Sońǵy kezderi energııa tapshylyǵy týraly másele jıi qozǵalyp júr. Jyldan-jylǵa halyq sanynyń kóbeıýi, jańa kásiporyndardyń ashylýy, jalpy ekonomıkanyń ósýi elektr energııasynyń tutyný kólemin aıtarlyqtaı arttyrdy.
Energetıka mınıstrliginiń deregi boıynsha, byltyr elektr energııasyn tutyný kólemi 115 mlrd kVtsaǵ (2022 jyly 112,9 mlrd kVtsaǵ) bolǵan. Sonymen qatar bıyl jyl basynda energııa stansalarynyń jalpy qolda bar qýaty – 20,4 GVt, jumys qýaty 15,4 GVt-ty kórsetken. 2030 jyly elektr qýatyna qajettilik – 28,2 GVt, 2050 jylǵa qaraı 32-36 GVt-ty quraıdy degen boljam bar. Suranysty qanaǵattandyrý úshin tozyǵy jetken elektr stansalarynyń jumysyn toqtatyp, qaıta jańǵyrtýǵa tok taratatyn jańa qondyrǵylar qajet.
Energııa óndirý nysandarynyń qazirgi kúıi
Búginde elimizde 220 elektr stansasy jumys isteıdi. Onyń ishinde jalpy qýaty 2,8 GVt bolatyn 144 jańartylatyn energııa kózderi (JEK) bar. Elektr óndirý júıesindegi negizgi qıyndyq energııa óndirý nysandarynyń isten shyǵýy bolyp otyr. О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda salynǵan jylý elektr ortalyqtary búginde kúrdeli jóndeýdi talap etedi. Al jóndeý kórmegen nysandar iri apattardy týdyryp jatyr. Olardy kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin eń aldymen uzaq ýaqyt qajet, odan keıin jóndeý barysynda energııa nysandaryn kezekpen toqtatyp qoıýǵa týra keledi.
Byltyr elimizde 9 energoblok, 46 qazandyq jáne 46 elektr stansasynyń týrbınalary kúrdeli jóndeýden ótken. Jalpy, óndirýshi jabdyq orta eseppen 65%-ǵa, elektr jelileri 83%-ǵa, jylý jelileri 80%-ǵa tozǵan. Apattyń artýy 17%-dy qurasa, ony jóndeýdiń uzaqtyǵy 44%-ǵa ulǵaıǵan. Elektr energııasynyń ımporty esebinen elektr stansalaryna tolyq kólemde jóndeý júrgizilgenimen, qaýiptilik áli de joǵary deńgeıde. Bir jyl buryn 150-500 MVt shamasynda eldegi qýaty joǵary bloktar men korpýstar 234 márte apatty túrde óshirilgen. Elektr stansalarynda oryn alǵan jospardan tys jáne apattyq jóndeýler saldarynan jylý berý naýqanynda qýat 15,1 GVt-qa áreń jetken. Energııa júıesinde 3,5 GVt-qa deıin tapshylyq baıqaldy.
Sonymen qatar kómirden bas tartýdy bildiretin kómirtek beıtaraptyǵy máselesi ózekti bolǵanymen, óndiriletin energııanyń 60%-y kómir arqyly júzege asyrylyp otyr. Al jańartylatyn energııa kózderi belsendi damyp jatyr delingenimen, klımatqa táýeldiligi onyń paıdalaný kólemin shekteıtinin atap ótken jón.
Energııa tapshylyǵyn AES sheshe ala ma?
Tutyný kóleminiń shamadan tys artýy elektr energııasyn óndirýdiń jańa negizgi kózin engizýdi kerek etedi.
«Ekonomıkamyzdy damytamyz desek, óndiriske turaqty qýat kózi qajet. Aıtylyp otyrǵan jel men kún – turaqsyz energııa kózi. Turaqty energııa kózi dep gıdro, kómir jáne atom elektr stansalaryn aıta alamyz. Qazir adamdar turmystyq jaǵdaıda tehnıkalyq quraldardy jıi qoldanady. Al olardyń bárine joǵary kerneýli energııa qajet. Ony óteý úshin turaqty ári kerneýligi joǵary energııa kózi kerek. Buny tek atap ótken elektr stansalary bere alady. Elimiz kómir elektr stansalaryn damyta almaıdy. О́ıtkeni bularǵa ınvestısııa tartý jaǵy qarastyrylmaǵyn ári úlken salyq salynady. О́zge elder atalǵan jobaǵa ınvestısııa quımaıdy, sebebi kómir energetıkasyn damytý qymbatqa túsedi. Ári ekologııalyq zııany da basym. El ekonomıkasyn jaqsartamyz desek, atom elektr stansasyn salý kerek. Oǵan 3+ reaktorlaryn qoldaný qarastyrylyp jatyr. Qaýipsizdigi joǵary, tekseristen ótken. Bizde ýran qory jetkilikti bolyp turǵanda atom energetıkasyn nege qoldanbasqa? Sonymen qatar atom jaǵarmaıyn daıyndaıtyn arnaıy zaýytymyz da bar. Atom energetıkasynyń únemdiligi sonsha, ýrannyń bir túıirshigi shamamen 2 mln tonna kómirge saı keledi», deıdi «Qyzylorda elektr taratý toraptary kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Batyrjan Qarakózov.
Sarapshylar ıadrolyq energııa álemdegi eń senimdi taza energııa kózine jatatynyn aıtady. Bir ǵana AES jyl saıyn orta eseppen 20 mln tonnaǵa deıin kómirqyshqyl qaldyǵynyń aldyn alsa, 1 kg ýran 100 tonna kómir nemese 60 tonna munaıǵa teń energııa shyǵarady. Bul energııaǵa tapshylyqty joıyp qana qoımaı, ony kórshi elderge eksporttaýǵa da múmkindik beredi.
AES qurylysy qashan bastalady?
Energetık Jaqyp Haırýshevtiń aıtýynsha, sońǵy jyldary elimizde jıi oryn alǵan jylý elektr stansalary men jylý jelilerindegi ınfraqurylymdyq apattar ekonomıkalyq qaýipsizdik úshin qanshalyqty qaterli ekenin kórsetti.
«Kez kelgen memleket qorshaǵan ortaǵa eń az zııan keltire otyryp, qoljetimdi baǵamen jetkilikti kólemde elektr energııasyna, jylý men sýǵa ishki suranysty qanaǵattandyrýy tıis. Energetıkalyq qaýipsizdikke ártúrli ádispen jáne eń aldymen energııa kózderin ártaraptandyrý sharalaryn qabyldaý arqyly qoljetkiziledi. Jasyratyny joq, ekonomıkamyzdyń 70%-y derlik tek kómirmen jumys isteıdi, sondyqtan energııa qurylymyn ártaraptandyrý arqyly ǵana biz energııa kózine táýeldilikti azaıtamyz. Bul oraıda kóptegen damyǵan jáne damýshy memleketter atom energetıkasyn paıdalanady», deıdi sarapshy.
2035 jyly paıdalanýǵa berilýi múmkin delinip otyrǵan AES qurylysyn kim júrgizetini belgisiz. 2025 jylǵa qaraı tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlenip, memlekettik saraptama júrgiziledi. 2025-2028 jyldary AES salý týraly Úkimet qaýly qabyldaýy qajet. 2028 jyly jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip, saraptama taǵaıyndalady. 2034 jyly qurylys-montajdaý jumystary aıaqtalýǵa tıis.
Jalpy, bul megajobany iske asyrýǵa jergilikti kompanııalar da edáýir úles qospaq. AES salý kezinde óndiristi oqshaýlaý 20-30%-dy qurap, joǵary tehnologııalar iske qosylsa, ulttyq ekonomıka damyp, qosymsha naryq paıda bolady. Bul jumys ornynyń artýyna yqpal etedi degen sóz. Degenmen aıta keteıik, AES qurylysynyń bastalýy tek jalpyhalyqtyq referendýmda oń sheshim tapqannan keıin ǵana qolǵa alynady.