Biz 70-jyldardyń basynda mektep tabaldyryǵyn attaǵanda, buǵan deıingi qyrdaǵy eski mektep keńshar bólimshesiniń aýylsharýashylyq tehnıkasy aýlasyna aınalǵan eken. Onyń aldynda 30-40-jyldardaǵy shaǵyndaý mektep úıi qoımaǵa berilipti. Bul shaqta aýyldaǵy tuńǵysh mektep – atamnyń qorjyn tamynyń orny da qalmaǵan edi. Sebebi aıaýly mekenimizge túp-túzý úsh kóshe túsip, jańa zaman úıleri qaz-qatar tizilgen-di.
Iá, aýyldaǵy úsh mektep te jurtshylyq kúshimen kádimgi qoldan quıylǵan kirpishten turǵyzylǵan. Deıturǵanmen baıyrǵy muǵalimderdiń aldy soǵysta Eýropa kórgendikten, mekteptiń artynda qaz-qatar aǵash egilip, mańaıy oıyn alańyna yńǵaıly-tyn. Biz sol araǵa baryp oınaıtynbyz. Temir-tersek qaraýyly bizdi qýyp, áýre bolyp jatatyn.
50-jyldary kástóminiń jeńi men shalbarynyń balaǵy búrilgen shıbarqyt forma kıip, mektepke barǵan aǵamyzdan ylǵı «Qyrdaǵy mektep qalaı edi?» dep suraıtynbyz. Ol: «Muǵalimder qatal bolsa da, mektep jaıly edi...» deıtin.
Esteliktiń aty – estelik, endi derek úshin kitap ashamyz. 1947 jyly 16 qarashada Máskeý («SK VKP(b)») Qazaqstanda orta jáne joǵary bilimdi damytý týraly qaýly qabyldaıdy. Onda aýyldyq jerde – jetijyldyq, qalaly jerde onjyldyq mindetti bilim alý aıqyndalady. 1948 jyly mektepte oqymaǵan balalardyń sany 200 myń bolsa, arada 10 jyl ótkende bul san 16 myńǵa deıin azaıǵan. 1959 jyly Qazaqstannyń Joǵarǵy keńesi bilim men ómir baılanysyn arttyratyn zań qabyldaıdy. Sóıtip, 1962 jyldan aýyl mindetti segizjyldyq oqýǵa kóshedi. Al eńbek polıtehnıkalyq mektepterde 11 jyl oqý belgilenedi. Dál osy ýaqytta muǵalim bedeli artady. Soǵystan keıingi 20 jylda joǵary bilim alýshylar sany 11 ese ósedi. Atyshýly tyń ıgerý kezinde aýylsharýashylyq-tehnıkalyq bilim aıasy keńeıtiledi. KSRO orta bilim alýǵa 70-jyldary ǵana kóshe bastaıdy. Al onyń jappaı mindettiligi 80-jyldary ıgeriledi.
Endi sıfrlardy sóıleteıik. Qazaqstanda 1966 jyly 10728 mektepte 2,8 mln bala oqysa, 1976 jyly 9604 mektepte 3,3 mln oqýshy bilim alypty. 1979 jyly 8910 mektepte 3,2 mln ul-qyz sabaq oqypty. Bul derekten myna ahýal málim bolady. Birinshiden, aýyldar irilengendikten, qyrdaǵy biraz mektep jabylyp, basqasyna qosylǵan. Ekinshiden, ult demografııasynda da qıly ózgeris baıqalǵan.
Osy tusta «qyrdaǵy mektepti» qysqartqan taǵy bir faktordy umytpalyq. Ol – Qazaqstanda 1946-1960 jyldary kezeń-kezeńimen engizilgen ınternat júıesi. Abaı tusyndaǵy tam-tum «ınternatta oqyp júr talaı qazaq balasy» bul shaqta eleýli úrdiske aınalǵan edi.
Qyrdaǵy mektep túlekteriniń jadyn bir jańǵyrtyp qoıaıyq: respýblıkamyzda 50-jyldary 1 ýnıversıtet, 24 ınstıtýt bolsa, 80-jyldary 2 ýnıversıtet, 53 ınstıtýt jumys istedi. Osylardy 250 myńdaı azamat bitirdi degen de málimet bar.
Eń bastysy, qyrdaǵy mektepte oqyǵan myna balalar jáne olardyń urpaǵy táýelsiz elimizdi, búgingi ádiletti Qazaqstandy qalyptastyryp, damytýǵa aıanbaı atsalysyp keledi.
Aıtýǵan Dosbı