Aǵyn sýy joq, aýyzsýǵa áýelden muqtaj Mańǵystaýda qazir jaǵdaı kúrdeli. Kezinde shalǵaıdaǵy mal otarlary úshin qazylǵan qudyqtardyń tushy sýy aýyzsý qajettiligin birshama óteýge sep boldy. Sonyń ózinde jańbyrdyń sýyn ydystarǵa jınaýǵa, syrtyn qummen bastyryp, qar toqtatýǵa týra kelgen. Al búginde Mańǵystaý óńirin mekendegen turǵyndar sany kóship kelýshiler men tabıǵı ósim nátıjesinde eki eseden asa ósti, sondaı-aq keńsharlar taratylyp, halyqtyń aýdan ortalyqtaryna, óńirdegi iri qalalarǵa kóshýi kóbeıdi. Mal otarlary úshin qazylǵan qudyqtardyń kóbi qajetsiz bolyp qańyrap qalyp, aqyry qumǵa kómilip, joq boldy. Bul jaǵdaılar shóldi óńirde aýyzsý tapshylyǵy máselesin týyndatty.
Halyqqa teńiz sýyn tushytyp, usynatyn mekemelerdiń, ózge de sý óndirý, tasymaldaýǵa qatysty qurylymdardyń uzaq jyldar boıy jańǵyrtý kórmeı nazardan tys qalýy ahýaldy shıelenistire tústi. Úkimettik jáne jergilikti deńgeıde jiberilgen salǵyrttyq, nemquraıdylyq aqtaýlyqtardy qysta jylýǵa, jazda sýǵa qatysty jaǵy sembeı shý kóteretin «daýkes» jaǵdaıǵa jetkizip, jaıly ómir súrý múmkindiginen aıyrdy. Aqtaýda sý ishetin jáne tehnıkalyq dep ekige bólinip, eki bólek shúmekten aǵady. Ishetin aýyzsý turmaq, ájethanaǵa, kir jýýǵa paıdalanylatyn tehnıkalyq, ıaǵnı ishetin deńgeıge deıin tazartylmaǵan sýdyń ózi mashaqat.
Jaz bastalysymen sý shýynyń bastalýy Aqtaýda jáne qalamen irgeles Túpqaraǵan, Munaıly aýdandarynyń birqatar aýlynda turaqty sıpat aldy. Bıyl terisine syımaı ashýlanǵan turǵyndar qalaishilik joldardy jaýyp, quzyrly oryndarǵa narazylyqtaryn is-áreketpen kórsetti. Jergilikti bılik jaǵdaıdy bilmeı otyrǵan joq, halyqtyń suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda tyrbanyp-aq jatyr, biraq jyldar boıy qordalanǵan máseleniń kúrmeýi op-ońaı sheshilmesi anyq. Halyq bılikti kinálaǵan, bılik turǵyndardy sabyrǵa shaqyrǵan qym-qýyt jaǵdaı. Iá, «Halyq aıtsa, qalyp aıtpaıdy». 40-50 jyl boıy talmastan teýip jumys istep turǵan MAEK sol kezdegi jáne keshegi Úkimettiń, Energetıka mınıstrleriniń, Atyraý, Mańǵystaý oblysyn basqarǵan ákimderdiń, Aqtaý qalasy ákimderiniń nazaryna nege túspedi, nege birde-bir basshy sol kezdegi bılikke jóndeý kórmegen MAEK týraly, bolashaqta týyndaýy múmkin sý men jylýǵa qatysty ózekti máseleni ótkir qoıa almady? Aımaqty, qalany basqaryp otyrǵan búgingi ákimderdiń mańdaıynyń sory bes eli eken. Qysy-jazy birinen soń biri isten shyqqan qazandyqtardy jamap álektenip, jylý, sý talap etken halyqtyń ortasynda alasuryp júr.
Mańǵystaý óńirinde 2023 jyldyń jazǵy maýsymy boıynsha oblys turǵyndaryn aýyzsýmen jabdyqtaý táýligine ortasha eseppen 150 300 tekshe metrdi quraǵan bolsa, bıyl jaz mezgiliniń sońyna deıin óńirdi aýyzsýmen qamtý táýligine ortasha eseppen 206 300 tekshe metrdi quraıdy. Jasyratyny joq, oblys boıynsha sýmen qamtý máselesi ýaqyt ótken saıyn kúrdelenip barady. Aqtaý qalasy boıynsha «MAEK» JShS tarapynan qazirgi tańda tómengi aımaqqa 500 m3/saǵat, joǵarǵy aımaqqa 1000 m3/saǵat, táýligine 36 000 m3 kóleminde aýyzsý berilip otyr. Jetispeıtin aýyzsý kólemi táýligine 20-25 myń tekshe metrdi quraıdy.
– Aýyzsý tapshylyǵyn kezeń-kezeńimen sheshý úshin óńirde qýattylyǵy táýligine 147 500 tekshe metr bolatyn 10 sý tushytý zaýyttary men qondyrǵylarynyń qurylysy jáne 1 magıstraldyq sý qubyryn qaıta jańartý jáne keńeıtý jumystary júrgizilip jatyr. Sondaı-aq Saıyn Shapaǵatov aýlynda táýligine 6 500 tekshe metr sý tushytatyn, quny 0,4 mlrd teńgeni quraıtyn qondyrǵy ornatyldy. Qazirgi tańda jeke ınvestor «Aleka» JShS Saıyn aýylyn táýligine 4 000 tekshe metr aýyzsýmen qamtyp otyr. Sonymen qatar qondyrǵynyń qýatyn 6 500 tekshe metrge deıin jetkizý kózdelip otyr. Iske asý merzimi tamyz aıyna deıin dep josparlanǵan, – deıdi Mańǵystaý oblysynyń Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń basshysy Ábdesh Túrkimenbaev.
Aýyzsý máselesin sheshý úshin qolǵa alynǵan jumystar qandaı? «MAEK» JShS bas dırektorynyń óndiris jáne BN-350 reaktorlyq qondyrǵysy jónindegi birinshi orynbasary Sábıt Jelkýshınovtiń aıtýynsha, Aqtaý qalasynda qolǵa alynǵan 20 myń tekshe metr sý tushytý zaýytynyń qurylysyn «SK-Stroı Montaj» JShS óz qarajaty esebinen júrgizip jatyr.
– Búginde tushy sý analıziniń parametri saqtalmaýyna baılanysty 2 myń tekshe metr qondyrǵyny iske qosýǵa múmkindik bolmaı otyr. Aqtaý qalasynda aýyzsýdyń tapshylyǵyna baılanysty 2023 jylǵy jeltoqsanda ortalyq sýmen jabdyqtaý toraby-2 montajdaý úshin ónimdiligi táýligine 6 myń tekshe metr keri osmosty tushytý qondyrǵysyn satyp alýǵa 789 mln 600 myń teńge somasyna «JanSý 362» JShS-men shart jasaldy. Qazirgi kúni montaj jumystary aıaqtalyp, qondyrǵy iske qosyldy, – dedi ol.
Turǵyndardan bólek jazda qydyryp keletin qonaqtar legi az emes. Bul tutynatyn sý kólemin arttyratyny belgili. Qazirgi tańda Aqtaý qalasyn «MAEK» JShS táýligine shamamen 46 myń tekshe metr aýyzsýmen qamtamasyz etip otyrsa, týrıster sanynyń artýy qosymsha 20-25 myń tekshe metr aýyzsý kólemin qajet etedi.
Sý tapshylyǵy basshylyqty Aqtaý qalasynda sýdy kestemen berýge jáne qala aýmaǵyndaǵy barlyq kólik jýý ortalyǵynyń jumysyna ýaqytsha shekteý engizýge májbúrledi. Aımaq basshylyǵy tarapynan aýyzsý aldymen turǵyndarǵa, sodan keıin óndiristik oryndarǵa, kásipkerlik nysandar men kógaldandyrýǵa beriletini aıtylyp jatyr. Alaıda sý suraǵan jurttyń talap-daýsy qattyraq estilip tur.
Sý tapshylyǵyn kezeń-kezeńimen sheshý úshin óńirde qýaty táýligine 147 500 tekshe metr bolatyn 10 sý tushytý zaýyty men qondyrǵynyń qurylysy, 1 magıstraldyq sý qubyryn qaıta jańartý, keńeıtý jumystary júrgizilip jatyr. Jaz maýsymynyń sońyna deıin óńirdi aýyzsýmen qamtý táýligine ortasha eseppen 206 300 tekshe metrge jetedi dep josparlanǵan. О́ńirde sý tushytatyn zaýyttardyń biri bolyp «MAEK» JShS aýmaǵynda táýligine 6 myń tekshe metr sý tushytatyn qondyrǵy iske qosylsa, tamyz aıyna deıin kezekti joba aıaqtalýy qajet. «Kaspıı» sý tushytý zaýytynyń qýatyn táýligine 20 myń tekshe metrden 40 myń tekshe metrge deıin ulǵaıtý jobasynyń qurylys montaj jumystary 95%-ǵa aıaqtalyp, tehnıkalyq jabdyqtar kedendik resimderden ótip, zaýytqa jetkizildi. Al Quıylys-Melovoe ken ornynan shyǵatyn jerasty sýyn óńdep, halyq tutynýyna beretin «MAEK» JShS OSJT-2 aýmaǵynda táýligine 6 myńtekshe metr sý tushytatyn zaýyttyń qondyrǵylaryn satyp alý úshin 2023 jyly «JanSý 362» JShS-men shart jasaýǵa oblys bıýdjetinen qarjy bólingen.
Tek Aqtaý men onyń tóńiregindegi aýyldar emes, jalpy oblys boıynsha aýyzsý máselesi óte ózekti. Kezinde saltanatty túrde tusaýy kesilgen Beıneý aýdanynyń Sarǵa aýlyndaǵy sý qubyry máselesiniń arty sotqa deıin barǵan shýly qalpynda áli turalap keledi. Atalǵan aýdannyń qasyndaǵy Qaraǵaıly jerasty sýyn tasyp iship, yń-shyńsyz sý máselesin ózderi sheship otyrǵan shalǵaıdaǵy Noǵaıty aýlyn «qubyrdan, shúmekten sý ishetin» aýylǵa jetkizbek bolǵan bastama da halyq úshin qolaıly bola qoıǵan joq. Shyndyǵynda, noǵaıtylyqtarǵa sý emes, jol máselesi ózekti bolatyn, biraq jylyna mıllıondar bólingen jol áli baıaǵy shuryq tesik qalpynda jatyr. Tórtjyldyq shaǵyn mektebi bıyl jabylatyn Noǵaıty aýlynyń bolashaǵy bar ma? Bolashaǵy bar bolsa, mektebi nege jabylady, bolashaǵy joq bolsa, qyrýar qarjyǵa sý tartýdyń qajeti qansha?
Mańǵystaýda sý, aýyzsý eń qıyn másele bolyp tur. Naryqta qat nárseniń quny aspandaıtyny bar, sý baǵasy dúrkin-dúrkin kóterilip barady. Demek bul – bireýler úshin bıznes, al halyq úshin qasiret. Sý tapshy, al baǵasy – ýdaı. Bul ahýal Mańǵystaýda qashanǵa deıin sozylady? Munaıly óńirdi sýmen tolyq qamtamasyz etýdiń, sý baǵasyn retteýdiń tıimdi jolyn kim usynady? Halyq sany arta túsken óńirde qolǵa alynǵan jobalar shynymen máseleni birjolata aýyzdyqtaı ala ma, joq pa? Jergilikti bıliktiń ınvestorlarmen, jeke kásipkerlermen ashqan shaǵyn jobalary aýqymdy máseleni sheshýge qanshalyqty qaýqarly? Týrızm dep túkpir-túkpirden kelgen týrısterdi kósheni japqan ashýly turǵyndarmen qarsy alyp, sýsyz qalaǵa qamap, masqara bolyp júrmeıik. «Qonaq az otyryp, kóp synaıdy» degendeı, ózgeler úshin teńiz, jaǵalaý tań emes, biraq shyǵyndanǵan sapary senimin aqtamasa, servıstik qyzmet alyp-ushqan kóńilinen shyqpasa, dattap, tabalap ketetini anyq. Sondyqtan Mańǵystaýdaǵy sý máselesi týrızmnen buryn sheshilýge tıis.
Mańǵystaý oblysy