Aqtyq sapar aldyndaǵy sóz

HH ǵasyrdyń birinshi jartysy qazaq ǵylymy men bilimi úshin óte jemisti kezeń boldy. Qazaq zııalylary barlyq salada qalam terbep, eldiń kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýyna kúsh saldy. Biri ádebıetten, endi biri matematıka men medısınadan eńbekter jazdy. Barshasynyń túpki maqsaty – qazaq dalasyna jahan ǵylymyn ákelý boldy. О́zge eldermen terezesi teń bolýy úshin, ózderi de bar yjdahatymen ǵylymnyń birneshe salasyn meńgerýge tyrysty. Solardyń biri – Alash arysy Oraz Qıqymuly Jandosov bolatyn.

...Ymyrt qarańǵysynda Qordaıdyń qońyr jelimen keń tynystap turǵan áıgili Kenen Ázirbaev pen Oraz Jandosov uzaq áńgimelesti. Olar eldiń, jerdiń jaı-kúıi haqynda alýan-alýan áńgime qozǵady. Oraz sóz sońynda «Keneke, sonaý bir jyldary elden jyraq ketip, qyrǵyz baýyrlardy panalap júrgen kezińizde bulbulǵa muń aıtyp, saǵynysh órtegen sherli ánińiz qulaǵymnan ketpeıdi. Siz aqynsyz ǵoı, taýǵa da, tasqa da, syldyrlap aqqan bulaqqa da ún qosyp, syrlasa alasyz. Týǵan jerden jyraq, alys bara jatqan meniń kúnim ne bolar eken? Qaıdam, qara bastyń qamyn oılasaq, onyń retin tabýǵa bolar. Biraq eńsesin kóterip, esin endi jınaı bastaǵan eldiń basyna taǵy bir qyrsyq tap bolmasa etti dep qorqamyn. Munyń aýqymy adamdar arasyndaǵy keristen, baqtalastyqtan aýlaq jatqan tárizdi. Tamyry tereńde ǵoı deımin. Qazaqtyń zııaly azamattaryna qatty shúılikkenderine qaraǵanda, bul ádeıi jasalyp jatqan qaranıet naýqan ba degen oı keledi», dep óziniń jer aýdarylyp bara jatqanyn aıtty. Sózine qaraǵanda, Júsipbekterdiń basyna týǵan kún tónip turǵanyn aıtqysy kelse de, janashyr jaqynynyń kóńilin buzǵan joq. Jarty sózden jaı uǵatyn Kenen Orazdyń qaıda bara jatqanyn, sońy nemen aıaqtalaryn sezse de bildirgisi kelmeıdi.

(Oraz sonarda, 1935 j)

Ultynyń erteńi úshin jalyndap qyzmet etip júrgen Orazdy qapsyra qushaqtap, kóziniń jasyn bildirmeı súrtip aldy. Erteńine Kenen men Oraz el-jerdi aralap, tipten Qordaıdan asyp, qyrǵyzdyń Toqmaǵyna deıin jetedi. Aǵylda-tegil jyr bolǵan Kenenniń daýysy sapardyń sáni edi. Qıqymulynyń janarynan eline degen qımastyqty kez kelgen adam balasy ańǵarary sózsiz edi. Týǵan elimen kezdesken bul sapardyń sońynda tebirene teńselip Oraz sóz aldy:

– Al aǵaıyn, peıilderińe rızamyn. Laıym, dám tartyp, qaıta kórisýge jazsyn. Kenen sekildi aqyny bar el – baqytty. Keneke, taǵy bir ánińizdi estıin, shyrqap jiberińizshi, sodan soń baqyl bolsyn aıtalyq, – dep aqtyq saparǵa attanar adamsha qulaq túre tyńdap turǵan eldiń kózine eriksiz jas uıalatty. Kenen qolyna dombyrasyn alyp:

«Orazjan, serkesi ediń Jetisýdyń,

Jasyńnan talaptanyp oqý qýdyń.

Er aǵań aldyńdaǵy Toqashqa erip,

Ekeýiń Jubanyshpen qatar týdyń.

Qosh-aman bol, Orazjan!

Bıiktep samoletpen aspanǵa ushtyń,

Bul qalaı, arba minip Táshken kóshtiń?

Qordaıdyń asýynan asyryp sap,

Qasymda alpys jigit qosh aıtystym.

Qosh-aman bol, Orazjan!»

Qos alyptyń sońǵy ret kezdesip, baquldasýy osylaı bolyp edi.

(Almaty oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy O. Jandosov Búkilreseılik Ortalyq atqarý komıtet sessııasynda. Máskeý, aqpan 1936 j.)

Keńes ókimeti kezinde tuńǵysh ret aqyndar aıtysyn ótkizgen, 1916 jyly ult-azattyq kóterilisi uıymdasqan, búginde Ereýiltóbe atanyp ketken Qarqara jerine tuńǵysh eskertkish belgi jasatqan qaıratker jáne qazirgi Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanasynyń tuńǵysh dırektory bolǵan jalyndy kúresker, ult qaıratkeriniń barsakelmes saparǵa attanýy osylaı bolyp edi. Bul týraly Kenen Ázirbaev birneshe estelikterinde tebirenip jazdy.

Orazdyń balalyq shaǵy, jigittik kezi, memleket jáne qoǵam isine belsene atsalysqany haqynda Kenen jalpy kólemi 500 joldyq poema arnaǵan eken. О́kinishtisi, ol shyǵarma eshqaıda basylmaı, taǵdyry belgisiz bolady. 

Kenenniń ustazy, áıgili aqyn Jambyl Jabaev ta Orazdyń otbasy, ósken ortasy haqynda oı júgirtip, júreginen jyr tógedi:

«Qara bolsań, qara bol, hannan aýlaq,

Kedeıdiń sózin aıttyń, daýyn daýlap.

Qara qyldy qaq jaryp júrseń eger,

Baǵyń ósip ketersiń, otyń laýlap!»

Oraz Jandosov 1929 jylǵy 1-maýsymnan bas­tap Halyq komıssary qyzmetinen tómendetilip, qurylýyna atsalysqan Qazaq ýnıversıtetine qarapaıym oqytýshylyq qyzmetke jiberiledi. Oǵan da moıymaı ol kóptegen zertteý leksııalaryn júrgizip keldi. «Qazaqstandy zertteý qoǵamyn» basqara júrip, elimizdegi kitaphana isiniń de damýyna atsalysty.

1931 jyly sol kezdegi Qazaq memlekettik kópshilik kitaphanasyn uıymdastyrdy ári tuńǵysh dırektory boldy. Kıeli qarashańyraqtyń tizginin óz qolyna alǵan az ýaqyttyń ishinde qazaq oqyrmandaryn kitaphanaǵa tartý maqsatynda qyrýar sharýa atqardy. Degenmen, Orazdy bul orynda da kóp turaqtatpaı ártúrli sharýashylyq-naýqandyq jumystarǵa jiberip otyrdy.

(Oraz Jandosov – Qazaqstandy zertteý qoǵamynyń jetekshisi. 1929-1930 jj.)

Kúshpen ujymdastyrý jyldarynda keńestik bılik Orazdy Almaty oblysynyń Qastek pen Qordaı aýdandaryna jáne Áýlıeata oblysynyń Sarysý aýdanyna ýákil etip taǵaıyndady. Sol kezde de jergilikti jerlerde qalyptasqan aýyr jaǵdaılardy, respýblıka basshylyǵyna qaımyqpaı shyndyqty ashyq aıtyp otyrdy. Sózimizge dálel retinde Jandosovtyń 1933 jyly Sarysý aýdanynyń jaı-kúıi týraly aıtqanyn keltirsek: «Aýyldardy aralaǵan kezimde, men ondaǵan kún boıy jerlenbegen máıitterdi kezdestirdim. Bul jaǵynan, tiri qalǵan áıelder men jas balalarǵa eshkim kómek kórsetpeıdi. Tańdanarlyqtaı bolsa da, áıelder joqshylyq pen ashtyqqa tózimdileý. Erkekterdiń birden unjyrǵalary túsip ketedi. Kúızelgender qoldaryna ne tússe de túk qaldyrmaı jep qoıady. Súıek-saıaq jınaıdy jáne júrek jalǵaý úshin ondaǵan márte qaınatady. Tamaq ornyna jartylaı óńdelgen ań terileri de kete beredi. Men ıttiń etin jegen jáne onysyn jasyrmaıtyn birneshe adamdardy kezdestirdim. Onynshy aýyldan kele jatqan jolymda japannan eki jasóspirimdi kórdim. Olar qaıdaǵy bir eski jurttaǵy, terisin alý úshin atylǵan ıtterdiń qalǵan ólimtikterine bara jatyr eken. №5 aýylda tamaqtanbaýdan jartylaı isingen, aıaǵy aýyr áıel maǵan jaqyn kelip, oǵan ıt atyp berýimdi ótindi. Keıbir ańshy semıalary shoshqa etin jeýde jáne shoshqa etimen tamaqtanýshylar ózderiniń «kúnálaryn» jasyrýǵa tyryssa da, munyń ózi halyqqa eshqandaı jaǵymsyz áser ete qoımaıdy». Osylaısha, ol asharshylyq kezindegi nebir adam shoshyrlyq qasiretti oqıǵalardy bılikten qaımyqpaı jarııalap otyrdy.

Kegen aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp qyzmet atqaryp júrgen 1934 jyldyń 6 qańtarynda Almaty oblysynyń par­­tııa konferensııasynda ol bylaı deıdi: «Burynǵy basshylyqtyń saıası qatelikterine baılanysty týyndaǵan qıyn­dyqtardy joıý úshin kúresý qajet. Ol úshin jergilikti jerlerdegi eski basshylyqtyń jiber­gen qatelikterin synaýdan qashpaýymyz qajet. Biz­diń mindet – joǵa­ry jyldamdyqpen, qarqyndy jumys isteý».

Konferensııadan soń L.Mırzoıannyń qoldaýymen ol qaıtadan partııa organdaryna jaýapty qyz­metterge tartyla bastaıdy. 1933 jyly Kegen aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Dál osy tusta Oraz Jandosov Jambyl men Kenenge kóptep kómektesip, Jarkenttegi ólkelik uıǵyr mádenıetin uıymdastyryp, Dúngen mýzyka teatryna kómegin de aıap qalmaıdy.

(Kenen Ázirbaevtyń «Orazjan» atty ániniń notasy, óńdegen B. Qydyrbek)

Oraz Qıqymuly jóninde tarıhshy ǵalymdar irgeli zertteýlerin jarııalap júr. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldi búgingi tańda  UQK Almaty qalalyq arhıvinde Oraz Jandosovtyń III tom tergeý materıaldary saqtaýly turǵanyn aıtady.

Tergeý materıaldarynda Jandosovty qamaýǵa alý týraly prokýratýranyń 1937 jyly 31 shildede be­rilgen №94 orderli úıine tintý júrgizilgende, ol Almaty oblysy, Eńbekshi qazaq aýdany Túrgen aýylynda turǵan. Jáne sol úıde jary Fatıma men balalary bolǵan.

Tergeýaldy tintý barysynda asa mańyzdy qujat­tar­ǵa baılanysty tizim jasalǵan. Ol tizimde:

1) Jabyq jáshik. Jandosovtyń kórsetýi boıynsha onyń ishinde jeke arhıvi, túrli materıaldar, qujattary, alǵan hattary saqtalǵan.

2) BK (b) P OK 1935 jylǵy 18 qańtardaǵy jabyq haty bar ekendigi kórsetilgen.

Osy oraıda aıta keteıik, tintý kezinde 9 dápterge jazylǵan «Temirtas» atty qoljazba aýdarmasyn da belsendiler alyp ketken. Búginde zertteýshiler joǵalǵan «Temirtasty» kórkem týyndy bolýy da múmkin degen pikirler aıtady.

Ultym dep urandap, jurtym dep jalyndaǵan Oraz qaı kezeńde, qandaı sharýaǵa kirisse de eliniń múddesin aldyńǵy qatarǵa qoıyp otyrdy. Bastapqyda bizge belgisiz bolyp kelgen sot tergeý materıaldary egemendik alyp, eńsemizdi tiktegen soń aqtańdaq better aıqyndala bastady. Qıqymulynyń tarıhı erlikteri zertteýshiler arqyly naqty dáleldenip jatyr.

Mysaly, ol 1916 jylǵy kóterilistiń 10 jyldyǵyna baılanysty jazǵan maqalalary men hattarynda bylaı deıdi: «1916 jylǵy kóterilis qazaq halqynyń aldyna el bolyp qalý nemese óshý týraly másele qoıdy»,  dep bılikten taısalmaı, kóp uzamaı basyna úıiriler qara bulttan qaımyqpaı jazady.

Akademık Mámbet Qoıgeldi Oraz Jandosovtyń osy pikirin sol kezdegi ekiniń biri bara bermeıtin erlikke teńeıdi. Negizinen Oraz kóterilistiń túp-tamyry tereńde ekenin meńzep, Isataı men Kenesary bastaǵan ult-azattyq qozǵalystarynyń ózara sabaqtas jáne kóterilisterdiń túpki maqsaty otarlyq ezgiden qutylý ekendigin aıtady.

Erlikteriniń taǵy biri, sol kezdegi Vernyı qalasynyń atyn Almaty dep aýystyrylýyna aıanbaı ter tókkeni edi.

«Qazaq kommýnısteriniń arasynda eki toptyń barlyǵy maǵan belgili. Olardyń bireýine – Sádýaqasov Smaǵul, burynǵy jer jónindegi komıssar Sultanbekov, Myńbaev jáne Jandosov taǵy basqalar basshylyq etedi. Ekinshi toptyń jetekshileri: Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy Nurmaqov, Toqtybaev Kárim, Toǵjanov jatady. Birinshi top ultshyldardyń qataryna jatady, ekinshisiniń de birinshiden pálendeı aıyrmasy joq… О́ıtkeni qazaq halqynyń múddesin qorǵaý kezinde, mysaly jerge ornalastyrý máselesi jónindegi tartys kezinde eki top ta birigip ketti», dep Eldes Omarov NKVD-nyń tergeýshisine bergen j­aýabynda ashyq aıtady. Mine, ózderińiz baıqaǵandaı, qaı jaǵdaıda bolsyn, Oraz Jandosov esimi Alash qaıratkerlerinen áste bólingen emes, bólinbeıdi de.

Sizderdiń nazarlaryńyzǵa arhıv materıaldaryn taǵy da tizip shyǵýǵa bolar edi, degenmen onyń ornyna biz Orazdyń adamı kelbetine toqtalǵymyz keldi. Sondyqtan da zamandastarynyń estelikterin keltirýdi jón sanadyq.

Jubaıy Fatıma Jandosova: «Máskeýde, Kýzneskıı most kóshesinde jáne bizdiń Lıhobordaǵy saıajaıymyzda Oraz kóptegen qazaq stýdentteriniń jáne jumyspen kelgen Túrkistan respýblıkasy qyzmetkerleriniń piri sııaqty boldy», dep tebirene jazady.

Sábıt Muqanov qaıratkermen tanystyǵy jóninde «Jetisý» gazetiniń 1969 jylǵy 28 aqpan kúngi sanynda bylaı jazady: «Túrkistandyq eki oblystyń qyzmetkerleri Orynborǵa 1925 jyldyń kókteminen kele bastady. Ol kezde men rabfaktyń stýdentimin, «joǵary» atalatyn qyzmetkerlermen aralasym az, sondyqtan túrkistandyqtarǵa da onshalyq juǵysa qoıǵan joqpyn, biraq «anaý – anasy, mynaý – mynasy» degenderdiń ishinen Oraz Jandosovty da kórip júrem. Júzin kórgenge deıingi uǵymymda ol jasy egde tartqan adam bolýǵa tıisti edi. Al kórgende qarasam, jas shamasy menen az-aq qalqyńqydaı nemese qatardaı, symbatty, sulý jas jigit. «Jylqy kisineskenshe, adam sóıleskenshe» deıdi ǵoı qazaq. Al Oraz Jandosovpen jyly, jarqyn sóılesýdiń sáti 1927 jyldyń jazynda tústi. Sol jazda men qyzmet babymen Qyzyljardan Qazaqstan ortalyǵy Qyzylordaǵa aýystym. Kásibim – jýrnalıstik. Qyzylordada osy qyzmetti atqarýym kerek».

Muqanov atalǵan maqalasynda Oraz Jandosov­tyń «Eńbekshi qazaq» gazetiniń partııa tur­my­sy jáne ádebıet bólimderine basshy bolýyna erekshe yqpal etkenin de jasyrmaıdy. 

Jazýshy Ǵabıt Músirepov óz qolymen arabsha jazǵan esteliginde (QR OMA, 1864 q., 1-tizbe, 251 is., 1 bet): «Oraz óte ornyqty, sergek oıly, keń qulashty naǵyz memleket adamy bolatyn. Qazaqstannyń talaı tarshylyqqa ushyraǵan kezderinde ol toryqqan emes. О́mir ylǵı molshylyq emes, keıde bar, keıde joq, biraq Orazdyń aldynan narazy bolmaı ketýshi edik. Aldyna jumyspen kelgende, sheshpeı jibergen emes. Usaq-túıekte jumysy joq. Oǵan kirip-shyqqannan keıin jigerlene túsýshi edik», dep Jandosovtan kórgen jaqsylyǵyn jazady.

«Jaqsynyń jaqsy degen aty qandaı, ár sózi myń altynǵa tatyǵandaı» dep qazynaly halqymyz aıtqandaı, Oraz Jandosovtyń árbir sózi men is-áreketi halyq jadynda máńgi saqtalary anyq. Joǵaryda biz sizderge ult qaıratkeriniń sanaly ǵumyryndaǵy sanaýly oqıǵalardy keltirdik. Oraz jóninde qazaqtyń mańdaıaldy qaıratkerleri tek qana jaqsy estelikter men pikirler bildirgen.

Ulttyq kitaphananyń tuńǵysh ret tizginin qolyna alyp, jan-jaqty izdenisiniń arqasynda birneshe jyldyń ishinde respýblıkaǵa máshhúr kitaphana etýi – tabandy eńbekpen qosa, qaıtpas qaıratkerliktiń jemisi.

Oraz Jandosovtyń atyna berilgen kósheler, dańǵyldar, mektepter, memlekettik mekemeler az emes. Ult qaıratkeriniń esimi jadymyzda saqtalsyn dep, 2020 jyldyń qazan aıynda Ulttyq kitaphananyń 110 jyldyǵy qarsańynda «Qazaqstan kitaptary» qyzmetiniń oqý zalyna kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oraz Jandosovtyń esimi berildi.

1937 jyldyń kókteminen bastap Jandosovtyń basyna qoıý qara bult úıirildi. Qazaqstan Kom­partııasynyń I sezinde «ekijúzdi jaýlar» qataryna jatqyzylady.

Qazaqtyń baǵyna týǵan tulǵa 1938 jyldyń 2 naý­ryzynda jasyryn túrde atyldy.

Ulty úshin opat bolǵan Orazdaı asyl erdi halqy áste umytpaıdy, umytýǵa da haqysy joq.

 

Maqalanyń aýdıonusqasyn QR-kod arqyly tyńdaýǵa bolady:

 

Qanat ALTYNBEK,

Ulttyq kitaphana Ǵylymı-ádistemelik qyzmetiniń mamany