Adam aqyl oıy men tóltýma bolmysynyń qat-qabat qyrtysy sózsiz pálsapalyq, indete qazsaq, etıkalyq jáne moraldyq kategorııalarymen tanym tarazysyna tartylady. Amerıkalyq jazýshy Denıel Kızdiń 1966 jyly jaryq kórgen «Aljernonǵa arnalǵan gúl» («Flowers for Algernon») romanynda naýbaıhanada tazalyqshy bolyp jumys isteıtin otyz eki jastaǵy aqyl-esi kem Charlı Gordonnyń oqıǵasy baıandalady. Ol ıntellektýaldyq deńgeıin kóterý tájirıbesine óz erkimen qatysady. Ondaǵy maqsaty – óziniń maqtaýǵa laıyq bola alatynynotbasy men aınalasyndaǵy adamdarǵa dáleldeý.
Roman aqyl-oıdyń damýy men keri ketýiniń úderisin, qundylyqtyń qubylmaly qalpyn, kóńildiń ózgergishtik beıimdiligin nazarǵa alady. Sana-sezimniń qoǵamdyq baılanystaǵy mańyzyn kórsetedi. Ǵylym jáne onyń adam ómirindegi orny týraly fılosofııalyq saýaldardy ortaǵa salady, eń bastysy, kishkentaı otbasydan bastalǵan óte úlken áleýmettik tragedııa sóz etiledi.
Oqıǵa barysy ǵalymdar júrgizýdi mindettegen bas keıipkerdiń esep-kúndeligi arqyly kórinedi. Jan-syryn aqtaryp jazǵannan keıin, onda Charlıdiń búkil ishki ahýaly anyq ańǵarylady. Sol arqyly ǵalymdar emdelýshiniń bet burysyn baıqap otyrady.
Kúrdeli otadan keıin Charlı óz áreketteri men sezimderine jaýap bere alatyn aqyl bıigine kóteriledi, qoǵammen qalypty qarym-qatynas jasaýdy úırenedi. Barlyq salany ıgerýge kúsh jumsaıdy. Bastapqy kezdegi qıqy-jıqy grammatıkasy keıin qateden múlde ada bolady. Jazbalardaǵy oı salmaǵy aýyrlaı beredi. Al birneshe aıdan keıin Charlı úlken ǵalymǵa aınalady.
«Kindólúktegi» alǵashqy jazbalar óte saýatsyz bolsa da, aqyl-esi damyǵan kezde jazǵan «kúndeliginen» áldeqaıda sezimge baı. Onda Charlı aınalaǵa tap-taza kóńilmen qaraıdy. Alaıda onyń álemge ashyqtyǵy aınalasynan qoldaý tappaıdy. Mazaq pen mysqyl odan báribir qalmaıdy. «Ieger sen aqyldy bosań, dostaryń kóp bolad jáne ishqashan jalǵyz qamaısyń», deıdi jazbasynyń birinde.
Qoǵam men Charlıdiń ortasyndaǵy basty qıyndyqtyń sebebi – tájirıbe barysynda ǵalymdar onyń sezimtaldyǵyn sol deńgeıde qaldyryp, tek aqyl-oıyn damytty. «Qur bilimdilikten mysqaldaı paıda joq ekenin endi túsinip jatyrmyn. Senderdiń ýnıversıtetterińde zeıin men zerde eń qudiretti sanalady. Biraq men sender baıqamaǵandy bilem: adamı sezimmen sáýlelenbegen jalań bilim baqyrǵa da tatymaıdy», dep oı qorytady jazbasynda. Bálkim osy sebepten adamdardan opa tappaı, Charlı dál ózi sekildi tájirıbe nysanyna aınalǵan kishkentaı tyshqan – Aljernondy dos tutady.
Shyǵarmada adamnyń tulǵa bolyp qalyptasýyna otbasynyń áseri másele bolyp kóteriledi. Aqyl-esi kem bala dúnıege kelisimen Charlıdiń anasy bul «qatelikti» túzeýge tyrysty, ony damytty, biraq oǵan meırim shýaǵyn tóge almady. Oı-órisi keńeıgen kúnniń ózinde Charlıge analyq mahabbat jetispeıdi. Bala kezdegi qorqynysh pen qalaýlar onyń keýdesin tastap ketpeıdi. Analyq, meıirim jetispeýi, oǵan ulasqan er men áıel arasyndaǵy mahabbatty mamandandyrylǵan mektepte sabaq beretin muǵalimi Alısadan tabady. Qarama-qaıshylyqqa toly oqıǵadaǵy mahabbat jelisi osylaı damıdy. «Men ony shapalaqpen salyp qalǵym keldi, aldymda tizerletip júrgizgim keldi. Sodan soń ony qatty qushaqtap, súıýdi qaladym», deıdi Charlı.
Avtor basty keıipkerdiń obrazyn odan saıyn ashý úshin uqsas eki bolmysty shendestirý tásilin paıdalanady. О́zindik «menniń» tutastyǵyna jetý jolyndaǵy qıyndyqtar arqyly basty keıipkerdi aınanyń arǵy jaǵynan kórsetedi. Bizdiń jaǵdaıda ol – Aljernon.
Barlyq tájirıbe áýeli osy kishkentaı tyshqanǵa jasalǵan edi. Ol ǵalymdar áreketiniń barlyq saldaryn ózi keshti, sońynda árıne qaıǵyly nátıjesin de. Kóp uzamaı basty keıipker de tyshqannyń kebin kıedi. Roman Charlıdiń myna jazbasymen aıaqtalady: «Dala salqyndap barady biraq men bárbir Aljernonnyń bıitine gúl shoǵyn qoıdym. Mısıs Mýnı ólgen tyshqanǵa gúl qoıý aqmaqtyq dıdi men oǵan aıttym Aljernon ıerekshe tyshqan-tuǵun dep».
Aıta keteıik, Denıel Kızdiń «Aljernonǵa arnalǵan gúli» qazaqtildi oqyrmandarǵa bıyl birinshi ret jol tartyp otyr. Aýdarǵan – belgili aqyn Dáýren Berikqajy.