǵyttalǵan.
«Birinshiden, memlekettiń ǵylymı-tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq saıasatynyń ózara baılanysy maqsatynda ıdeıadan serııalyq óndiriske deıingi ǵylymı zertteýlerdi iske asyrýǵa usynylatyn negizdilik pen tehnologııalyq daıyndyqty (TRL) baǵalaýdyń jańa tetigi engizildi. TRL ǵylymı-óndiristik sıkl men kommersııalandyrýdyń barlyq kezeńin qoldaýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, Ǵylym qorynyń tehnologııalardy kommersııalandyrý jónindegi ulttyq agenttik retindegi mártebesi keńeıtildi. Bul ǵylym jáne tehnologııalar salasyndaǵy baǵdarlamalar boıynsha biryńǵaı kópir bolyp, ınnovasııalyq ınfraqurylymdardy qoldaýdy júzege asyrady. Úshinshiden, Ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ortalyǵyn qura otyryp, ǵylymı jetistikterdi, ınnovasııalar men jańa tehnologııalar naryǵyn monıtorıngteý maqsatynda ǵylymı-tehnıkalyq aqparatty jınaý, óńdeý jáne taldaý boıynsha jańa tetik engizildi. Tórtinshiden, jas ǵalymdar jeńildikpen turǵyn úı satyp alýǵa quqyly. Besinshiden, zań ǵylymdy basqarý qurylymyn jetildiredi. Jergilikti atqarýshy organdarǵa ǵylym salasyndaǵy memlekettik saıasatty júzege asyrý, granttyq qarjylandyrý nysanynda ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizý jónindegi jumysty úılestirý boıynsha quzyretter berý usynylady», dedi mınıstr S.Nurbek.
Memleket basshysy aıtqan salyq shegerimderine kelsek, joǵaryda jazǵanymyzdaı, Prezıdent áý basta osy zańdy ázirleýge tapsyrma bergende ǵylymı-tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq saıasattyń ózara baılanysyn kúsheıtý, bul úshin bıznesti ǵylymǵa qarjy quıýǵa yntalandyrý keregin naqtylaǵan edi. Jańa zańda osy jaǵy qalaı dersiz? «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań qabyldanǵan kúni Prezıdent sol qujattaǵy ǵylym máselelerin zań júzinde sheshý úshin taǵy birqatar qujatqa qol qoıdy. Sonyń biri – «Salyq kodeksine ózgerister engizý týraly» zań. Osy zań boıynsha zertteý ýnıversıtetteriniń janynan ǵylymı ortalyqtar ashý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy oryndaý úshin jumsalǵan qarajattyń 100%-y salyq shegerimine jatady. Al jeke kompanııalarǵa tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalǵan shyǵystar boıynsha salynatyn salyq somasy 50%-ǵa tómendetildi. Osyndaı jeńildikterden soń, bıznes ǵylymǵa bet bura ma – muny ýaqyt kórsetedi.
Jabdyqtar jyry
Ǵylymı metrıka boıynsha sanaýly mamannyń biri, professor Bolat Keńesov birqatar jaqsy ózgeriske qaramastan, jańa zańda zertteýlerge qajetti iri jabdyqtar máselesiniń qalaı sheshiletini naqty kórsetilmegenin aıtady.
«2011 jylǵy «Ǵylym týraly» zań usynylǵan kezde ázirleýshilerden jabdyqty satyp alýdy qarjylandyrý jóninde ashyq suradym, sonda bólek baǵdarlamalar arqyly qamtamasyz etiletini aıtyldy. Biraq sodan beri men zertteýge qajetti iri jabdyqtarmen jabdyqtaý turǵysynan nátıjeli ózgeristerdi kórmedim. Ǵylymı qarjylandyrýdyń tıimdiligi – qoldanylatyn jabdyqqa tikeleı táýeldi. Ǵylymda kóptegen qaýip bar, al ozyq ǵylymı zertteýler júrgizý jáne álemdik deńgeıde básekege qabiletti ónimder men tehnologııalardy ázirleý jumysy tıisti qural-jabdyq jetispegen jaǵdaıda eńserilmeýi múmkin. Mundaı jabdyqtardyń kóbi elimizdegi ǵylymı emes zerthanalarda bar ekeni, al bizdiń ǵalymdarǵa ony satyp alýǵa múmkindik berilmeıtini tańǵaldyrady. Zań jobasyn ázirleý jónindegi jumys tobynyń múshesi retinde men qarjylandyrýdyń jańa túri etip ǵylymı ınfraqurylymdy damytýǵa granttyq qarjylandyrýdy qosý keregin aıtyp, baıandama jasadym. Sonymen qatar (kóptegen damyǵan elderde jasalǵandaı) uıymdarǵa granttyq jáne baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý qarajatynan jabdyqtar men basqa da jalpy ınfraqurylymdy satyp alý jáne qyzmet kórsetý úshin qarajat ustaýǵa múmkindik berýdi suradym», dedi B. Keńesov.
Onyń pikirinshe, jabdyqtardyń jetispeýshiligi ǵylymı kadrlardy daıarlaý sapasyna da teris áser etedi jáne bolashaǵy bar jastardyń ǵylymı zerthanalardyń jabdyqtalý jaǵdaıy áldeqaıda jaqsyraq shetelderge ketýine ıtermeleıdi. Osy máselege «Sý resýrstaryn, janýarlar men ósimdikter álemin utymdy paıdalaný, ekologııa» baǵyty boıynsha Ulttyq ǵylymı keńes tóraǵasynyń orynbasary, PhD Nasıba Baımatova da: «Bizge shetelderdegideı iri qurylǵylar arman ǵana, tipti jobalarǵa salynǵan usaq jabdyqtar da qarjylandyrýdyń keshigýine baılanysty, dollar, eýro baǵamynyń kúndelikti ósýinen qoljetimsiz. Granttyq qarjylandyrý jobalary qaralyp, sharttarǵa qol qoıylǵansha kúz bolady. Jabdyqtar men materıaldardyń baǵasy ótinimder berilgen 2023 jyldyń qarashasyndaǵydaı, tipti jobalar bastalatyn 2024 jyldyń qańtaryndaǵydaı emes, ósip ketti. Eger devalvasııa men ınflıasııa faktorlary eskerilmese, ǵylymdy qarjylandyrý birneshe ese ósti dep qalaı oılaýǵa bolady? Ǵylymdy qarjylandyrý ǵylymı zertteýlerdi júrgizýge jabdyqtar, reaktıvter men kerek-jaraqtardy qajet etpeıtinder úshin ǵana ósti degen durysyraq», dep óz tájirıbesinen oı qosty.
«Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańmen qatar qabyldanǵan qujattyń taǵy biri — «Memlekettik satyp alý týraly» zań. Osy zańǵa súıengen Parlament Májilisi Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov kerisinshe jańa zańda ǵylymı zertteýler jasaý úshin qajetti taýarlardy, mysaly, reaktıvter men jumsalatyn materıaldardy satyp alý úderisi aıtarlyqtaı jeńildetilgenin jetkizdi. Onyń oıynsha, qazir satyp alý úderisi qatty bıýrokratııalanǵan, endi olaı bolmaıdy.
«Zertteýlerge qajetti materıaldardy alý úshin ótinish kafedra meńgerýshisinen bastap dekan, prorektor jáne memlekettik satyp alýshyǵa deıin kóptegen ınstansııadan ótýi kerek, odan keıin tender jarııalanyp, bul aılarǵa, tipti jyldarǵa sozylady. Al ǵylym úshin árbir kún mańyzdy bolǵandyqtan, mundaı qıyndyqtar zertteýdi tolyqtaı maǵynasyz etedi. Endi jańa túzetýler ǵalymdardy bıýrokratııalyq kedergilerden bosatady. Satyp alýlar budan bylaı Memlekettik satyp alý zańymen emes, ýákiletti mınıstrliktiń bekitken arnaıy erejesimen retteledi. Biraq bul máseleni sheshkende sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń de aldyn alý máselesin qaraýymyz kerek. Sondyqtan ashyqtyq pen sıfrlandyrý arqyly bul talap oryndalady. Atalǵan ózgerister tek qajetti materıaldardy alýdy jedeldetip qana qoımaı, sıfrlyq platformalar arqyly táýekelderdi basqarý men baqylaýdy qamtamasyz etedi», dedi depýtat. Qysqasy, qos taraptyń qaısysyniki durys ekenin zań qoldanysqa tolyq engizilgennen keıin kóre alatyn sııaqtymyz.
Akademııa jáne ǵalymdardy qoldaý
Maqalamyzǵa arqaý bolǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań qaıtadan qurylǵan Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń jumysyna jańa serpin beretindeı. Akademııaǵa qarasty Jas ǵalymdar keńesiniń ombýdsmeni, PhD Músilim Hasenov jańa mártebege ıe bolǵan uıymnyń zań aıasyndaǵy iri mindetterine toqtaldy.
«Zańda Ulttyq ǵylym akademııasynyń erekshe mártebesi belgilendi, akademııa – qazir eldegi birden-bir joǵary ǵylymı uıym. Akademııa óz qyzmetin ǵylymnyń mańyzdy baǵyttary boıynsha júrgiziletin irgeli jáne (nemese) qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda júzege asyrady. Eldegi eń joǵary ǵylymı uıym zań boıynsha aldymen áleýmettik-ekonomıkalyq damý basymdyqtaryna sáıkes ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmettiń, sondaı-aq strategııalyq, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn aıqyndaý jóninde usynymdar ázirleıdi. Odan keıin Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńeske ýákiletti organ usynǵan ǵylym men tehnologııalardy damytýdyń strategııalyq basym baǵyttaryna taldaý júrgizedi. Sonymen qatar baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý úshin joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııaǵa usynylǵan ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmalarǵa saraptama júrgizedi. Osyǵan qosa ǵylym salasynda ataýly syılyqtar men stıpendııalar alýǵa konkýrstar ótkizedi, ǵylymı jýrnaldar shyǵarady, halyqaralyq ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa, ǵylymdy nasıhattaýǵa qatysady», dedi M.Hasenov.
«Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań ǵalymdardy áleýmettik qoldaýǵa da aıtarlyqtaı yqpal ete alatyn sekildi. Sebebi zańnyń 28-babynda fılosofııa doktory (PhD), beıini boıynsha doktor dárejesi úshin 17, qaýymdastyrylǵan professor (dosent) ǵylymı ataǵy úshin 25, ǵylym kandıdaty ǵylymı dárejesi úshin 17, ǵylym doktory ǵylymı dárejesi úshin 34, ǵylym doktory ǵylymı dárejesi jáne qaýymdastyrylǵan professor (dosent) ǵylymı ataǵy úshin 42, professor ǵylymı ataǵy úshin 50 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde qosymsha ústemeaqy tólenetini jazylǵan. Al 29-babynda memlekettik, memlekettik uıymdarǵa teńestirilgen ǵylymı uıymdardyń ǵylym doktorlaryna uzaqtyǵy kúntizbelik 56 kún, ǵylym kandıdattaryna, fılosofııa doktorlaryna (PhD), beıini boıynsha doktorlarǵa kúntizbelik 42 kún, ózge ǵylymı qyzmetkerlerge kúntizbelik 35 kún aqy tólenetin jyl saıynǵy eńbek demalysy beriletini kórsetilgen. Sonymen qatar 26-baptyń 5-tarmaǵynda zań jobasyn talqylaý kezinde kóp kóterilgen shyǵarmashylyq demalys máselesi týraly: «Ýákiletti organ aıqyndaıtyn halyqaralyq resenzııalanatyn baspalarda (jýrnaldarda) ǵylymı eńbekterdi daıyndaý men jarııalaýdy qosa alǵanda, ǵylymı jáne ǵylymı-pedagogıkalyq sıpattaǵy jumystardy aıaqtaý maqsatynda joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda, ǵylymı uıymdarda jumys isteıtin jetekshi ǵalymdardyń osy uıymda keminde 5 jyldy quraıtyn úzdiksiz ǵylymı-pedagogıkalyq jumys ótili bolǵan kezde uıymnyń óz qarajaty esebinen ortasha jalaqysy saqtala otyryp, bir jylǵa deıingi merzimge shyǵarmashylyq demalys alýǵa quqyǵy bar. Shyǵarmashylyq demalys 10 jylda bir retten kóp berilmeıdi. Shyǵarmashylyq demalys aıaqtalǵannan keıin jetekshi ǵalym osy uıymda úsh jyl jumyspen óteýge mindetti», delingen.