Tarıh qaharmandyqtan ǵana turmaıdy

Dýlat Isabekovtiń «Bórte» drama­syndaǵy gýmanıstik ıdeıa joshytanýda jańa baǵytqa jol ashty. О́z tarapymyzdan oǵan «lırotragedııa» degen anyqtama berdik. «Bórte» – tragedııa emes, lırotragedııa!

Lıro-epostyq jyrlar janymyzǵa jaqyn. Tragedııa tarıh bolsa, lıro – óner. Kóptegen uly shyǵarmalardyń janry tragıkomedııa dep atalatyny beker emes. Kánigi dramatýrg qoıylym bastalǵannan keıipkerlerge ish tartqan kóńil kúıimizdi umyttyryp, óner degen sıqyrly dúnıeniń kúıdirip-jandyr­ǵan kórkemdik álemine kúmp bergizedi. ­Muny táptishtep aıtyp otyrǵanymyz­dyń sebebi bar.

Tarıhı taqyryp biz úshin pafosqa aınalǵaly qashan. Keńestik senzýra basqaǵa tyıym salsa da, pafosqa keń­shilikpen qarady. Sahnada edenge qa­dalǵan qylyshtyń dirildep turǵany sııaqty pafostyq detaldarmen de aıtaryn aıtyp qalǵan aǵalar-aı deısiń. Bir kezde osyǵan da tebirendik!

Biraq kóne súrleýdi shıyrlaı berý eshqandaı dańǵylǵa bastamasy bel­gili. Dýman Ramazan da muny túsiný úshin biraz shyǵarmashylyq joldan ótti. Kenesarynyń basyn izdegende, ol da biraz sentımentaldy kóńil kúıge tústi. Árıne, bul jýrnalıstik, pýblısıstik jol bolatyn.

Menińshe, Dýman dramaǵa taqyryp­ty ishinen bilip, jany aýyryp keldi. Qarǵadaıynan Kenesarynyń basyn izdep júrip, nebir shyndyqtyń betin ashty. Qarasa tarıh qaharmandyqpen qosa qyp-qyzyl qan da eken.

Bizde bir baǵyttyń basynda turý úshin tulǵa bolyp moıyndalý kerek. Bul turǵydan Dýman Ramazandy Dýlat Isabekov arqyly ashýǵa týra keledi. Iá, Dýman da – álemge áıgili handyq pen qaharmandyq taqyrybyn gýmanıstik ıdeıaǵa burǵan qalamger.

Biz qazir Joshyny táýelsiz sanamen jaza bastadyq. Áıtpese, ázelgi ańyz­da dombyranyń shanaǵyna qorǵasyn quı­dyratyn Joshy han edi. Keıin ony Joshyny óltirtken Shyńǵys hanǵa telip, retke keltirgen boldyq. Al shyndyǵynda bul Shyńǵys hanǵa deıin de bolǵan ańyz emes pe? Biraq Joshynyń tarıhynan álgi ańyzdy alyp tastasań, talǵajaý eterlik eshteńe qalmaıtyn sııaqty. Keshegi keńestik saıasat handar tarıhyn osylaı jalańashtap tastady. Endi bul tarıhty nemen baıytý kerek?

Mine, Dýman Ramazannyń tańdaǵan joly – osy. Iаǵnı tarıhty pálsapamen tolyqtyrady. Osynshama keń keńistikte handyq qurý úshin onyń fılosofııasy bolǵany lázim. Muny uly han Joshy­nyń basyna jınaqtaý – eń utymdy tásil. Dýman dramatýrg retinde Joshynyń taǵdyryn aranǵa salmaı, uly handyq­tyń negizin qalaýshy tulǵa retinde tany­týǵa kúsh shyǵarypty.

Shynynda da, Joshy maqsatyna jet­peı ólip ketse, ózinen keıin taqqa mura­gerlik etken urpaǵy qandaı jolmen júrer edi? Búgingi tilmen aıtqanda, uly dalany urpaqqa amanattaǵan bılik ıns­tıtýty sol qalpynda qalyptasar ma edi? Joshy sonshalyqty aýrýshań, dimkás, dármensiz bolsa, ondaı adamnyń sońynda ne qalmaq?

Dýman Joshyny qanqasapqa qarsy turǵan tulǵa retinde shyńdaıdy. Joshy osy bolmysymen kárli tarıhta izgi josyn túzedi. Avtordyń dramalyq shyǵarmalarynyń bárine osy izgi josyn leıtmotıv bolyp tartylǵan. Son­dyqtan da qaharmandyqtan góri lıro­tragedııalyq elementterdi kóbirek en­gi­zýimen taqyrypty kórkemdikke ja­qyn­data túsedi. Sol sebepten de onyń dramalyq shyǵarmalary «Aby­laı hannyń armany», «Kenesary – Kúnimjan», «Peshene», «Beıýaq», «Qanat­taldy» dep jalǵasa beredi. Osy sebep­ten de Dýlat Isabekovten Dýman Rama­zanǵa deıingi táýelsiz sanadaǵy dra­matýrgterdiń jazyp júrgeni – tragedııa da, tragıkomedııa da emes, ózimizdiń ja­­ny­myzǵa jaqyn lırotragedııa! Deı­tur­­ǵanmen de onyń bıyl memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan «Joshy han» jınaǵynyń basqalardan qandaı shyǵarmashylyq ereksheligi bar degen suraq týary zańdy.

Birinshiden, ata tarıhymyzdan syr shertedi, handar arqyly qazaq hal­qy­nyń taǵdyr-talaıyn baıandaıdy. Ekin­shiden, tutas dáýirdiń keskin-keıpi men shyn­dyǵyn sıpattaıdy. Úshinshiden, ózinshe, ózgeshe tolǵaıdy, neni jáne qalaı ja­zý­dy biledi, tarıhı tulǵalardyń ómir jolyn termelemeıdi, qajetti dep tap­qan, ómirlik mán-mańyzy erekshe ke­zeńin tamyrshydaı tańdap alyp, tul­ǵa­lyq qadir-qasıetin tolyq sıpattap jet­kizedi. Tórtinshiden, «tarıhty tul­ǵa­lar jasaıdy» demekshi, tarıh jasa­ǵan, elge, ultqa, halyqqa qaltqysyz qyz­met etken, memleketti qurǵan, qa­lyp­tastyrǵan, damytqan, eldik pen táýel­sizdik úshin kúresken uly kósemder jó­ninde ǵana qalam terbeıdi. Besinshiden, keıipkerlerdiń harakterlerin ashýǵa, obrazdaryn daralaýǵa sheber, kórkem beıneler qaı jaǵynan bolsyn bir-birlerine uqsamaıdy, ózinshe dara, ózgeshe keıipteıdi. Altynshydan, tek tarıh qana emes, qazaqtyń etnografııasyn, salt-sanasyn, ádet-ǵurpyn, tanym-túsinigin, ómir súrý saltyn, tynys-tirshiligin kórsetken. Jetinshiden, men biletin Dýmannyń minez-qulqynda ótirik aıtý, birdeńeni burmalaý, bura tartý joq, sondyqtan shyǵarmalary da shynaıy, shyndyqqa sýarylǵan. Segizinshiden, tarıhılyq qana emes, sheberlik pen kórkemdik turǵysynan da minsiz, tartymdy, qyzyqty, jyp-jınaqy jazylǵan. Toǵyzynshydan, bári de oıǵa qurylǵan, az sózge kóp mán-maǵyna syıdyra biledi, oqyp otyrǵannyń ózinde túrli oılarǵa jetelep otyrady, oqyp bolǵan soń da sol kúı men áserden aryla almaısyz, astaryna oı tastap ketedi. Onynshydan, tarıhı oqıǵalardy keskindeı otyryp, búgingi kúngi jaǵdaıattardy qozǵaıdy, bolashaǵymyzǵa baǵyt-baǵdar silteıdi. Joshy hannyń, Kereı men Jánibek­tiń, Abylaı men Kenesary handardyń aldynda turǵan eldik máseleler áli de kún tártibinen túsken joq. Iаǵnı ótkendi bú­ginmen astastyra sýrettegisi keletini de túsinikti. О́tken kúnniń oqıǵalaryn aıta otyryp, búgingi kúnge eskertý jasaıdy. Tarıhı shyǵarma búginmen astasyp jatqanda ǵana ózekti, mándi, mańyzdy bolmaq. Quny da sonysymen ólshenbek. Dramatýrg jazǵan tarıhı dramalardyń el suranysyna ıe bolyp, kóptiń kóńilinen shyǵýy men kórermenniń ystyq yqylasyna bólenýinde de osyndaı qupııa-syr jatyr.

Ras, ata-baba tarıhyn qorǵaý kerek, osy baǵytta monolıttik, pafostyq shyǵarmalar jazý kerek, biraq ónerdi de qoldaý kerek emes pe? О́nerde aldymen ónerdiń múddesi bıik tursa ǵana bul salada órkenıetke bet buramyz. Eger maǵan daýys bergizse, memlekettik syılyqtyń álem ádebıetine beıimdelgen týyndylarǵa berilýin qoldar edim. Biri aǵa, biri dos, taǵy biri tól shákirtim bolyp keletin úmitkerler ishinen laıyqty degenderiniń bárine de osy shartty qoıar edim. Al Dýmandy bólektep otyrǵan bir sebebim, Sherhan Murtazanyń Qaıym-Munar Tabeevke Jeltoqsan, Raqym­jan Otarbaevqa Aral taqyrybyn amanat­taǵany sııaqty oǵan men bas redaktor kezimde Kenesaryny tabystaǵan edim. Dýman Joshy han, Kereı men Jánibek, Abylaı han, Kenesary lınııasy boıynsha bul amanatty adal atqaryp, táýelsiz eldiń jańa bir bıigine kóterýge deıin jetkizdi. Dýman Ramazan Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa ábden laıyq!

Qazir Joshy taqyrybyn qaıta qaý­zaý­shylar da kóbeıdi. Sebebi Joshy – qazaqtyń ishine túsken dert, Joshy qazaq­tyń jolyna bitken sert qana emes, Joshy ózekke túsken órt te bolyp otyr. Tek ol ózekke túsken qurt bolyp jú­r­mesin deńiz!..

Júsipbek QORǴASBEK