Jalǵyz adam... Jalǵyz adam jalpaq halyqqa tutqa bola almaq. Jalǵyz adam ózin myńǵa aınaldyra almaq, myńnyń qaıǵysyn ózi ishpek. Jalǵyz adamnyń jan butaǵy tutas kókjıekke saýsaǵyn jaıa alady.
Ibrahım Qunanbaıuly barlyq adam sekildi anadan týyp, aq sút emdi. Sábılik, balalyq kepti bastan ótkerdi. Ibrahım esimi tilge aýyrlyq etti me, álde qaıta-qaıta Paıǵambar esimin aýyzǵa alýdy sóket kórdi me, sheshesi Uljan balany Abaı dep atap ketipti. Abaı 10 jasynan 13 jasyna deıin qyrda musylmansha hat tanyp, 13 jasynda Ahmet Rıza medresesine attanady. Mine, osy tustan adam Abaıdyń ómirinde eleýli betburys bastalady. Abar-parsy, shaǵataı, ózbek tilderin úırenip, túrki aqyndary Naýaı men Fızýlıdi sińire oqıdy. Bilim jaryǵy sanadaǵy jumbaq jasýshalardy oıatyp, kókirek kózin ashady. Áýeli bas bilimin emes, júrek bilimin meńgergen bala sanasynyń irgetasy durys qalyptandy, týralyqqa tý tikti. Budan soń 3 aı orys tilin meńgerip, bilimqumar bala ákesiniń shaqyrtýymen elge qaıtty. Artyqsha berilgen týma aqyl 3 aıdyń ishinde oryssha jaqsy saýattandy, dúnıeni ózge qyrynan kórdi, ashylmaǵan mol qazynaǵa ushyrasty. Bálkı, Abaıdyń talmaı bilim izdenýine de osy 3 aı sebepker bolǵan shyǵar. О́ıtkeni ol óziniń apan ishinde ǵana júrgenin, onyń shıreginde, syrtynda qanshama álem baryn, óziniń áli eshteńe bilmeıtinin sanaýly aıda túsingen edi. Endigi tusta Baıtursynulynyń jazbasynan mysal etsek: «15 jasynda-aq balalyq qylmaı, úlkenderdiń qataryna kire bastaǵan. Qazaqty meńgerip, halyqqa arany júrip turǵan tórelermen ákesi Qunanbaı talasqanda, Abaı ákesine seriktikke jaraı bastaǵan. 20 jasynda el ishindegi belgili bir shesheni atana bastaǵan. Zerektikpen estigenin umytpaǵan. El ishindegi saqtalǵan qazaqtyń burynǵy ótken bıleriniń bıligi, sheshenderiniń sóılegen sózi, kósemderiniń istegen isi, úlgili sózder, unasymdy ázilder, maqaldar, mysaldar sııaqty nárselerdi Abaı kóp biledi eken».
Osylaısha, ǵylym nárine qanbaǵan bala bilim jolyn short kesip, ákimdikke aýady. Qaı jerge ense de, kórigin kirgizer tolaǵaı talanty bul jolda da tabysty is atqarady. Biraq... Ol áli ómirdegi óz jolyna túspegen-tin. Sondyqtan ba eken, júregi tynysh tappaıdy, sol tynyshsyzdyq minezine shyǵady. Sebebi «minez – jannyń aınasy» edi. Turaǵul Abaıuly esteliginde ákesiniń qatal minezin sóz etedi. «Bala kezimde ákem qandaılyq jyly shyraımen oınap, qaljyńdap otyrsa da, qytyǵyna tıse ashýy tez kelgish minezinen aýyldaǵylar da, báıbisheleri de aıǵyrmen oınaǵan at sekildi, oınaǵan bolsa, qorqynysh keýdelerinen ketpeı qymsynyp júrýshi edi». Osy tynyshsyz sarsańdyqpen, nadandyqpen alysý, saýyqqa ilesip saltanat qurý, júıesiz tirlik shylbyrymen zamanǵa ilesip, erejesiz ómirdi ǵana bilgen top-top ortaǵa ilesip adam Abaı 35 jasqa deıin ómir súripti. Júripti de, sol kelmeske ketken, jylap ótken ýaqytqa ókinip, baıansyzdyqqa bas shulǵyǵanyna, aqıqat jolǵa bastaýdyń ornyna eldiń bári sekildi ómir súrgenine jany kúıip, júregi egilipti. Ashýy ashyǵan ýǵa aınalyp, oıy kermek tatypty. Qalt oıanǵan sanasy osy ýaqytqa deıingi mánsiz tirlik tolqynymen birge aǵyp kelgenin anyq sezdirip, ah urǵyzypty. Kókiregi ashylǵanda kóp shýyldaqtan boı tartyp, adam degen dańqy týraly oılanyp, aqyl azabymen jalǵyz qalypty.
Ádette, aqyndyq dert erte qonady. Baıron nebári 17 jasynda álemge máshhúr jyrlaryn jazsa, Pýshkın jıyrmadan asyp-aq «Rýslan men Lıýdmıla» sekildi irgeli poemalaryn ómirge ákeldi. Al Lermontov on bes jastan-aq órnekti jyr munarasyn soǵyp, jıyrma jeti jasynda dańqy jer jardy. Adam Abaıdyń oıanýy 35 besten asyp, 40-qa taıaǵanda oryn alypty. Qudaı Taǵalanyń óz jospary bar desek, munyń bári kezdeısoq bolmasa kerek.
Hosh, Paskal «Oılar» atty fılosofııalyq traktatynda adamǵa aqymaq kezinde, bilimsiz kezinde adamdardyń bári birdeı, «kimdi kórse bári dos» bolatynyn, al bilim jınaı kele árbir zattyń óz tańbasymen aıqyn kórinetinin jazady. Shyn máninde, Abaıdy kúızeltken osy dúnıe edi. Ol oıana kele aınalasynyń sonshalyq qarańǵy ekenin, ǵylym-bilimnen alys, tán úshin ǵana taǵat taýyp tirlik keship júrgenin uǵyndy. Túkti túsinbese de, aýyz qaıshysyn keskileýge yntyq, qatań úkim keskish toǵyshar, Chaskııshe aıtqanda, «mahabbatqa opasyz, ósekke jany qumar, birdi birge utystyrǵysh óńsheń qýlar, jarym aqyl, zymııan jadygóılerdi» anyq ańǵaryp, óziniń solarmen birge rıza qalypta ómir súrip kelgenin uǵynyp, qaıǵynyń qurdymyna batty.
«Júregim, oıbaı, soqpa endi!
Bola berme tym kúlki.
Kórmeısiń be, toqta endi,
Kimge senseń — sol shıki».
О́kinish – júrekti sherli etip, minezdi buzar aýyr hal. Abaı osyny keshti. Keshe júre ózin tárbıeledi. Minezine kóńil bóldi. Osy sátten bastap ózimen shyndap aınalysýǵa bekindi. Bekingen saıyn kemeldene tústi. «Ulǵaıǵan saıyn ákemniń ashýy azaıyp, jumsaq tarta berdi, bul jumsartýdy ózi eńbek qylyp tapty. Ákesi qajynyń qaıtpaıtyn qatty, sýyq minezin sógip otyrýshy edi», deıdi uly Turaǵul.
Jigerli qarqynmen adam Abaı ómiriniń sońyna deıin izdenip, kemeldik qaqpasyna qol sozdy. Bara-bara adamdyq hramy jaryqqa tolyp, qoıan sáýleler aınalasyna shashyraı bastady. Áýeli jaqyndy alǵan urlyqshy sáýleler birte-birte úlkeıip, tutas qazaqqa jetti. Konfýsıı, Tolstoı sekildi ózin jetildirýdiń Hantáńirine shyqqan jalǵyz adam osylaısha tutas elge, jaǵasy quraq kólge aınaldy. Biz ony sol úshin de jaqsy kóretin shyǵarmyz, múmkin.