«Amaldar nıetke qaraı baǵalanady» deıdi asyl dinimiz. Rasynda, bıik maqsattardy kózdegen kisiniń ǵana naqty jetistikterge jetetini sózsiz. Bizdiń búgingi keıipkerimiz – sondaı asyl murattardyń ıesi. Murat Sámbetbaıuly Qalmataı Jambyl oblysy Moıynqum aýdanynyń Hantaýy kentinde dúnıege kelgen. Sol kezdegi kónekóz qarııalar (dál sol Hantaýy aýlynan az ǵana qashyqtyqta) Qozybasy degen alqapta alǵashqy Qazaq handyǵynyń týy tigilgenin aıtyp otyratyn. Týǵan óńiriniń tarıhy týraly áńgimege qanyǵyp ósken bala Murat kishkentaıynan «Shejireli týǵan jerimdi kórkeıtýge óz úlesimdi qossam ǵoı, shirkin!» dep armandaıtyn.
Kereı – Jánibek sultandardyń Moıynqum óńirindegi Qozybasy degen darqan alqap pen Shý ózeniniń qos qaptalyn boılaı otyryp, Qazaq handyǵynyń alǵashqy týyn kótergenin estigen saıyn álgi bıik arman-maqsatyna odan ári bekı túsetin. Murattyń bolashaq elshil tulǵa bolyp qalyptasýyna ol oqyǵan mektep aýdan ǵana emes, sol jyldary oblys boıynsha úzdik mektepter qatarynda bolýy da ólsheýsiz úlesin qosqan edi. Atap aıtqanda Kókterek aýlyndaǵy (Birlik selosy) S. Kırov atyndaǵy orta mektep, rasynda bilim jolyndaǵy alǵashqy baspaldaǵyndaı boldy.
Osy mektepti úzdik bitirgen jas talapker Almaty qalasyndaǵy Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ınjener-mehanık daıarlaıtyn fakýltetine oqýǵa túsken edi. «Arý qala – Almatydaǵy stýdenttik jyldaryn bilim alýǵa ǵana jumsap qoımaı, Murat Qalmataı rýhanı jaǵynan da barynsha jan-jaqty ilim jınaýǵa tyrysatyn. Sol kezderi astanamyzda kóptep ótetin rýhanı jıyndarǵa qatysýǵa kúsh salýshy edi. Ásirese fılologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Álkeı Marǵulannyń jarııalaǵan ǵylymı tujyrymdary stýdent jigitti erekshe oılandyratyn. Qazaqtyń birtýar ǵalymy Álkeı Marǵulan keıbir leksııalarynda, kezinde ózi basshylyq etken Ońtústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasynyń Moıynqum aýdanyna baryp, alǵashqy Qazaq handyǵy dáýirindegi biraz tarıhı qalalar men qorǵan, bekinisterdiń syryn zerttep qaıtqanyn egjeı-tegjeıli túrde baıandaýshy edi», dep atap aıtylǵan «Qazaqstannyń Altyn kitaby» atty ensıklopedııalyq eńbekte. Bul kitapqa engen Murat baýyrymyz týraly maqala «Elengen eńbek» dep atalady. О́kinishke qaraı, atalǵan ekspedısııanyń jumysy jaıynda qarapaıym halyq bile bermeıtin. Al sol jyldardaǵy oqýshy Murat bolsa, bul ǵylymı sapar jóninde (sol kezderi keńshar basshylyǵynyń quramynda jumys istegen) ákesi Sámbetbaıdan shet jaǵalap estigeni bar. Biraq resmı Máskeý ulttyq respýblıkalardyń shynaıy tarıhyn burmalap «Qazaqtarda óz memleketi bolǵan emes, tek patshalyq Reseıge qosylǵannan keıin ǵana ult ekenin bildi» degen saıasat júrgizilip kelgen edi. Osyndaı jymysqy saıasattyń kesirinen Álkeı Marǵulan tobynyń arheologııalyq izdenisi men jumysy da buqaralyq aqparat quraldary arqyly jalpy jurtshylyqqa keńinen tanystyrylmady. Iаǵnı arheologııalyq aýdıtorııalar ǵana qol jetkize alatyn, taralymy shekteýli ǵylymı basylymdarda tam-tumdap bolsa da jaryq kórgen-di. Sondyqtan bolar stýdent Murattyń rýhanı tańǵalysynda shek bolmady. «Demek atalarymyz aıtqan jáne ertip baryp balalarǵa kórsetken kóne qalalardyń úıindi jurttary tereń tarıhqa kýá bolyp jatqan eken ǵoı. Instıtýtty bitirisimen týǵan ólkeme baryp, onyń odan ári mańyzynyń artyp, gúldene túsýine óz úlesimdi qosýym kerek» degen baıaǵy armanyna odan ári bekı túskeni este.
Sonymen, 1977 jyly dıplomyn alysymen Moıynqum aýdandyq atqarý komıtetine qarasty Azamattyq qorǵanys shtab basshysy qyzmetine kirisip ketken edi. Osy qyzmetinen bir kórinis áli kúnge eldiń esinde. Shalǵaı aýdanmen aradaǵy baılanysty nyǵaıtý maqsatynda Jambyl oblysynyń ortalyǵynan Moıynqum aýdanynyń sol kezdegi ortalyǵy Fýrmanovka selosyna IаK-40 ushaǵynyń qatynaýyna múmkindik jasaý kerek boldy. Osy jumystyń basshylyǵyna taǵaıyndalǵan Murat Qalmataı barlyq múmkindikti jumyldyryp, aıanbaı ter tókti. Ushaqtyń qoný alańyn myqtaýdyń biraz jolyn zerttedi. Alaıda alǵashqy synamalyq baıqaý mundaı sýsymaly qumdy alqapqa ushaq qondyryp, ushyrýdyń asa kúrdeli sharýa ekenin kórsetken edi. Degenmen Murat Sámbetbaıuly alǵan baǵytynan qaıtpady. «Akademık Marǵulan aıtpaqshy, bir kezderi sanaýly qolymen kelip, Kereı – Jánibek babalarymyz bolashaq Qazaq memleketiniń irgesin qalaǵan Moıynqum jerine biz tipti ushaq qondyra almasaq kim bolǵanymyz?» degen berik ustanymmen jumysyn tabandy túrde odan ári jalǵastyrdy. Sanaýly aılar ishinde jańa ınjenerlik-konstrýktorlyq izdenis óz jemisin berip, ushý-qoný alańy iske qosylǵan edi.
Sondaı-aq Jambyl keńsharynyń avtogaraj meńgerýshisi bolyp jumys istegen jyldary da qajyrly eńbekke toly edi. Salǵyrttyqtyń sebebinen shashyrap ketken avtokólikter men olardyń bólshekterin muqııat jınaqtap, aýyl turǵyndaryna zor qolǵabysyn tıgizgen-di. Al 1987 jyldan bastap, Moıynqum aýdandyq avtobaza meńgerýshisi bolyp jumys istegen 10 jylynyń orny tipti erekshe. Aýdandaǵy barlyq malshylardyń jaılaýy men qystaýyna olarǵa qajetti turmystyq jáne kásibı taýarlardy ýaqtyly jetkizip turýdy tikeleı qadaǵalap, qolynan kelgen barsha kómegin aıamaıtyn. «Sondaı qyzmettik saparlarynda bes ǵasyr burynǵy, yqylym zamannan eskertkish bolyp qalǵan «Aıaq Aqtóbe», «Bala Aqtóbe», «Orta Aqtóbe» qalalarynyń jurttaryn jaǵalap ótýshi edi. «Qoldarynda birde-bir aýyr tehnıkasy bolmaǵan ata-babalarymyz mynandaı erekshe qalalardy qalaı salǵan?», dep qaıran qalǵany esinde. Murat Sámbetbaıuly osyndaı rýhanı ósýi arqyly halyqqa qolǵabysyn tıgizý isine odan beter yqylaspen kirisetin. Tabıǵatynan sabyrly ári yjdaǵatty minezge ıe osy bir eńbekqor jan ekinshi jaǵynan tym bııazy da edi. Álgindeı rýhanı shıryǵys pen adamgershil umtylys onyń ishki jan dúnıesindegi janartaýlardaı edi. Al kúndelikti ómirde Murat Qalmataı – óz eńbegin eshkimge mindet etpeıtin, ataq-dańqqa umtylmaıtyn, yqpaldylarǵa jaǵyna qoımaıtyn qońyr minezdiń ıesi. Osylaısha, ol 1997 jylǵa deıin Moıynqum aýdanynyń órkendep ósýine, otbasylarynyń baqytty ómir súrýine óz úlesin qosa bildi», delingen «Qazaqstannyń Altyn kitabynda».
Táýelsizdik jyldarynda Murat Sámbetbaıuly qyzmetin kórshiles Shý aýdanynda jalǵastyrdy. Bul eki aýdan 1965 jylǵa deıin birtutas Shý aýdany, onyń ortalyǵy Birlik aýly bolatyn. Dál sol Birlik aýly, ıaǵnı Kókterek keńsharyndaǵy mektep tabaldyryǵyn alǵash attap, ony úzdik bitirgeni de keıipkerimizdiń rýhanı qundylyqqa degen qurmetin ústeı tússe kerek. «Eń bastysy, tarıhı jaǵynan da bul qos aýdan bir-birimen sabaqtas. Atap aıtqanda, alǵashqy Qazaq handyǵy Shý ózeniniń orta jáne tómengi saǵasynda qurylǵan edi ǵoı. Kelesi baılanys – ataqty Ańyraqaı shaıqasy tarıhy. Ol aımaq shamamen Qordaı jerindegi Ańyraqaı taýlarynan bastalyp, Shý alqabyn qamtı ótip, sonaý Moıynqum tórindegi Hantaýy bókterine deıin jalǵasyp, jeńispen aıaqtalǵany belgili. Qazirgi Qordaı, Shý jáne Moıynqum aýdandary dalasynda. Ǵulama tarıhshy Muhamed-Haıdar Dýlatıdiń jazýynsha, Ańyraqaı shaıqasy 1456 jyly oryn alǵan eken», dep sıpattalǵan «Altyn kitapta». Jastaıynan tarıhı sabaqtastyqqa jany jaqyn bolyp ósken Sámbetbaıuly, sondyqtan da atalǵan shejireli jerge de óz mańdaı terin sińirgendi jón kórse kerek.
Murat Sámbetbaıuly urpaqtarynyń elshil, rýhanı jaǵynan baı bolyp ósýine únemi kúsh salyp otyrady. Aıaýly jary Shárbaný Látipqyzy ekeýi balalary men nemerelerin eńbekqorlyq pen adaldyqqa baýlydy. El táýelsizdigi úshin janyn qurban etken Qaırat Rysqulbekovteı esil erdiń óz aýlynan ekenin olar maqtan tutady. Eki márte Eńbek eri Jazylbek Qýanyshbaev pen onyń shákirtteriniń eńbek etýine jaǵdaı jasaýshylardyń biri bolǵanyna keıipkerimiz únemi shúkir etedi.
Nurlytaı ÚRKIMBAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi