Sadaqtyń eki basyn qosyp baılaǵan jipti adyrna nemese kerme jip deıdi. Ol berik jipten nemese jibekten, taramystan óriledi. Mindeti – oqty nysanaǵa qaraı ushyrý. Kerme jip sadaqtyń bir basyna myqtap bekitilip, ekinshi basy sadaqty bosatyp turý úshin almaly tuzaq túrinde alynyp salynady. Adyrnasy qatty serpigende suǵyn jarylyp nemese setinep ketpes úshin onyń ıinmen tutasqan bóligine súıekten qorǵanysh ornatylady. Ony tobyq (tobyrshyq) dep ataıdy. Adyrna: kúderi adyrna, qaıys adyrna dep bólinedi.
Etnograf-zertteýshi A.Qalıolla «adyrna» ataýyn sadaqtyń jalpy nusqasy dep túsingen de, naǵyz adyrnany «kiris» dep atapty. Bul – qate. Adyrna degenimiz – sadaqtyń oǵyn atýǵa arnalǵan qatty jip nemese qaıys. Mońǵolııalyq qarýtanýshy ǵalym J.Bazarsúrenniń eńbekterinde adyrnany buǵy, sıyr, jylqy, túıeniń shıki sıraq terisinen tilingen taspany shıratý arqyly jasaıdy. Sonymen qatar órilgen kendir nemese berik mata jipten, tipti ańnyń taramysyn tarqatyp, jiptikpen de jasaıtyny týraly jazypty (J.Bazarsúren. Chıngıs haany sergıın zer zevseg. Ulanbatyr. 2009 jyl. – 118-b)
Mońǵol tilinde adyrnany «kóbshi» («hóvch»), ıaǵnı kerme jip degenge jaqyn uǵymda aıtady. Osy «kóbshi» ataýyn ataqty lıngvıst-ǵalym, mońǵolsha-qazaqsha sózdiktiń avtory Bazylhan Buqatuly qazaqsha «adyrna» dep aýdaryp, oǵan sadaqtyń tartpa qaıysy degen túsinik beripti (B.Bazylhan. Mońǵol-qazaq sózdigi. Ulanbatyr – 1984. 603-b).
Sondaı-aq ataqty «Mýkaddımat ál-adab» sózdiginde «Numunu kubs», ıaǵnı «Sadaqtyń jibi (qaıysy)» dep atasa, mońǵol tiliniń túsindirme sózdiginde adyrnaǵa «sadaqty maıystyryp tartatyn qaıys» degen anyqtama berilipti. Budan shyǵatyn qorytyndy: «adyrna» degenimiz – sadaqtyń jalpy, ataýy emes, sadaqtyń eki suǵyn kerip ustap, jebeli oqty atý úshin qoldanatyn kerme jip.
Adyrnasyn atqa alǵan,
Atqan oǵyn taıǵa alǵan.
(Shalkıiz jyraý)
Qary unamy sultandaıyn júristi,
Adyrnasy shaıy jibek oqqa kiristi.
(Qaztýǵan jyraý)
Atyna turman bolsam dep,
Jurtyna qurban bolsam dep,
Adyrnasyn ala ógizdeı móńiretken,
Atqan oǵy Edil-Jaıyq teń ótken.
Maman sadaqshylardyń aıtýyna qaraǵanda, adyrna 0,8-1 mm jýan ári jumyr bolady. Sadaq oǵynyń jyldamdyǵy osy adyrnanyń serpindiligine baılanysty. Bul buıym berik jińishke jipti 52-64 dúrkin órmelep shalý arqyly jasalady. Basty shart, adyrna eshqashan sozylyp ketip, sapasyn joǵaltpaıtyn bolǵany jón. Grek oıshyly Plýtarh aıtady: «Dalalyqtardyń jaýyngerleri sadaǵynyń adyrnasyn shertip án salady» dep.
Etnolog ǵalymdar «adyrna» sóziniń túpki máni túrki-mońǵol tilderinde «jan-jaqqa shashyraý, bóliný, ydyraý» maǵynasyn bildiredi (Pekarskıı. Sl. ıakýt. ıaz. Malov. Pam. dr. pısm., 345-b) deıdi.
Búktemeli túıinshektiń baılaýy
Taǵy bir qundy derekte: adyrna – oqty sadaqtan ajyratý degendi bildiredi (Býdagov. Sr. sl. týr.-tat. nar) dese, qazaq tiliniń etımologııalyq sózdiginde: «Sadaqtyń oq salyp tartatyn kermesi, atylatyn oqty ushyrý úshin sadaqtyń eki basyn kerip baılaǵan baýlyq» (A. Ysqaqov, R. Syzdyqova, Sh. Sarybaev. Qazaq tiliniń qysqasha etımologııalyq sózdigi, Qazaq SSR-nyń «Ǵylym» baspasy, Almaty -1966. - 240 b) dep jazylypty.
Sol sııaqty, «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi». Ensıklopedııa. 1-tom. – Almaty: DPS, 2011. – 738 betinde: «Sadaqtyń eki basyn ıip ustap turatyn, jebeni tirep atý úshin kerip baılanǵan qaıysty tildik derekterde adyrna dep ataıdy. Adyrna kóbine buǵy, bulan terisinen, keıde jibek jipten jasalady» dep tujyrym aıtsa, kelesi bir derekte: «Adyrna degenimiz – sadaqtyń kerme qaıysy. О́gizdiń jon terisinen jasalady da, sadaq aǵashynyń eki basyn ıip ustap turady. Osydan sadaq serippeli bolady» (Qazaq dástúrli mádenıetiniń ensıklopedııalyq sózdigi. Almaty: "Sózdik-Slovar". 1997.- 368 b) degen anyqtama berilipti.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, adyrna – sadaqqa baılaıtyn, qaıystan órip jasalǵan baý (Babalar sózi: Júz tomdyq. – Astana: «Folıant», t. 44: Batyrlar jyry. – 2007. – 496 b). Keıbir folklorlyq shyǵarmalarda adyrnany «kiris» nemese «qandike» dep ataǵany baıqalady.