Aqbóken apaty «Saryarqa qoınaýlarynda kıikterdiń 132329 óli denesi tabylyp, kómildi...» Gazet habary
Kóshkendeı qutym uıyqty qyrdan, Kómeıge qapa, kúıik tyǵylǵan. Aı menen kúnniń amanynda myna Albaty náýbet: kıik qyrylǵan?! О́kinishimniń órtin qushamyn, Sary saqarada kólkigen saǵym. Elestetem kózge erkin de erke Aqbókenderdiń jóńkilgen shaǵyn. Qyrynda kıik oınaǵan edi, Qyzyǵyna qazaq toımaǵan edi. Adamatadan beri aqbókenderim Atamekenin jaılaǵan edi. Dalamnyń kıe, kórkindeı edi, Bozbala kıgen bórkindeı edi. Arqanyń tóri – kıik jaılaýy, Betpaqtyń shóli tórkindeı edi. Sulýlyqty súıý sertim dep edim, Belime sadaq berkinbep edim. Sary jazyqta saǵymdaı aqqan Kıik nópirli tolqyn kóremin. Dınozavrlardyń bel qurdasyndaı, Qazaǵym úshin tól jyr basyndaı. Kıiktiń laǵy – laǵyl tazalyq, Kózimnen aqqan móldir jasymdaı. Aǵady búgin kózimnen jasym, Alapat kórdim ózimnen basym. Esken samaldaı erkin kıikti Eńseden basty bir zil qorǵasyn. Baǵzydan bergi tabıǵat tóli, Baqıǵa keter jamıǵat sheri. Jasyndaı aǵyp jaılaýǵa jetpeı Jezkıikterim damyldap pa edi?! Quralaı salqyn tońǵaǵy ma eken, Jolynda álem ornady bóten. Suq kózderden be eken, syrt kózderden be eken, Kesir qyrsyqqa bolmady bekem. Jerimniń azdy jelegi nege? Keýdeden tólin tebedi nege? Qazaqqa taǵy qasiret júktep, Kıik qyrylǵannyń sebebi nede?! Toıa bir jegen shóbinen be eken, Tosynnan soqqan jelinen be eken. Atyrabyma záharyn jaıǵan Aıdahar aran lebinen be eken?! Kıiktiń neden qazasy, kókem, Qazaqqa qatqyl nazasy ma eken? Jeruıyǵymyzdy mansuq etkenge Jaratýshynyń jazasy ma eken? Ulan dalamyz ýlandy neden, Jan-júregimiz muńdandy neden? Aqbókenimdi adyra qylyp, Buldyrap kózim býlandy neden? Kókte shaqyraıǵan ot kúni me eken? Kóbik aýyzdardyń kóptigi me eken? Sýdan da taza, sútten de aq-mys, Proton, álde geptıli me eken? Aýadan, sýdan, topyraqtan ba? Shań qaýyp qalǵan tapyraqtan ba? Saýysqan ekesh saýysqan qurly Saqtyǵyn bilmes shoqyraqtan ba? Qyrylyp jatyr kıigim nege? Tappaımyz onyń tyıymyn nege? Janyna jalaý janýaryn joqtap, Jetimsireıdi uıyǵym nege?! Úzildi kúder uıyqty qyrdan, Keýdeme sherli kúıik tyǵylǵan. Quralaılarym, keshire kórshi, Kúıiktiń aty – kıik qyrylǵan...Qorǵanbek AMANJOL.
Almaty.
Kıikter nege qyryldy?
Umytpasam 1970 jyldyń jazynda Aqmola óńirinde qýańshylyq ornap, egin alqabynan jóndi ónim ala almadyq. Nebary ár gektardan 5,4 sentner dándi daqyldar jınadyq. Sodan baryp egin sharýashylyǵy, ózim eńbek etip júrgen «Shalqar» keńshary ájeptáýir kólemde shyǵynǵa batty. Maldyń jem-shóbi de sol jyly keńshar boıynsha 57-58 paıyzdan aspady. Alty aı qysta qolǵa qaraǵan sharýashylyqtyń 10 myń qara malyn mundaı jaǵdaıda qalaı asyrap, qystan aman alyp shyǵýǵa bolady? Ári tabys kózin sýaltyp almaý qajet-aq. Tyǵyryqqa tirelgendeı halge keldik. Aýdan, oblys basshylary Tatarstannan súrlem, saban tasy deıdi. Bulardy qanshama qarajat jumsap vagonmen ákelgenmen, malǵa qoregi shamaly, qur berekesiz dúnıe. Ne isteý kerek? Oılanyp-tolǵanyp júrip tapqanymyz, maldyń jem-shóbin únemdi jumsap, 4 myńdaı sıyrdy ash-qursaq ustap, bar táýirin molynan jas maldarǵa berip, olardyń ózindik salmaǵyn táýlik boıy júdetpeı ósirip, tyǵyryqtan aman-esen shyǵý. Iá, solaı boldy da. 6 myńdaı jas mal qys boıy salmaǵyna salmaq qosyp qystan shyqsa, sıyr jaryqtyqtardyń baqaılary syrtyldap qur súlderi qaldy. Týǵan buzaýlary 35-40 kılo ornyna, nebary 18-20 kılodan aspady. Aryqtyǵy sondaı, sharbaqtyń arasynan emin-erkin shyǵyp ketip júrdi... Jaz shyǵa kókke aýzy tıisimen aryq sıyrlar da, buzaýlar da tez esin jıyp, qıynshylyq bolmaǵandaı salmaqtaryna salmaq qosyp, túlep, teńelip ketti. Sol jyly aınaladaǵy múıizderi qaraǵaıdaı, ataq dárejelerinen at úrketin ataqty keńshar dırektorlary sharýashylyqtaryn kúızeltip aldy. Al, biz bolsaq jyl qorytyndysyn oıdaǵydaı atqaryp, sharýashylyǵymyzdy taza tabyspen aıaqtadyq. Bul degeniń nonsens bolatyn. Múmkin emes-tin! Oblys basshylary basqa ult ókilderi bolǵandyqtan, myna qazaqtar bir zańsyz aıla-tásil jasaýy múmkin dep bizderdi bir jarym aıdaı tekserdi. Mundaǵy aıtpaǵym, biz qara maldyń fızıologııasyn jaqsy bilgendikten, joǵarydaǵy tásilge bardyq. Sıyrlardyń rasıonyn 40-45 paıyzǵa kemitip jiberýimiz, kónbis janýarlar azar bolsa aryqtap ári buzaýlary usaq týar, keıin jazda teńelip keter degen aksıomaǵa júgingen edik. Qatelespeppiz. Kúıis qaıyratyn janýarlardyń fızıologııasy shamamen bárine ortaq dep túsinsek, sıyrdyń jatyrynda jatqan buzaýdyń salmaǵy 7 aıynda mysalǵa 17-18 kılo bolsa, týarǵa qalǵan eki aıynda eki ese ósetini aıdan anyq, zańdy. Osy bir qaǵıdany eskersek, Saryarqada bıyl qys erte ketti de kók óskin shóp tez qaýlap, býaz kıikterdiń jatyryndaǵy týar aldyndaǵy sońǵy aıda laqtaryn eseletip tez úlkeıtip jiberdi. Sodan baryp laqtaı almaı qyryla bastaýy aıdan anyq. Ásirese, týshalary egiz tappaı jalqy tabar bolsa tól ishte jatyp úlkeıip ketkendikten tipti qaýipti. Mıllıon jyldan beri relıkti túrde saqtalyp bizge jetken kıiktiń tabıǵatynda iriktele kelip 70 paıyzǵa deıin egiz taýyp, 2-3 paıyzy tipti úsh laqtan tabýy, álgindeı kútpegen jaǵdaılarǵa joıylyp ketpeı, aman saqtalyp qalýdaǵy tabıǵattyń óziniń ıtermeleı tapqan irikteý tásili bolmaq. Qazaqstanda 1990 jyldyń basyna deıin 2 mıllıonǵa jýyq osylaı iriktelip kelgen kıikter múıizi, taǵy basqa jaǵdaılarǵa baılanysty antropogendik jaǵdaıǵa ushyrap kúrt kemip ketip, júıeli qalypta bolǵan genofondynan aıyryldy. Bul kúnderi qalǵandarynyń qyryla bastaýy álgindeı tabıǵattyń egiz taýyp aman qalýyna ıtermeleı, irikteı bastaýynyń alǵysharty bolsa kerek. Endi bireýlerdiń anaerobtyq enterotoksemııa – «shóp aýrýy» dep shatasyp júrgenderi sondyqtan. Kúıis qaıyratyn kez kelgen janýarlardyń tabıǵatynda únemi jaıylyp, tez qoń jınaý mańdaıyna jazylǵan. Keıbireýlerdiń aıtyp júrgenindeı, olardy qomaǵaılyqqa (objorstvo) jatqyzýǵa bolmaıdy. Olaı oılasaq bıologııa jaǵynan urǵashysynan álsizdeý keletin kıiktiń tekeleri birinshi bolyp mert bolar edi ǵoı. Jáne de myna en dalanyń qaı jerinde aýasyz jaǵdaıǵa, ıkemdelgen patogendik tabıǵı oshaqta ónetin mıkrobtar óspek? Odan da ýlanyp ólgen dese bir sári. Bul – bir. Ekinshiden, «kıiktiń qasynýyna, myltyqtyń shúrippesiniń basylýynyń» dálme-dál kelýimen jyǵylǵan ústine judyryq bolyp turǵan jaıt bar. Ol – Saryarqanyń saıyn dalasynyń ekologııalyq jaǵynan múshkil jaǵdaıǵa ushyrap jatqandyǵy. Jezqazǵannyń mańaıynan qysta júni kir-kir ári taqyrlanǵan qasqyr men túlkilerdi molynan kezdestirýge bolady. Bul neni meńzeıdi? Ol Reseıdiń bizdiń jerimizden ushyrǵan raketalarynyń zardaby. Kóptegen óńir geptılmen, taǵy da basqa ýly zattarmen bylǵanyp, jyldar boıy joıylmaı keledi. Sondyqtan jarty aıdyń ishinde 120 myń kıiktiń qyrylýy tabıǵattyń eshbir zańdylyǵyna sáıkes emes. Keńsede otyryp aqyl aıtatyn bilgishter muny pasterellez deıdi. Pasterellez óz erkimen júrgen dala haıýanattaryna tán kezdese beretin aýrý emes. Bul, esik-terezesi bekitilgen aýasy az qorada paıda bolatyn sasyq, ýly ammıak (NH3) qolqańdy qaýyp, demińdi aldyrmaıtyn shaqta, ne tym qatty sýyq túsken kezde úı shoshqalarynda kezdesedi. Al dala qabandary ondaı aýrýmen áste aýyrmaıdy. Áýel bastan tynys júıesinde kúndelikti kezdese beretin mıkrofloralar sýyqta nemese ıis-qoqysy mol jerde mıkrobtarǵa da jan kerek degendeı ózderiniń sol ıesi men ortasyna qarsy kóteriledi. Sodan baryp, bıpolıarly zııandy patogendi mıkrob paıda bolady. Ony aılap zertteýdiń de qajeti joq. Kúmándi jaǵdaıda ólgen maldaǵy ókpeniń krýpozdy patmaterıaldyq jaraqatty jerinen 1 ml. qan-jyny aralas suıyqty alyp bir qoıanǵa egip jiberse boldy, álgi qoıan 18-20 saǵatta ólip qalady. Qoıannyń ishin jaryp, ókpesinen shynyǵa mazok jasap mıkroskoppen qarasańyz, bıpolıarly patogendi mıkrobtardy kórý qıynǵa soqpaıdy. Osyǵan oraı bir mysal, Aqmola oblysynda sonaý 1964 jyldyń 21 qyrkúıeginde túske deıin kún yssy bolyp, tústen keıin apatty qarly boran bolǵanda da birde bir kıik qyrǵynǵa, pasterellezge ushyraǵan joq. Bıyl, Saryarqada jylda kezdesetin mamyr aıynyń qar aralas aptasy, ıaǵnı kıiktiń laǵyn órbitetin qara sýyǵy da bolǵan joq. Sonda qaıdan kelgen pasterellez? Ár ǵylym salasynyń ózindik fılosofııasy bolady. Teledıdardy kórseń de, gazet betterinen kómilip jatqan kıik sýretterin kórseń de, báriniń ishi jarylyp tekserilmegen. Nege olaı etpegen? Eger solaı tekserilse talaı oı týmaı ma? Oqymystylardy tolǵandyrmaı ma! Kaspııdiń ekologııasy da munaı óndirýge baılanysty syn kótermeıdi. Jergilikti úırek, qaz, qasqaldaq degender qyrylyp sırep ketti. Sodan baryp bireýlerdiń bir sáttilik qyzyǵy úshin tikushaqpen ár jerden bir kólge qaz-úırek jınap, tabıǵatqa keri áserin tıgizetin qaıshy qylyqtarǵa baryp, qustardyń myńdaǵan jyldar ózgermeı kele jatqan úırenshikti mıgrasııalyq jolyn buzyp, burmalap jatyrmyz. Reti kelip turǵan soń aıtpaǵym: árbir mysyq turyp jatqan úıin, tek óziniń ǵana jeke menshigi sanaıtynyndaı, kıikterdi ǵasyrlar boıy, baǵyp-qaǵatyn syptaı qylyp shynyqtyryp, oınaqtata jaıyp kelgen qasqyrlardy, ózimiz kórsoqyrlana qurttyq deýge de negiz bar. En dalany jylan jalaǵandaı, tipti Kaspııdiń ıtbalyqtary da qyryla bastasa, pasterellez dep olarǵa da syltaý aıta bastaıtyndy shyǵardyq. Endeshe, nege Arktıkanyń ıtbalyqtary óziniń týǵan mekeni muz, qar bola tura, qany, táni bir Kaspııdiń ıtbalyǵyndaı pasterellezge ushyramaıdy? Tegi bir Baıkaldyń ıtbalyqtary jazda sýy 6-7 gradýs jylylyqtan aspasa da nege aýyrmaıdy? Kıikterdiń baspaıtyn taýy, myna keń dalada júrmeıtin, kezbeıtin jeri joq. Al en dalamyz bolsa, raketa jarylystarynan, apattarynan geptılmen ýlanǵan, basqa da radıasııalyq apattarǵa ushyraǵan. Kıikterdiń bıylǵy erekshe qyrylýyna qaraǵanda geptıl sııaqty ýly zattardyń, janýarlar denesine jınaqtalyp, olardyń kýmýlıatıvtik erekshelikterine baılanysty, bul ý eselene, kúsheıe túskenge saıatyndaı. Osyndaı oılarymdy ortaǵa salýdy jón kórdim, qurmetti oqyrman. Sizder ne deısizder? Qasym TÁÝKENOV. ASTANA.