Serotonın
…Ǵylymda «lobster effektisi» degen termın bar. Sý astynda shaıan tektes bir maqulqat ómir súredi. Qazaqsha ataýy joq. Aǵylshyn men orys tilindegi nusqasy – lobster. Dúnıedegi ár jándik, ár maqulqatty adamzatqa mysal etip jaratypty sheber Qudaı. Lobster de ózge jaratylys sekildi jar tańdaý, jer tańdaý, jem tańdaý deıtin máselege bas qatyrady. Sondaı kezeńderde qysqyshyn qaırap, qarýyn saılap aldynan taǵy bir ózi tektes lobster shyǵary anyq. Sol shaqta bulardyń kóziniń aldynan bir hımııalyq suıyqtyq bólinedi. Ol suıyqtyqta lobsterdiń salmaǵy, kúsh-qýaty, dene pishimi týraly búkil aqparat bar. Eger ekeýi «tepsinip kelgende teń atanyń uly» ekeni anyq bolsa, ólispeı berispeıtin jekpe-jek bastalady. О́mir bolǵan soń biri jeńiledi. Bizdiń aıtpaǵymyz – sol jeńilgen lobsterdiń qaıǵy baıany. Ol óte qatty kúızeliske túsetini sondaı, jeńilisti qabyldaı almaǵan mıy erip, joq bolyp ketedi de, ornyna bárine kóndikken, baspaqshyl jańa mı ósip shyǵady. Ol osy mıymen qalǵan ómirin buqpantaılap, tas tasalap ótkizbek. Dene turqy da kishireıip, árýaǵy qashqan erdeı bolady. Tipti ózinen áljýaz lobster kelip túrtpektese de, jorta qashyp, minez kórsetýge rýhy jetpeıdi. Bizdiń búgingi bolmysymyz osy «lobster effektisin» eske túsiredi. Iá, biz keshe jeńilgen ultpyz. Jeńilgen lobstermiz. Búkil ulttyq salt-sanamyzdy saqtaǵan mıymyz erip, ornyna bordaı ezilgen, ózindegin mansuq qylatyn, ózgenikin maqtan kóretin mıshyq ósip shyqqan…
…Jeńilip qalǵan lobster men jeńiske jetken lobsterdiń mıynda hımııalyq aıyrmashylyq bolady. Tipti júris-turystary da ózgerip shyǵa keledi. Olardyń óz-ózderine senimdilikterin neırondar arasyndaǵy baılanysty basqaratyn eki hımııalyq zat – serotonın men oktopamın anyqtaıdy. Jeńiske jetkeninde serotonın, al jeńiliske ushyraǵanynda oktopamın basymyraq bolady. Serotonın degen garmon adam balasynda da bar. Qýanǵanda bólinedi. Eń qyzyǵy, jeńiliske ushyraǵan lobsterge serotonın garmonyn quısańyz, jasyp, jaltaq bolyp qalǵan lobster aıbarlanyp, qysqashyn qaırap, qarýyn saılap maıdanǵa qaıta shyǵady. Meniń keıipkerim Svetqalı Nurjan aǵam da osy jeńilgen ulttyń qan tamyryna ulttyq rýh quıamyn dep, ór namysyn oıatamyn dep júrgen serotonın emes pe? Aqynnyń uıqyǵa ketken oı-sanańdy selt etkizer jyr-dastandaryn, jalpy qalamyn súıkep jazǵanyn, aýzyn ashyp aıtqanyn ult qanyna quıǵan serotonın der edik. Ol dala kezip, baǵzy baba qazaqtyń ilimin jıyp, túkteı qalyń Túrki qaǵanatynyń, aıbarly Altyn Ordanyń rýhyn el men erdiń keýdesine quısam dep sherli. Asan qaıǵy babamyz Qazaq handyǵyna Jeruıyq izdese, Svetqalı aǵamyz jemqor jegilerden mezi bolǵan jurtyna Otan izdeıdi. О́z Otanyńda otyryp Otan izdeý qandaı qasiret? «Eki Otan» deıtin óleńinde shaıyr:
«Bizdiń Otan – órtke úıtilý, sharpylý,Sizdiń otan: basy – gý-gý, arty – dý.Bizdiń Otan – óksý menen ókirý,Sizdiń otan – yńyrsý men alqyný.
Bizdiń Otan – árýaq qonǵan beıitte,Sizdiń otan – jarmaq tolǵan seıfte.Bizdiń Otan – arman búrgen júrekte,Sizdiń otan – jalǵan kúlgen keıipte», dep kúńirenedi de, «Basqa jerde Qazaqstan degen el bar ma eken? Bolsa, keter edim!..» degen Ermuhan Toǵyzbaıulyna jyr arnap, óz armanyndaǵy Qazaqstan qandaı ekenin ańǵartyp, bylaı deıdi:
«Qazaqstan bar ma eken – azat qany?Beriletin jalǵansyz taza aqpary,О́z tilinde sóıleıtin qazaqtary,О́z múddesin satpaıtyn kázzaptary.Uldarynyń shekpegen azap táni,Urynbaǵan qyzdary mazaqqa áli,Ah urmaǵan qarttary tozaqtaǵy,Qazaqstan bar ma eken – ǵajap bári?Qazaqstan bar ma eken – maıly ákimnen,Qorlyq kórmeı kún keshkenqaıratymen»,dep qııaldaǵy ǵajapstan – Qazaqstandy ańsaı jyrlap kelip,
«Men de ketem, aǵasy, tastap ketpe,Túk shara joq toraı – til,baspaq – betke.Ondaı eldiń Balqashy, Araly ańyz,Degeleńi ústinde dem alamyz.Enip turyp shekara esiginen,Kerip turyp tynysty keń alamyz.Tógip turyp sodan soń jasymyzdy,Osy Qazaqstanǵa oralamyz!»,dep sherlenedi.
Keshegi Alashtyń abyzy Ábish Kekilbaev Aıt-Man dep at qoıǵan Svetqalı Nurjan aǵamyzdyń kez kelgen kitabyn alyńyz, kez kelgen betin ashyńyz, ultym dep «ulyp» turǵan jaýhar jyr kóresiz. Jyǵasy jyǵylǵan ulttyń jalyn kúdireıtemin dep qarǵa boıly Qaztýǵandaı tún qatqan Aıt-Man aǵamyzdy jeńilgen lobsterdiń ıakı bizdiń ulttyń qan tamyryna quıylǵan serotonın deıtinimiz osydan.
Kóne kitapqa kóz salsań...
Qurandy tyńdap otyrǵan ıakı oqyǵan adam onyń óleńge uqsaıtynyn aıtady. Quran túserden buryn arab elinde aqyndar kóp bolǵan eken. Olar da qazaq sekildi túıe ústindegisi tórt aýyz, at ústindegisi alty aýyz óleń aıtatyn bolǵan. Kez kelgen daý-shar óleńmen sheshiletin. Olar arab tilin ábden jetildirgen edi. Sodan keıin baryp quran tústi. Iаǵnı Qudaı Taǵala aqyndardyń aýzymen áýeli arab tilin júıeledi. Sosyn paıǵambardy jiberdi. Biz aqyny kóp qazaqtan endi paıǵambar shyǵady dep turǵanymyz joq. Áıtse de bizdiń ulttyń bir mıssııasy bar. Ol mıssııany oryndaý úshin qazaq ózin taný kerek. О́zin taný úshin qazaqtyń baǵzy tarıhyn bitik tastardan oqyp, joq izdep júrgen Svetqalı Nurjan sekildi aqyndy taný kerek. Álbette ol úshin bıyl Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqqa usynylyp jatqan «Kókiregim kóne kitapqa» bas qoıǵanymyz abzal.
«Kókiregim kóne kitap.Sur tysty.Qyryq qazyna, myń maǵynaqyrtysty.Qııalym bar jetpis túrge qubylǵan,Kózderińmen qaramashy bir tústi. Oqymaı-aq otqa salma meni sen,Keregińe jarata alsań kelisem.Zalym-sumnan saǵyń synǵan nalań menAýyrsynǵan jarań bolsa, bólisem», deıdi sóz ıesi.
Asan qaıǵy Jeruıyq ıdeıasyn alǵa tartyp, jyrymen eldi uıytyp, Qazaq handyǵy deıtin jańa boı kótergen shańyraqqa baqan boldy. Odan beridegi Abaı Alashorda ıdeıasyn týǵyzdy. Aıt-Mannyń arqalaǵan amanaty qandaı? Bul berisi qazaq ultynyń, árisi túrki jurtynyń dili men dinin keshegi Qoja-Ahmet Iаsaýı men Máýláná Rýmı tezge salyp bergendeı saqtap, urpaqqa tabystaý. Táńiri muratyna jetkizsin. El prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aıqyndaǵan ádiletti Qazaqstannyń eski Qazaqstannan aıyrmashylyǵy – rýh-baqany, búgingi Qaztýǵan – Svetqalı Nurjanǵa hám basqa rýh shyraqshylary men ult zııalylaryna qulaq asqandyǵynda bolsa kerek. Mysyqtabandap kirgen sáláfızm qazaqtyń dástúrin mansuqtap, ata-babamyz ustanǵan joldy joqqa shyǵaryp jatqanda-aq atqa qondy Aıt-Man. Ám sol attan ál-ázir túsken joq.
Joǵaryda arab elinde aqyndyq óner jaqsy damyǵan dedik qoı. Sol aqyndardyń ishinde Úbáıda degen bireý paıǵambarlyq ózine qonaryna qatty sengen eken. Keıin paıǵambarlyq áziz paıǵambar Muhammedke qonǵan soń, ony ájýálap óleń shyǵara bastaıdy. Biraz jyldar ótken soń Muhammed (s.ǵ.s) onyń óleńderin tyńdap, «Úbáıda musylman bolýǵa sál qalǵan eken», dep aıtty deıdi. Allanyń elshisine qas jaý bolǵan jannyń ózi osyndaı bolsa, Táńirine boıusynyp, elshisine ergen aqyn qandaı bolmaq? Bul turǵydan alǵanda da Svetqalı aǵamyzdyń «aqynmyn dep qopańdap júrgenderden» «desi» basym. Ultymyzdyń kórnekti jazýshysy Muhtar Maǵaýın «Meniń jaýym – qazaqtyń jaýy», dep aıtty deıdi. Rasymen de. Ult jolynda jankeshti eńbek etip jatqan ǵazız júrekterdiń jolyna shóńge tósegen ár adam – qazaqtyń has jaýy.
Sóz ıesi Aıt-Man
Svetqalı Nurjan aǵammen 2011 jyly Qasym Amanjoldyń 100 jyldyq mereıtoıynda tanystyq. Tanysqanda biz baryp sálem berdik. Aty-jónimizdi aıttyq. Toı tarqap, qonaqtar qaıtyp jatqan kez. Telefonym shyryldady. «Men Svetqalı aǵańmyn ǵoı. Maqalańdy oqyp kele jatyr edim poıyzda. Sen bizdiń jaqqa ǵana tán sózderdi qoldanypsyń. Ol sózderdi qaıdan bilesiń?» dedi. Men qapelimde eshteńe túsinbeı, «О́zimiz jaqtyń sózi ǵoı», dep qoıamyn. «Al sen ol sózderdi qaıdan estidiń?» dep indetedi aǵam. «Atamnan», deımin. «Atań kim?». «Atam – Oral. Qyryq jyl jylqy baqqan. Ataqty jylqyshy. Túzdiń adamy». «Báse, bul sózderdi dala kezgen adamdar ǵana bilse kerek», deıdi Svetqalı aǵam. Sol zamattan beri men atamnyń aýzynan shyqqan sırek sózderdi qaǵazǵa túrtip alyp júretin boldym. Al sóz máselesine kelgende Svetqalı aǵadan baı adam joq ekenine taǵy sendim. Bir «Esim han» poemasynyń ózinde qanshama kónergen sóz júr. Jebeniń 29 túriniń aty bar. Sózdi bilý bar da, ony paıdalana bilý bar. Iаǵnı sóz jadqa qonǵan bolý kerek. Hal ústinde otyryp, jyr saýlap kelgende qattalyp quıylyp túsýi úshin de.
Osy tusta dúnıeniń sózden turatynyn taǵy bir qaıtalap aıtqymyz keledi. Biz áýelde adamnyń basynda oı jaralyp, keıin sózge aınalady dep senýshi edik. Keıin onymyzdan aınydyq. Sebebi adam sózdik ataýy joq dúnıeni oılaı almaıdy eken. Ár adam jańa bir sóz úırengen saıyn sol sóz aınalasyndaǵy ilimge ıe bolady. (Mysalǵa, «saba» degen sózdi úırenseńiz, onyń teriden jasalǵanyn, oǵan qymyz ashytatynyn, qymyzdyń bıe sútinen jasalatyny, bıeniń jylqy ekeni, jylqynyń janýar ekeni, taǵy sol sııaqty qanshama energııasy bar oı quıylady. Sóz bilgen adam dúnıeniń syryn biledi). Osy turǵydan alǵanda myna dúnıege qosqan bizdiń ulttyń da úlesi bar. Túrki jurty tanyp, sózdik ataý bergen dúnıe qanshama? Qazaqtyń ár sózi – bir ǵylym. Máshhúr Júsip babamyzdyń «Bilim-ǵylym qazaqtyń tilinde jatyr, sony bizdiń zamandastarymyz bilse ǵoı», dep kúızeletini bar. Búgingi ádebıette júrgen bizderdiń ózimiz til bilmeımiz. Basqa qazaqqa ne dersiz? Eger siz baba mazaryna túnep, dala kezip júrgen Svetqalı Nurjan degen kisini kórseńiz, sóz surap alyp qalyńyz. Onyń «Kókiregi – kóne kitap».
Sóz sońy
…Biz Qasym Amanjoldyń atakúldigi – Raqymjan qystaýynda tur edik. Aıt-Man aǵa sonaý Mańǵystaýdan arnaıy kelgen. Men osy aýyldyń balasymyn. Ol Qasymnyń ájesi qazdyryp, shegendetken qudyqqa tunjyrap qarap turyp, Qasymnyń tumandy taǵdyryn sóz etti. «Qaıran Qasym» dep qystyǵyp sóıleı almaı kidirdi de, babalardan qalǵan balbal tastaı qatty kórinetin Svetqalı Nurjan aǵamyz jylap jiberdi. Ol qazaqtyń ár mekenin, ár qystaýyn óziniń Kózdioıyq qonysyndaı súıedi. Ár qazaqtyń jaqsysynyń taǵdyry – onyń júregine qadalǵan shógir. Ol bizdiń aýylǵa kelip, sol eldiń turǵylyqty adamdary, myna bizdiń ózimiz bilmeıtin tarıhymyzdy aıtyp, kózinen jas parlap sóılep tur, berisi qazaq, árisi túrki jurtynyń qamyn jegen aı tańbaly Aıt-Man.
Keıingi kezde Abaı atyndaǵy syılyqtyń kóshi túzelgendeı sezinip júrmiz. Memlekettik syılyq úlestirýdiń ózi memleket qurylymynyń qýatty ıakı áljýaz ekeniniń barometri. Bıylǵy báıgede Svetqalı Nurjan aǵamyzdyń mańdaıy jarqyrap, kómbeden «Kókiregim kóne kitap» ótýge tıis dep oılaımyz hám senemiz.
Janat JAŃQAShULY,aqyn, «Aıboz» ulttyqsyılyǵynyń laýreaty