О́tkenge kóz salsam bitti, balalyq shaq, aýyl, ondaǵy eńbekkesh aǵaıyn kóz aldyma keledi de turady. Ol ólke – Arap qyratynyń (Arqanyń qyraty. О́zimizge taý bolyp kórinetin) eteginde jatqan Túgisken. Sol Túgiskenge bıyl – 90 jyl. «Elý jylda el jańa» degen. Zamanynda nebir qıyn-qystaý kúnderdi bastan ótkergen túgiskendiktermen birge aýyl da jańaryp, órkendeı tústi. Túgiskenniń ári-beri tarıhy týraly aǵa býynnan estigenimiz, oqyǵanymyz, qala berdi oı-sanada qalǵan birdi-ekili estelikter bar, sony yqshamdap, ózderińizge jetkizgim kelip otyr.
Men ózim Túgiskende 1962 jyly Jeńis ujymshary jańa keńshar bolyp uıymdastyrylǵan jyly dúnıege kelippin. Osy jyly ákemiz – Ydyrys Jumabekov keńsharǵa dırektor bolyp taǵaıyndalyp, jaýapkershiligi mol jumys atqardy. Alǵashqyda Jeńis pen K.Marks atyndaǵy eki úlken ujymshar qosylyp, irilengen Jeńis keńsharyn basqarý ol kisige ońaı soqqan joq. Sol jyldary ákemizge tikeleı sharýashylyqpen aınalysýǵa, adamdarmen til tabysýǵa, olardy eńbekke jumyldyrýǵa týra kelipti. Bul taǵaıyndaýdyń tarıhy týraly az-kem aıta ketsem, artyq bolmas. Ol kezde ákeı Jańaarqa aýdandyq atqarý komıteti basshysynyń birinshi orynbasary bolyp qyzmet atqaryp jatqan. Al aýdandyq partııa komıteti Qaraǵandy, Jezqazǵan oblystaryna eńbegi sińgen, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri Kámálı Dúısenbekov atamyzdyń basqarýynda bolǵan. Keńshardy uıymdastyrý jumystary júrip jatqan mezgilde ákemiz aýdandyq atqarý komıteti basshysynyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrip, jańa qurylǵan Jeńis keńsharyna dırektorlyq qyzmetke ózi suranǵan eken. Sonda Kámálı atamyz: «Ydyrys-aý, seniń bul jerden bolashaqta eńbegiń janyp, qyzmetiń de óser edi ǵoı», depti. Sóıtip, Jeńiske bekitilgen kandıdatýrany shuǵyl túrde oblys pen respýblıkada almastyryp bekitip, osyndaı jaǵdaımen ákeı 1962 jyly Jeńis keńsharyna dırektorlyqqa taǵaıyndalǵan eken. Bul oqıǵany Kámálı atamyzdyń óz aýzynan estip edim.
Qoı sharýashylyǵyna baǵyttalǵan keńshar ómiriniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan órkendeýine, memleket tapsyrmalarynyń barynsha oryndalýyna sol kezdegi aýyl azamattary, bilikti mamandar, úzeńgiles bolǵan tájirıbeli aǵalary atsalysyp edi. Atap aıtsaq, eńbek ardagerleri Jetimek Seımaǵambetov, soǵys ardageri Áýbákir Amanbekov, Jaılybaı Smaqov, Dáýlet Ilııasov, Kópbaı О́tebaev, Maqybas Berdalın, Ábilhaıyr Asqarov, Qurman Sádýaqasov, Balǵabaı Nurpeıisov dep izin jalǵaı beremiz. Ákeıdiń eńbekke jumyldyryp tárbıelegen izbasarlary da tolaıym tabysqa jetti. Olardyń ishinde Qońyrbaı Asanov, Nurǵalı Kenjetaev, Bekbosyn Kádirov, Márlen Asqarov, Elemes Jeksenbaev, Smaǵul Sálkebaev, Tólen Dúısenbın, Jeńis Aqanov syndy aǵalarymyz bar. Túgiskenniń sol kezdegi jas jetkinshekterine tárbıe bergen soǵys ardageri – Bójek Álibaev (Ibrahım), Igilik Omarov, Jaqsytaı Álıev, Ábdikárim Ábdiraıymov, Shady Esbolov, Ámirbek Esetov, Zýra jáne Ajarkúl syndy ustaz aǵa-apalardy da kópshilik umyta qoıǵan joq.
Ákemiz basqarǵan 1962-1973 jyldar aralyǵynda Jeńis keńshary respýblıka kóleminde aldyńǵy qatarly sharýashylyqtar sanatyna enip, ataǵy kópke málim boldy. Mal basy jyldan-jylǵa artyp, mal tuqymyn asyldandyrýǵa da ıgi betburys jasaldy. Jyl saıyn kúzde erkek toqtylardy, jylqy basyn etke ótkizý zor paıda keltirip, ónimniń ózindik quny arzandaı tústi. Tek taza paıda esebinen Túgisken aýylynyń kelbeti aılap, jyldap kórkeıe tústi. Jańa keńse, aýrýhana, arnaıy jobada eńseli eki qabatty mektep, saýda jáne qyzmet kórsetý ortalyqtary, monsha, balalar baqshasynyń záýlim eki birdeı ǵımaraty salynyp, paıdalanýǵa berildi. Arap qyratynda buryn-sońdy bolmaǵan sý qubyrlary tartylyp, qazdaı tizilgen aqshańqan úıli kósheler keńeıe tústi.
Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdanyndaǵy Balyqtykól qoı keńsharynyń irge kóterip, uıymdasýy Jeńis keńsharynan bólingen qoı basynyń arqasynda bolǵany sózsiz. Jylqy fermasynda bıe saýýǵa jete kóńil bólinip, sol kezdegi Qaraǵandy kenshileri úshin jaz aılarynda qymyz daıyndaldy. Qazirgi Topar sý qoımasy mańynda Sherýbaı Nura ózeni boıynda saýyn jylqy aýyly kúzge deıin jaılap otyrdy. Keıinnen Jezqazǵan oblysy qurylǵanda da qala halqyn bal qymyzben qamtamasyz etý nazardan tys qalǵan joq. Bul rette Arqanyń keń dalasynda, Túgiskenniń shuraıly jaıylymynda jylqysyn kisinetken Aıazbaı Temirbaev, Beket Beısenbın atalarymyz eske túsedi.
Keńshardyń osyndaı jylma-jylǵy jetistikteriniń arqasynda ákemiz Ydyrys Jumabekov 1966 jyly Máskeýde ótken KOKP XXIII seziniń delegaty bolyp, sol jerde Lenın ordenimen marapattaldy. Bilikti basshy, tájirıbeli maman retinde, qajymaı-talmaı etken eńbektiń nátıjesinde eńbegi baǵalanyp, 1971 jyly Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alyp, keýdesine Eńbek Eri altyn Juldyzyn jáne ekinshi márte «Lenın» ordenin taqty. Túgisken halqynyń jumyla etken eńbegi respýblıka boıynsha baǵalanyp, 1972 jyly Jeńis keńshary Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalyp, keńshardyń týyna taǵyldy. Mundaı qurmetke ıe bolǵan sharýashylyq respýblıka kóleminde biren-saran ǵana edi.
Ákeıdiń Qazaqstannyń qoı sharýashylyǵyn damytýǵa qosqan úlesi shopan mektebiniń negizin qalaýǵa yqpaldasty desem, artyq aıtqandyq bolmas. Halqynyń ishinde atqarǵan eńbeginiń birden-bir kórsetkishteri bolar, ákeıdiń ózimen birge tize qosyp jumys istegen aýyldastary da zor eńbekpen kózge tústi. Olardyń ishinde Qazaqstannyń qoı sharýashylyǵynyń úzdigi bolǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Satan Ysqaqov bastaǵan, Ábilda Hasenov, Balataı Jaqsybekov, Álken Túsipov, Maqat Qumarbekov, Qareke Habarov, Ábilqas Nurjanbaev, Naqyp Ysqaqov, Mereke Túsipov, Omar Bekmaǵambetov, Jazybek Quljanbekov syndy eńbekqor atalarymyz bar.
Iá, osy aýyl aqsaqaldaryn bala bolsam da kózimmen kórip, tálim alyp, tárbıesin túıip óstim. Sol zamandy, sol qarııalardy, aýyldy ańsaımyz. Al qazir Túgiskenimiz zamannyń talabymen órkendep, damyp keledi. Aıtarym, sonaý zor eńbektiń tutqasyn ustap jarqyn ómirge esik ashqan ata-aǵalarymyzdyń esimderi óshpesin degim keledi. Aýylǵa eńbegi sińgen asyl azamattardyń urpaǵy qýatty bolsyn. Túgiskenniń torqaly toıy qutty bolsyn!
Seıit JUMABEKOV