Bolamyz ba, álde bordaı tozamyz ba?

Asqar Altaıdyń topshylaýynsha, ultty jaqsy kórý degenimiz – tek onyń jaqsylyǵyn ǵana kórý emes, eń aldymen sol ulttyń álsiz jaqtary men áljýaz tustaryn kóre bilý jáne olardy tap basyp tanı alý. Osy oıdy óristete, damyta kele avtor oqyrmandarǵa uzyn-yrǵasy «Biz ult retinde, el retinde, memleket retinde qandaı kesel-kesapattarǵa jol berip otyrmyz? Ultymyzdy shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan mundaı qasiretterden qalaı arylamyz? Qaıtip aıyǵamyz?» degenge saıatyn asa ashy ári aýyr saýaldardy kóldeneń tartady.

* * * Asqar Altaıdyń kóldeneń tartqan bir saýaly – kókparǵa qatysty.

Ataqty arheolog, professor Maǵdan Juraǵatuly, onyń sulý kelinshegi Arshyn, professordyń senimdi serigi ári doktoranty Dýlat Astanadan arnaıy Zaısan qalasyna ushyp keledi. О́ıtkeni osy óńirde «Bylǵary tabyt» dep atalatyn aýyl, al sol aýyldyń dál irgesinde «Bylǵary tabyt» obasy bar. Maǵdan Juraǵatuly bastaǵan arheologter de jumbaǵy men syryn ishine búkken osy óte kóne, ejelgi qabirdi qazýǵa kelgen-di. Astanalyq arheologterdi Altaıdyń belgili bıznesmenderiniń biri Suńǵat (Dýlattyń týǵan aǵasy), osy óńirge aty shyqqan ánshi Ǵazız, jergilikti atqaminerler men baıshykeshter, aýyl azamattary qushaq jaıa qarsy alyp, eki-úsh kún báıek bolyp kútedi. Mine, osy kúnderi, qala qazaqtary men aýyl qazaqtarynyń bir-birimen etene, qıtyqsyz qaýyshyp jatqan kúnderi Maǵdan Juraǵatuly mynadaı «qyzyq», kútpegen jaıdyń kýási bolady: professor aýyl azamattarynyń bórini kókpar qyp shapqanyn óz kózimen kóredi, kóredi de jany shoshyna yshqynady:

«– O, Táńirim, saqtaı gór! Asta­pyr­alla! Sumdyq-aı! Bul ne qylǵandaryń? Bilmestik pe, naqurystyq pa? O zaman da bu zaman bórini kókparǵa tartqandy kim kórgen?! Serke quryp qaldy ma?..» (A.Altaı. «Bylǵary tabyt», Astana, 2022, 102-bet.) Shynynda da, qazirgi kúni egdelik jasqa dendep engen, kórgeni de kóp, túıgeni de mol Maǵdan Juraǵatuly­nyń shoshynatyndaı-aq jóni bar. Oraıy kelgende aıta ketkenimiz oryndy bolar, ilgerirekte, naqtyraq aıt­saq, 1960-jyldary respýblıkalyq gazet-jýrnaldarymyzda «Babalary­myz baıaǵyda bórini kókparǵa tart­qan... «Kókpar» sóziniń ózi «kók bóri» degennen shyqqan...» dep shatpaqta­ǵan shala ǵalymdarymyzdyń birdi-ekili shalaǵaı, jelqýyq maqalalarynyń jaryq kórgeni de ras (Bir jaǵy, osy maqalalar sol kezdegi «Qoǵam malyn qasqyrdan qorǵaıyq!» degen uranmen ishteı úndesip te jatty). Alaıda tú­rik dúnıesin, túrik tarıhyn jetik bile­tin alymdy, alǵyr ǵalymdarymyz bul pa­ıymnyń múlde qate, «kókpar» só­zi­niń kók bórige esh qatysy joq eke­nin, kókpar ataýynyń «kók eshki» degen sózden shyqqanyn, «par», «part», «burt», «bórte» degender kóne túrik tilinde «eshki» degen sózdi bildireti­nin bultartpaı dáleldep, osy uǵymdy meılinshe ornyqtyryp baqty jáne ornyqtyrdy da.

Kók Bóri – kúlli túrik halyqtary­nyń totemi. Kıesi. Iesi. Ata-babalary­nyń bulardy jelep-jebep, qoldap-qorǵap júretin rýhy. Qandaı halyq, nendeı ult, ıa ulys bolmasyn, óziniń táńir tutqan kıesin taqymyna basyp, kókparǵa tartyp, ıt silikpesin shyǵaryp qorlamasa kerek. Túrik ha­lyqtary da (ózbek, qyrǵyz, qazaq, qaraqalpaq, noǵaı, túrikmen, balqar, tatar jáne t.t.) bórini kókparǵa tartpaıdy. Týsha, eshki, serke, laq tartady. Ári ketse, buzaý tartqan.

Qosh delik, endi Maǵdan Juraǵat­ulyna oralaıyq. Bórini kókparǵa tartqan jetesizderge qatty kúıingen professor Suńǵatqa qarata, Suńǵattyń aınalasynda júrgen aýyl azamattaryna qarata uzaq sóıleıdi. Taýsyla, túgesile sóıleıdi. Endi professordyń pikirine qulaq túrip kórelikshi (yqsham­dap berip otyrmyz):

«– Qap, áttegen-aı! Ábden-aq azyp ketippiz!? Jadymyzda eshteńe qal­map­ty. Jatjady bolyp ketippiz. «Jatjady» degen osy!

... «Jad» degen bolady, jigitim! Ol – ulttyń myńjyldyq bolmysy. Al bolmys jannan da qymbat! Osyny uǵynyp alyńdar. Jad jutasa – bolmys ta jutaıdy. Ult joǵalady! Bóri – bizdiń jadymyzǵa sińisti... Bóri bolmysty jurt edik. Ony uly Maǵjan aqyn da aıtqan. Qazir jutaýǵa ushyradyq, bolmysymyz buzyldy. Bir zamanda iri edik. Jan-jaǵymyzdan antala­ǵan dushpandarymyz jutatty. Iridik. ­My­naý – sonyń aıqyn kórinisi. Bórini qoı ornyna qurbandyqqa shalýymyz ǵana qalypty... Asyp jeýimiz qalypty qytaı qusap! Oryspen otandasymyz dep otalyp bittik...

Búginde biz Bóri-anamyzdy umytyp, qaıdaǵy bir barysty totem tutyp júrmiz. Ilbisti ıe tutqan eldi ibilis ıektep júrmesin. Men osydan qaýiptenem. Kók bóriniń tekti kıesi urmasa netti?!» (105–108-better).

Professor Maǵdan Juraǵatuly­nyń qynjyla ári qyzyna aıtqan jo­ǵa­rydaǵy oılary nege kóknárshiniń qarǵysyndaı tym ashy? Bórini kók­par qyp tartý – jalpy qazaq jurty, qazaq balasy úshin óz ata-anańnyń aıaq-qolyn matap baılap, malsha baýyzdaýmen para-par qylyq. Muny daraqylyq, ıa dańǵazalyq deýge nemese qapersizdikke, jadysyzdyqqa jatqyza salýǵa áste bolmaıdy. Bul – ulttyq bolmysymyz ben ulttyq qun­dylyqtarymyzdy taza-taqyr umytqan, ulttyq taǵdyr-táleıimiz ben ulttyq tarıhymyzdyń ıisi murnyna barmaıtyn mundarlardyń tirligi. О́z atymen atasaq, ultsyzdanýdyń kórinisi. Ultsyzdanýdyń belgisi.

Asqar Altaı bórini kókparǵa tart­qan epızodty bul jerde óz romanyna ádeıi, maqsatty túrde kiriktirip otyr. Jazýshy osynaý shekten shyqqan áperbaqandyq, shekten shyqqan is-áreket arqyly bizdiń jeter jerge jetip qalǵanymyzdy, ıaǵnı qazaq qoǵamyn­daǵy ultsyzdanýdyń asa qaterli shekke jetkenin, endi bir bel assaq, ultymyzdy uzynynan da, kóldeneńinen de shyr­map alǵan bul joıqyn qasirettiń «qazaq» degen halyqty jalmap-jutyp qoıaty­nyn barshamyzǵa, úlken-kishimizge túgel eskertip otyr.

Jasyratyn túgi joq, qazirgi kúni qazaq elinde, qazaq jerinde ultsyz­daný­dyń kúnnen-kúnge qanatyn keńge jaıyp kele jatqany da ras. Kúnimizdi oılaǵanmen, túbimizdi oılaı bermeıtin ádetimizben kópshiligimiz buǵan mán de bermeımiz, den de qoımaımyz. Al Asqar Altaı qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy ultsyzdanýdyń belgi-sıpattaryn (jadysyzdyq, namyssyzdyq, rýhsyz­dyq, teksizdik, kórbalalyq, dástúr­siz­dik, máńgúrttik, tilsizdený, dilsiz­dený, dúbáralaný jáne t. b.) asqan ańǵarym­pazdyqpen dál tanyp, tanyǵany men tapqanyn kórnekke shyǵaryp, munyń bárin kóz aldymyzǵa qaıta tosyp, óz tirligimizden ózimiz uıalatyndaı etip beınelep, bederlep beredi.

* * * «Jatjady». Avtor osy sózdi eń áýeli óz keıipkeri professor Maǵdan Juraǵatulynyń aýzyna salady («Áb­den-aq azyp ketippiz?! Jadymyzda esh­teńe qalmapty. «Jatjady» degen osy!»). Sonan keıin jazýshy romannyń ón boıynda osy sózge qaıta-qaıta oralyp otyrady. Bul sózdi Asqar Altaıdyń áıgili termınshi Islám Ja­ryl­ǵapov aǵasyna uqsap ózi oılap tabýy da yqtımal. Ne bolmasa, «ken asyly – jerde, sóz asyly – elde», el ishinen keziktirýi de múmkin. Túrik dúnıesiniń uly jazýshylarynyń biri Shyńǵys Aıtmatovtyń «máńgúrt» degen sózdi termın dárejesine kótergeni, akademık aǵamyz Rahmanqul Berdibaı­dyń «kózqaman» degen kóne sózdi kónerý­ge, eskirýge jibermeı, qaıta jańǵyr­typ, ádebı aınalymǵa ákep noqta­­syn sypyrǵany da barshamyzǵa málim. Qazirgi kúni «máńgúrt» te, «kózqaman» da termın retinde keńinen kádege asyp, keńi­nen qoldanylyp júr.

Árıne, kórkem ádebıet – ǵylymı zertteý, ǵylymı eńbek emes. Desek te, Asqar Altaı qoldanǵan «jatjady» – termın bolýǵa ózi tilenip turǵan sóz. Sonymen «jatjady» degenimiz kim? Kim­der bular? Ultymyzdyń ótkeninen, taǵdyr-tarıhynan, dástúr-saltynan múlde maqurym qazaqtar. Bular úshin qazaqtyń ózi ǵana emes, sózi de, tili de, dili de, tipti tirligi de – jat. Bóten. Bógde. Eń sumdyǵy, eń zoraqy ári soraqysy, bular ózderi qazaq bola tura jáne qazaqtyń tarıhı otany Qazaqstanda turyp, otbasyn quryp, bala súıip, ósip-ónip jatsa da qazaqtyń tilin bilsem eken dep talaptanbaıdy. Talaptanbaǵanyńyz ne, mundaı oı olardyń úsh uıyqtasa túsine de kirmeıdi. Bulardyń arasynda eki, úsh, nemese tórt-bes til biletinder, úsh-tórt joǵary oqý ornyn bitirgender kóptep kezdesýi de múmkin. Biraq olar da qazaq tilin úırenýden boıyn tejep ustaıdy. О́ıtkeni, qazaq tili – bular úshin jat, qajetsiz, «ekinshi sortty»...

Asqar Altaı, ásirese, «jatjady» sóziniń mánisin óz romanyna kirik­tirgen Saq qaǵanatynyń ámirshisi Táńir­­qut Diń qaǵan týraly ańyz-ápsa­na­da onan ári asha túsedi. Diń qaǵan jal­ǵyz ulyn Jibek patshalyǵyna jeti jylǵa amanatqa beredi, alaıda Jibek patshalyǵy túrli syltaý aıtyp, qıly sózbuıdaǵa salyp, qaǵannyń ulyn on tórt jyldan keıin ǵana qaıtarady. Sóıtse, Jibek eliniń patshasy Diń qa­ǵannyń jar degende jalǵyz ulyn aıdaýyna júrgizip, aıtqanyna kóndi­rip, ábden bılep-tóstep qoljaýlyq qylyp alǵan eken. «Sen – taq ıesisiń, Saq qaǵanatyn sen basqarýyń kerek!» dep, muny taqqa otyrǵyzý arqyly Saq qaǵanatyn túgel jaýlap alyp, eshkimnen beti qaıtyp kórmegen qas saqtardy quldyqqa túsirýdi jobalap, josparlap ta qoıypty. Sodan, ne kerek, jas kezinen bastap jat oı-sanamen jadylanǵan qaǵannyń uly týǵan eline tek jatbaýyr ǵana emes, jatjady bolyp oralady. Kóp uzamaı-aq, Jibek eliniń jer qaıysqan áskerine qosylyp ákesine qarsy soǵys ashady. Jaýdy tas-talqan etip jeńgen Diń qaǵan opasyz ulyn tutqynǵa alyp, ony aıaýsyz jazalaıdy.

Saq jaýyngerleri opasyz uldyń eń áýeli shashyn ustaramen jaltyrata qyryp, sodan keıin onyń bas terisin mańdaıdan bastap tutas, tirideı sypyryp alady. Budan soń bas terini sharshylaı kesip, oǵan ashy qurt pen aıran jaǵyp, bylbyrata ıleıdi. Ábden ıi qanyp, shıki quıqa shúberekteı jumsaq kúıge jetkende, bas teriden jasalǵan qoljaýlyqty Táńirqut Diń qaǵan óziniń elshisi arqyly Jibek eliniń patshasyna jiberedi. «Men de, meniń elim de saǵan eshýaqytta qoljaýlyq bolmaıdy! Al mynaý – saǵan qoljaýlyq bolǵysy kelgen meniń ulymnyń bas terisinen jasalǵan qoljaýlyq. Qalaǵanyńsha kádeńe jarat!» degen ısharasy ǵoı.

Ne degen irilik deseńizshi?! Baýyr eti balasyn óltirý kimge ońaı tısin, biraq soǵan qaramastan Táńirqut Diń qaǵan ultynyń múddesin satqan jalǵyz ulyn asa qatal jazaǵa tartty. Búgingi qas saqtar (qazaqtar) sııaqty «Qaıte­ıin endi, ıt te bolsań aman júr, áıteýir...» dep usaqtaǵan, kúıkilengen joq. О́ıt­keni dástúr – qatal, ǵuryp – qatań bolmaǵan jerde ult dástúrsizdikke urynady. Dástúrsizdikke urynǵan ult kóp ǵumyr keshpeıdi. Joıylady.

Jatjadylar ultty kógertpeıdi, kóktetpeıdi. Bular tek ózgelerge qol­jaýlyq qana bola alady. A. Altaıdyń joǵaryda shegelep jetkizeıin degen oıy da – osy.

* * * Jaqsy jazýshynyń qalamynan ámanda aqıqattyń lebi esip turady. A.Altaıdyń ultsyzdar men jatja­dy­larǵa qatysty kórkemdik shyndy­ǵy­nyń ómirden alynǵandyǵyna eshbir kúmán keltire almaısyz. Sonymen birge jazýshy osy «ultsyzdaný» degen pále­niń árbir shańyraqqa, árbir úıge bas suǵa bastaǵanyna da kúıine otyryp nazar ­aýdartady. Dekabrıst Qarjaý (Jel­toq­san kóterilisine qatysqandyqtan osylaı atalyp ketken) – oń-solyn tanıtyn sanaly azamat. Biraq, Qarjaý­dyń otbasynda ózinen basqa eshkim qazaq­sha sóılemeıdi. О́skemende tura­tyn ul-qyzdary da, bulardan taraǵan nemereleri de qazaqsha lám-mım dep bilmeıdi. Sodan Qarjaý baıǵus endi jańa túsken kelinine jalynady (Ne degen qasiret, qazaq qazaqqa «qazaqsha sóıleshi, aınalaıyn...» dep jalynyp, pushaıman bolyp tur!). Qansha jalynsa da, kelinine tilin ótkize almaıdy. «Sol kezde Qarjaýǵa óziniń qatyny qarsy shabady. Qalaǵa qazaqtyń tiliniń qajeti qansha dep shabalanady».

Sýretkerdiń qalamynan qazaq oqy­ǵandarynyń bir bóleginiń orystil­de­nip hám orysdildenip, bótendenip hám bólektenip, týǵan halqynan múlde alystap-alshaqtap ketkeni, ult­tyq zııalylarymyzdyń qazaqtyń múd­desi men maqsatyna qyzmet etýden góri qý qulqyny men qý nápsisine «qyz­met etip» ketkeni, qazaq halqynyń ıgi­ligine jumsalýǵa tıisti ulttyq baıly­ǵymyzdyń buryn-sońdy kóz kórip, qulaq estimegen alapat talan-tarajǵa ushyrap jatqany da qaqas qalmaıdy. Ultty órge emes, kórge súıreıtin osyndaı kembaǵaldyq, qasıetsizdik bizge qaıdan kelgen? Avtor munyń sebep-syryn bizdiń búginimizben ǵana emes, ótkenimizben de baılanystyrady. Buǵan bas keıipkerdiń «Myńdaǵan jyldar boıy jat jurt jadylaǵan sanamyz saýyqsa eken...» degen sózi kýá.

* * * О́ziniń osyndaı ótkir de ótimdi oılaryn óz shyǵarmasyna ózek ete bil­gen Asqar Altaı ulttyq rýhymyzǵa qatysty ańyz-ápsanalar (Bylǵary tabyt ańyzy, Saq qaǵanatynyń ámir­shisi Táńirqut Diń qaǵan týraly ańyz, Taıan han men onyń qyzy Marqa sulý týraly ańyz jáne t.t.) men Altaı óńiri­nen shyqqan tarıhı tulǵalar týraly ­ańyz-áńgimelerdi kórkem tilmen kelistire, jandandyra sýretteıdi.

* * * Asa daryndy, aıryqsha eńbekqor, ádebı zańǵa da erekshe usta, kórkemdik sharttylyqtarǵa da meılinshe jetik Asqar Altaıdyń «Bylǵary tabyt» romany bıylǵy Abaı atyndaǵy ádebıet pen óner salasyndaǵy memlekettik syılyqqa usynylyp otyr. «Dos jylatyp aıtady», Memlekettik syılyqtyń da óz oqyrmandaryna «Bolamyz ba, álde bordaı tozamyz ba?» degen shekspırlik saýaldy kóldeneń tartyp, ulttyq namysymyz ben ar-ujdanymyzdy oıatýǵa kúsh salǵan zerek sýretkerge buıyrýy tıis shyǵar dep oılaımyz.

Ámirhan MEŃDEKE, ádebıet synshysy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri